Nüwa ve Fuxi: Yılan Bedenli İlk Çift, Pergel ve Gönye, Aden

Özet

• Nüwa ve Fuxi, Çin’in ilk çiftidir: Belden yukarısı insan, aşağısı yılandır; kuyrukları birbirine dolanmıştır. Han mezar sanatı (MÖ 1. yüzyıl–MS 3. yüzyıl) bu imgeyi sabitlemiş, Tang dönemi Turfan ipek resimleri de onu Taklamakan’ın kıyısına taşımıştır.
• Nüwa pergel, Fuxi ise gönye tutar. Bu araçlar yuvarlak göğü ve kare yeri çizer; ikisini birlikte ifade eden guiju sözcüğü “kurallar” anlamına gelir.
• Nüwa’nın kendi mitleri, ikilinin birlikte tasvir edilmesinden daha eskidir: Sarı topraktan insanları yaratır, parçalanmış göğü onarır, tufanı durdurur ve evliliği kurar. Kardeşlerin evliliğine ilişkin öykü, Çin’in güneyindeki tufan ve su kabağı geleneğinden gelir.
• Nüwa, Eden’in yanında düşünüldüğünde, Havva ile yılanın tek bir figürde birleşmiş hâline benzer. Halkları ya da evliliği kuran yılan bedenli atalar Yunanlar, İskitler ve Khmerler arasında da görülür.
• Pergel ve gönye, batıya yayılan bir Çin yaratısıdır. Kadın-yılan-ilk ebeveynler örüntüsünü ise rastlantıyla açıklamaktansa, eski Avrasya aktarımıyla açıklamak daha yerindedir.
• Avrasya’nın ötesinde de yılan benzer bir çevrede yer alır: Meksika, Guatemala, Dahomey ve Avustralya’da ilk insanları yaratır ya da onların annesi olur; Gılgamış’ta hayat bitkisini korur ve erginlenme törenlerine başkanlık eder. Eski yazılı kültürlerdeki ilk çiftlerin neredeyse tamamı, Nüwa ile Fuxi gibi, akrabadır.

Yedinci yüzyılda bir gün, modern Turfan yakınlarındaki vaha krallığı Gaochang’da yaşayan bir aile, ölen yakınlarından birini Astana mezarlığına gömdü ve mezarın tavanına boyalı bir kumaş çaktı. Kumaş, ölüye doğru, yüzü aşağı bakacak şekilde asılıydı. Üzerinde bir erkekle bir kadın omuz omuza duruyor, her biri ötekinin beline kolunu doluyordu. Belden aşağı bedenleri yılana dönüşüyor, iki kuyruk da sıkı bir sarmal hâlinde birbirine dolanıyordu. Erkek bir marangoz gönyesini, kadınsa bir pergel kaldırıyordu. Başlarının üstünde güneş parlıyor, kıvrılmış kuyruklarının altında ay asılı duruyordu; kumaşın geri kalanıysa çizgilerle takımyıldızlara bağlanmış yıldızlarla kaplıydı. Astana’da bu resimlerden onlarcası gün ışığına çıkarılmıştır. 1965’te kazılanlardan biri bugün Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi Müzesi’ndedir ve kenarlarındaki çivi delikleri hâlâ görülmektedir. Ōtani keşif gezilerinde toplanan bir diğeri ise Kore Ulusal Müzesi’ndedir.

Bu çift Fuxi (伏羲) ile Nüwa’dır (女媧). Bu kumaşlar boyandığında, tasvirleri yaklaşık yedi yüz yıllıktı. Bu makale, Savaşan Devletler dönemine ait bir bilmecedeki tuhaf bedenden Han mezarlarındaki kozmik çifte uzanan imgenin nasıl oluştuğunu izliyor. Ardından, Cizvit misyonerler Nüwa hakkında ilk kez yazılanları okuduğundan beri akılları kurcalayan karşılaştırmalı soruyu soruyor: Çin’in ilk çifti neden Yaratılış’ın başlangıcındaki kadın, erkek ve yılana bu kadar benziyor?

