Kısaca
- Beş kurucu “ortaya çıkış” anlatısı—Diné, Zuni, Taíno, K’iche’ ve İnka—su yılanları ve kadın figürleriyle örülüdür.
- Yılanlar yeraltı rahmini korur ya da yarar; kadın figürleri ise yeryüzünü onarır ve nüfuslandırır.
- Bu iki motif, kaos-doğurganlık (yılan) ile düzen-besleyicilik (kadın) arasında bir yin-yang oluşturur.
- Her mit, bu simgesel ikilik içinde göç anılarını ve siyasal meşruiyeti barındırır.
- Bunları yan yana okumak, pan-Amerikan bir grameri açığa çıkarır: Doğum, bir kadın-dünyanın içinde yılan-kapının açılmasıyla gerçekleşir.
Kıvrılmış Kökenler: Beş Ortaya Çıkış Miti#
Amerikaların yüzeyinin altında mağaralar, pınarlar ve yılanı andıran kanallar doğum odaları işlevi görür. Mühür kırıldığında insanlık, genellikle bir ana-yaratıcının rehberliğinde dışarı çıkar.
1 · Diné (Navajo) — Dört Dünya’ya Yükseliş#
“Bu dünyadan önce bir dünya vardı… İnsanlar çoğaldığında bir kamışın içinden yukarı çıktılar … böylece mavi dünyaya geldiler… Sonunda, kamışın içinden, şimdi yaşadığımız parıldayan beyaz dünyaya çıktılar.”[^1]
“Changing Woman dördüncü dünyada doğdu… Diné’yi, derisinden sıyrılıp dökülen maddeleri ovalayarak oluşturdu.”1
Sel püskürten bir su canavarı olan Tieholtsodi, yükselişi zorunlu kılar; Changing Woman ise dökülen deriyi insanlara dönüştürerek istikrarı derhâl yeniden tesis eder.
2 · Shiwinna (Zuni Pueblo) — Dört Rahim#
“Birdenbire, dünyanın dört mağara-rahminin en diptekinde, insanların ve yaratıkların tohumu biçim kazandı … Sonra insanların arasına … bütünüyle kutsal efendi Póshaiyaŋk’ya geldi … onları gün ışığının uçsuz bucaksız genişliğine çıkarmak üzere dışarı çıkardı.”2
Yolculuk, hem sel getiren hem de bereket saçan boynuzlu su yılanı Kolowisi’nin ortaya çıkışıyla kesintiye uğrar; daha sonra klanların anaerkilleri toplumsal mekânı paylaştırır.
3 · Taíno (Hispaniola) — Cacibajagua ve Iguanaboina#
“İki mağarası olan bir dağ vardır … Adayı dolduran insanların çoğunluğu Cacibajagua’dan geldi.”3
Güneş ve Ay’ın kendileri Iguanaboina’dan—“Parlak İguana / Karanlık Yılan”—çıkar.
Burada mağara, yılan-ana işlevi görür; taş rahmi önce göksel ikizleri, ardından insanlığı doğurur.
4 · K’iche’ Mayaları — Tulan Zuiva’dan Ayrılış#
“Büyülenmiş insanlar olarak başladılar … Tulan Zuiva’dan, Yedi Mağara’dan geldiklerinde … Oradan çıkarken, Doğu’yu arkalarında bırakarak, yabani otlar gibi yukarı çekildiler.”4
“Çerçeveleyen ve Biçim Veren, Egemen ve Tüylü Yılan, Çocuk Doğurmuş Olanlar, yalnız başlarınadır…”5
Tüylü yılan daha en başından cinsiyet bakımından ikiye ayrılmış ve ebeveyn niteliğindedir; yılanımsı enerjiyi anne-babaya ilişkin unvanlarla birleştirir.