Açıklanması gereken bir beden #

Nüwa’ya ilişkin en eski kayıt bir sorudur. Savaşan Devletler döneminin sonlarında yazılmış bir Chu şiiri olan Tianwen (“Göksel Sorular”)’de şair şöyle sorar: 女媧有體，孰制匠之？ “Nüwa’nın bir bedeni vardı; onu kim biçimlendirdi?” (Tianwen). Bu dize, dinleyicilerin iki şeyi bildiğini varsayar: Nüwa bedenler yaratmıştır ve kendi bedeni de olağanüstüdür. Fakat bu bedenin nasıl göründüğünü söylemez. Ünlü yanıt, yorumda karşımıza çıkar. Wang Yi, MS 2. yüzyılda Chuci’yi yayına hazırlarken dizeyi şöyle açıklar: Nüwa’nın “insan başı ve yılan bedeni vardı; bir günde yetmiş kez biçim değiştirirdi.”¹

Bundan sonraki betimlemeler birbiriyle uyumludur. Guo Pu, Shanhaijing’e yazdığı 4. yüzyıl yorumunda Nüwa’yı “eski çağlardan kalma, hükümdar olmuş ilahi bir kadın; insan yüzlü, yılan bedenli” diye niteler. Huangfu Mi’nin 3. yüzyıla ait Diwang shiji’si, Nüwa’nın “Fuxi’nin kurumlarını devraldığını” ve onun gibi “yılan bedenli, insan başlı” olduğunu söyler (Taiping yulan 78 içinde aktarılmıştır). Wang Yanshou’nun Doğu Han döneminde Lu’daki Numinous Light Salonu üzerine yazdığı rapsodide, salonun duvar resimleri her figür için dört karakterle betimlenir: 伏羲鱗身，女媧蛇軀, “Fuxi pullu bedenli; Nüwa yılan gövdeli.” Shuowen jiezi (yaklaşık MS 100), Nüwa’nın adındaki wa karakterini “çok eski zamanlarda yaşamış, sayısız şeyi dönüştüren ilahi ve bilge bir kadın” diye tanımlar (Shuowen).

Dolayısıyla yılan bedeni önce Nüwa’ya aittir. Fuxi pullarını onun eşi olarak edinir.

Nüwa ne yapar? #

Üç mit Nüwa’ya konumunu kazandırır; her biri onu bir doğa ruhundan ziyade insan dünyasının yaratıcısı olarak gösterir.

İnsanları yaratır. Ying Shao’nun Fengsu tongyi’sinden (yaklaşık MS 195) geldiği düşünülen ve Taiping yulan’da korunan bir parça, yaygın bir deyişi aktarır: “Gök ile yer ilk açıldığında hiç insan yoktu. Nüwa sarı toprağı yoğurup insanları yaptı.” Bu iş çok yorucuydu; bunun üzerine çamura bir ip çekip savurdu ve her damla bir insana dönüştü. “Bu yüzden soylular ve zenginler sarı topraktan olanlardır; yoksullar ve aşağı tabakadan olanlarsa ipten olanlardır.”² Aynı gelenekte Nüwa, ilahi aracı olmak ve evliliği kurmak için tanrıların tapınaklarında dua eder. Öykü, toplumsal hiyerarşiyle evlilik kuralını birlikte açıklar: İnsan bedenini ve onun devamını sağlayan kurumu o yaratır.

Dünyayı onarır. Huainanzi (MÖ 139) sahneyi şöyle kurar: “Uzak geçmişte dört kutup çöktü ve Dokuz Bölge yarıldı. Gök her şeyi örtmüyordu; yer her şeyi taşımıyordu. Ateşler alev alev yanıyor, sönmüyordu; sular kabarıyor, durulmuyordu.” Nüwa, “mavi göğü yamamak için beş renkli taşları eritti, dört kutbu dikmek için büyük kaplumbağanın bacaklarını kesti, Jizhou’yu kurtarmak için kara ejderhayı öldürdü ve taşkın suları durdurmak için kamış küllerini yığdı” (Huainanzi, “Lanming”). Bu, ikinci bir yaratılıştır. Dünya zaten vardı ama parçalanmıştı; bir kadın onu el emeğiyle yeniden kurdu: eriterek, destekleyerek, öldürerek ve set çekerek. Sitenin bu miti Buzul Çağı’nın sona ermesine ilişkin bir anı olarak yorumlaması burada başlar.

Bir soy kurar. Üç Hükümdar listelerinde, Han dönemi tarihçileri ve sonraki tarihçiler Nüwa’yı tarihin başlangıcındaki hükümdarlar olarak Fuxi ve Shennong’un yanına yerleştirir. Çinli arkeologlar daha da eskiye gitmiştir. 1980’lerden bu yana Nüwa’yı, MÖ dördüncü binyıla ait bir Hongshan yerleşimi olan Niuheliang’daki tanrıça tapınağıyla ilişkilendirmişlerdir. Burada sunakların ve taş yığma mezarların yanında, gözlerine yeşim kakılmış, gerçek boyutlarda bir kil yüz bulunmuştur.

Fuxi ve bir çiftin oluşumu #

Fuxi’nin ilk dönemlerdeki öyküsü Nüwa’nınkinden ayrıdır. Yijing’in “Büyük Yorum” bölümü, Bao Xi’yi (Fuxi) göğün örüntülerine bakıp yerin biçimlerini incelemekle; ardından sekiz trigramı çizip ağ yapmak için ipleri düğümlemekle ilişkilendirir. Han döneminde Fuxi hükümdarların ilki, yazının öncüllerinin mucidi ve ritüel düzenin atası hâline geldi.

Fuxi’nin bir eşle birlikte görünmesi şaşırtıcı ölçüde eskidir. Changsha yakınlarında Zidanku’daki bir mezardan yağmalanan ve yaklaşık MÖ 300’e tarihlenen Chu İpek Elyazması, kozmogoni anlatısına Bao Xi ile başlar; Bao Xi, Nü Tian (ya da Nü Huang) adlı bir kadınla evlenir. Kadın, mevsimleri harekete geçirip takvimi düzenleyen dört çocuk doğurur (Li ve Cook 1999). Nü Tian’ın başka bir adla Nüwa olup olmadığı hâlâ tartışmalıdır. Her iki durumda da Fuxi ve eşini içeren bir yaratılış öyküsü, Tianwen’i ortaya çıkaran aynı güney krallığında dolaşımdadır.

Han sarayı ve Han mezarları daha sonra bu ikiliyi bir araya getirdi. Shandong, Jiaxiang’daki Wu Liang tapınağının (MS 151) batı duvarında, taç takmış Fuxi elinde bir gönye tutarken saçını topuz yapmış Nüwa yanında durur. Yılan kuyrukları birbirine düğümlenmiştir. Yazıtta şöyle denir: “Fuxi, Cang’ın özü, krallık yönetimini ilk kez kurdu; trigramları çizdi ve denizlerin içindeki her şeyi yönetmek için ipleri düğümledi.” Bu konudaki temel çalışma, Wu Hung’un The Wu Liang Shrine (1989) adlı eseridir.

Mezar tasvirleri #

İmge, yaklaşık üç yüzyıl boyunca mezar sanatında biçimlendi. Yayılım sorusu açısından kronoloji önemlidir; bu nedenle aşamaları sıralamakta yarar var.

Bu diziden çıkarılabilecek birkaç nokta var.

Yılan çift, araçlardan önce ortaya çıkar. En eski çift tasvirlerinde Fuxi ile Nüwa güneşi ve ayı taşır. Pergel ve gönye, özellikle Shandong, Henan ve Sichuan’da, Doğu Han döneminde yaygınlaşır. Hangi figürün hangi aracı tuttuğu da değişiklik gösterir. Pek çok kabartmada Fuxi’nin elinde gönye, Nüwa’nın elinde pergel vardır; ancak araçların yer değiştirdiği ya da yalnızca bir aracın bulunduğu örnekler de yeterince yaygındır. Bu durum, araçların henüz sabit bir biçimde paylaştırılmadığını açıkça gösterir. Astana’da ise bu düzen standartlaşmıştır: Gönye Fuxi’nin, pergel Nüwa’nın elindedir.

Çift nadiren yalnız başına görülür. Yanlong Guo, büyük bir orta figürün yılan bedenli iki ilahı kucakladığı ya da aralarında durduğu Han dönemi “üçlü” sahnelerini incelemiştir. Guo, Fuxi ile Nüwa’nın … bileşimin sabit unsuru, melez bedenleri ve taşıdıkları simgelerle (güneş ve ay, pergel ve gönye, ölümsüzlük mantarı) her zaman tanınabilir. Kimliği değişen, merkezdeki figürdür. Guo bu figürün Büyük Bir, Taiyi olduğunu belirtir (Archives of Asian Art 71, 2021). Han dönemi cenaze dininde bu çift, ölüler adına kozmosu çerçeveliyor ve işleyişini sürdürüyordu.

İmge, Çin’in merkez bölgelerinden batıya doğru yayıldı. Nataša Vampelj Suhadolnik, Gansu’daki Wei–Jin dönemi mezarlarında bulunan Fuxi–Nüwa duvar resimlerinin Shandong bölgesel modelini izlediğini göstermiştir (Asian Studies 7.2, 2019). Astana kumaşları bu çizgiyi sürdürür. Bu önemlidir; çünkü Turfan, kimi zaman imgenin Çin’e İpek Yolu üzerinden geldiğinin kanıtı olarak gösterilir. Arkeolojik bulgular tersini ortaya koyuyor: Çinli yerleşimciler ve görevlilerle birlikte dış bölgelere yayılan bir Han cenaze imgesi.