5 · İnka (Andlar) — Viracocha’nın Çağrısı#
“O [Viracocha], yaratmayı amaçladığı bütün ulusları biçimlendirdi. … Sesinin işitilmesiyle insanlar ortaya çıktı; kimileri göllerden, kimileri pınarlardan, vadilerden ve mağaralardan…”6
Sulu çıkışın ardından kardeş-eşler Mallku Cápac ve Mama Ocllo Cuzco’yu kurar; hükümdarlara ilişkin amaru (“parıldayan yılan”) sıfatı, Túpac Amaru gibi adlarda varlığını sürdürür.
Sarmal Mantığı: Yılanlar ve Kadınlar Ne Yapar?#
| İşlev | Yılan Motifi | Kadın Motifi |
|---|---|---|
| Geçit / Rahim | Mağara-yılan, eşiksel yarılmayı işaretler (Iguanaboina; Tieholtsodi). | Beden-rahim ya da deri-rahim insanları doğurur (Changing Woman). |
| Doğurganlık ve Gıda | Tohumları, suyu ve güneşi kusar (Kolowisi; Taíno gökkuşağı boası). | Mısırı, klanları ve hukuku icat eder (Navajo; Maya; İnka). |
| Ahlaki Yeniden Başlangıç | Göçü zorunlu kılan sel ya da kaos. | Kaos sonrası düzen ve yurttaşlık düzeninin kuruluşu. |
| Tamamlayıcılık | Quetzal Yılanı, tek bir varlığın içinde cinsiyet ikiliğini taşır. | Kurucu kadın, erkek ortak hükümdarla eşleşir (Ocllo ve Cápac). |
Özetle: yılan, ıslak, içsel, kaotik ama yaşam taşıyan katmanı; kadın ise kuru, dışsal ve düzen kurucu katmanı kişileştirir. Ortaya çıkış, bu ikisinin eklemlendiği noktadır.
SSS#
S1. Amerikan köken anlatılarında su yılanları neden bu kadar yaygındır?
C. Kıtasal mitler, sellerin ve pınarların tehlikeli bolluğunu yılanlara yansıtır; yılanın kıvrılmış bedeni, insanların Dünya’nın rahmi olarak tasavvur ettiği labirentimsi mağaraları andırır.
S2. Kadın figürleri her zaman “ana” mıdır?
C. Neredeyse—ister biyolojik ana (Changing Woman), ister klan anaerkilleri (Zuni), isterse hanedan kurucu kadınlar (Mama Ocllo) biçiminde olsunlar, ortaya çıkışı izleyen toplumsal dokuyu sabitlerler.
S3. Herhangi bir mit bu ikisini tek bir varlıkta birleştirir mi?
C. Evet: Popol Vuh’un Quetzal Yılanı, açıkça hem anneliğe hem de babalığa ilişkin unvanlar taşır; böylece yılan enerjisini ve insan ebeveynliğini tek bir tanrıda sıkıştırır.
Dipnotlar#
Kaynaklar#
- Matthews, W. Navaho Legends. Smithsonian Bureau of Ethnology, 1897.
- Cushing, F. H. “Outlines of Zuñi Creation Myths.” 13th Annual Report BAE, 1896.
- Pané, R. Relación acerca de las antigüedades de los indios. c. 1498; The Haiti Reader içinde İng., Duke UP, 2020.
- Christenson, A. J., çev. Popol Vuh: The Sacred Book of the Maya. University of Oklahoma Press, 2007.
- Sarmiento de Gamboa, P. History of the Incas. 1572; Hakluyt Society çevirisi, 1907.
A.g.e., “The Origin of Changing Woman,” s. 222-225. ↩︎
Cushing, Frank H. “Outlines of Zuñi Creation Myths,” 13th Annual Report BAE (1896), s. 379-397. ↩︎
Ramón Pané, Relación acerca de las antigüedades de los indios (c. 1498), The Haiti Reader içinde (Duke UP, 2020), s. 28. ↩︎
Popol Vuh, çev. Allen J. Christenson (2007), satırlar 989-995. ↩︎
A.g.e., Part I, “Framer and Shaper in the Water,” satırlar 15-22. ↩︎
Sarmiento de Gamboa, Pedro. History of the Incas (1572), İng. çev. C. R. Markham 1907, bölüm X. ↩︎