Pergel ve gönye neden var? #

Bu aletler, kozmolojiye ilişkin bir ifadedir. Han dönemine ait matematik ve astronomi metni Zhoubi suanjing şöyle der: “Gönye yeryüzüne, daire göğe aittir; gök yuvarlak, yer karedir” (Zhoubi suanjing). Pergel (gui 規) göğü çizer, gönye (ju 矩) yeryüzünün sınırlarını belirler; bu iki sözcüğün birleşimi olan guiju 規矩 bugün de “kurallar” ya da “uygun davranış” anlamına gelir. İlk çift bu aletleri güneş ve ayın altında tutarken resim, dünyanın ölçüldüğünü, köşelerinin ve sınırlarının belirlendiğini ve insan soyunu başlatan aynı çiftin onun standartlarını da koyduğunu anlatır.

Masonluğun gönye ve pergel simgesiyle benzerlik gerçektir, ancak aralarında tarihsel bir bağlantı yoktur. Her ikisi de inşaatçının alet çantasından gelir; geometriyle yapı inşa eden her kültür bu aletleri ahlaki düzenin simgesi hâline getirebilir. Sitedeki gönye ve pergel simgesine ilişkin inceleme Batı çizgisini ayrıntılı olarak ele alır. Çinli çift söz konusu olduğunda bu aletler, imgenin yerel niteliği en belirgin ve ödünç alınmış olma ihtimali en düşük unsurudur.

Tufan, su kabağı ve kardeş evliliği #

Han dönemi sanatında Fuxi ile Nüwa bir çift olarak gösterilir. Tang dönemi edebiyatı ise nasıl bir çift olduklarını anlatır. Li Rong’un 9. yüzyıla ait Duyizhi adlı eseri şöyle kaydeder: “Uzun zaman önce, evren ilk yaratıldığında, Kunlun Dağı’nda yalnızca Nüwa ile erkek kardeşi vardı; göğün altında hiçbir yerde insan yoktu.” Karı koca olmayı düşündüler, ancak utandılar; bunun üzerine dağa çıkıp ikisi de bir ateş yaktı: “Gök, ikimizi karı koca kılacaksa duman birleşsin; kılmayacaksa dağılsın.” Duman birleşti. Aynı metne göre Nüwa daha sonra yüzünü gizlemek için otlardan bir yelpaze ördü; gelin yelpazesinin kökeni de buna bağlanır (Duyizhi).

Yazılı anlatım geç tarihlidir; ancak öykünün kendisi çok daha eskidir ve geniş bir coğrafyada yaygındır. Etnolog Ruey Yih-fu (芮逸夫), 1930’larda batı Hunan’da Miao tufan öykülerini derleyerek bunların aynı öyküyü anlattığını göstermiştir: Bir tufan dünyayı sular altında bırakır; bir erkek ve bir kız kardeş dev bir su kabağının içinde sağ kalır; Gök’ün iradesini sınarlar (yokuş aşağı yuvarladıkları değirmen taşlarının yan yana durması ya da bir ağacın veya dağın çevresinde birbirlerini kovalamaları gibi) ve evlenirler. İlk çocukları çoğu kez bir et yığını ya da su kabağı olur. Onu parçalara ayırırlar; parçalar yeryüzündeki halklara dönüşür.³ Şair ve akademisyen Wen Yiduo, “Fuxi kao” (“Fuxi Üzerine”) başlıklı denemesinde bu savı daha ileri taşıdı. Fuxi ve Paoxi adlarını pao 匏, yani su kabağıyla ilişkilendirdi ve çifti, insanlığın tohumunu kurtaran kap olan su kabaklarının kişileştirilmiş biçimi olarak yorumladı.⁴ Tufan ve su kabağı içindeki kardeşlere ilişkin anlatılar, Çin’in güneyindeki Yao, Zhuang, Yi ve başka halkların yanı sıra kıta Güneydoğu Asya’sında da anlatılır (Yang, An, and Turner 2005).

Japonya’da bu anlatının başka bir kolu korunmuştur. Kojiki’de kardeş tanrılar Izanagi ile Izanami göksel sütunun çevresinde zıt yönlerde dönüp karşılaşır ve evlenir. İlk çocukları Hiruko, biçimsiz doğar (“sülük çocuk”) ve suya bırakılır. Dönme ritüeli, başarısız ilk doğum ve düzeltilmiş ikinci deneme, kıtadaki kardeş-tufan döngüsüyle yakından örtüşür.

Dolayısıyla tufan ve su kabağı anlatısının belirgin bir coğrafyası vardır: Çin’in güneyi, Tai ve Avustroasya dünyaları ve Japon takımadaları. Çinli kardeş evliliği anlatısının doğrudan kaynağı budur. Bu güney döngüsü Nüwa ile Fuxi’ye bağlandıktan sonra Han kozmik çifti de tufandan sağ çıkanlara ve ilk ebeveynlere dönüşmüştür.

Akraba olan ilk çiftler #

Su kabağı içindeki kardeşlerin çözdüğü sorun, Çin’in güneyinden daha eski ve daha geniş kapsamlıdır. İnsanlık tek bir çiftten türemişse, bu çift ile çocukları akrabadır; Avrasya’nın en eski yazılı edebiyatları da bunu açıkça söyler. Stith Thompson’ın Motif-Index of Folk-Literature’ı bu örüntüye ayrı numaralar verir: A1270, “İlk çağlardaki insan çifti”; A1273, “İlk ebeveynler olan ikizler”; A1273.1, “Ensest ilişki yaşayan ilk ebeveynler”; A1006.2 ise Hindu ve Çin örnekleriyle “Dünya felaketinden sonra ensest ilişkiden türeyen yeni ırk”.

Vedik örnek, Çin örneğine en çok benzeyendir. Yama ile Yamī ikiz ve ilk ölümlülerdir. Rigveda 10.10’da Yamī, ilahi zanaatkâr Tvaṣṭar’ın onları ana rahminde bir çift olarak yarattığını öne sürerek kardeşini soylarının sürmesi için kendisiyle yatmaya ikna etmeye çalışır. Yama, her şeyi gören tanrıların gözcülerinden korktuğu için reddeder. Bu, Duyizhi’deki sahnenin bir tartışmaya dönüştürülmüş hâlidir: İlk çift, ilk evliliğe izin verilip verilmeyeceğine karar vermeli; yargıç ise gök olmalıdır. Brāhmaṇalar sorunu yaratıcıya kadar geri götürür. Prajāpati kendi kızı olan Gökyüzü’nü ya da Şafak’ı arzular ve bir erkek geyik kılığına girerek ona yaklaşır. Tanrılar bunu daha önce hiç yapılmamış bir eylem olarak nitelendirir ve Rudra’yı en korkunç suretlerinden oluşturup Prajāpati’yi vurması için toplar. Matsya Purāṇa bu öyküyü, yarattığı kadın Śatarūpā’yı —Sarasvatī adıyla da bilinir— izlemeyi sürdürebilmek için her yöne bakan birer baş çıkaran Brahmā üzerinden yeniden anlatır; Śiva sonunda beşinci başı keser.

İran anlatısında ikizler tek bir bitki olarak başlar. Bundahišn’de Mashya ile Mashyāna, ilk insanın tohumundan tek saplı bir ravent bitkisi olarak büyür; bedenleri belden öylesine birleşiktir ki, “hangisinin erkek, hangisinin dişi olduğu anlaşılamaz.” Ancak daha sonra iki ayrı kişiye dönüşürler. Thompson bu fikri A1225.1, “Organik olarak birleşmiş ilk çift” başlığı altında sınıflandırır; bu, kuyrukları birbirinden ayrılamayan Han dönemi çiftini gösteren imgenin aynısıdır. İranlı ikizler elli yıl sonra kendileri ikiz çocuklar dünyaya getirir.

Mısır’da kardeş evliliği krallığın merkezindeydi. Osiris ile Isis, yeryüzü tanrısı Geb ile gökyüzü tanrıçası Nut’un çocukları olan erkek ve kız kardeştir. Plutarkhos, onların “doğmadan önce, ana rahminin karanlığında birbirlerine âşık olup birlikte olduklarını” aktarır. Sümer’de anlatı daha da ileri gider. Enki and Ninhursaga’da Enki önce kızını, ardından torununu ve sonra da onun kızını hamile bırakır; Ninhursaga sonunda müdahale eder. Enki daha sonra hastalandığında, onu iyileştirmek için doğurulan tanrıçalardan biri, kaburgası için ti adı verilen Ninti’dir. Samuel Noah Kramer, ti sözcüğünün “yaşamak” anlamına da geldiğini fark etmiş ve bu sözcük oyununda, kaburgadan yaratılan “bütün yaşayanların annesi” Havva’nın Sümerli bir öncülünü görmüştür.

Yunan anlatıları açıktır. Gaia, Ouranos’u doğurur ve sonra onunla yatar; Zeus da kız kardeşi Hera ile evlenir. İskandinav örneği ise sık sık yanlış aktarılır. İlk dev Ymir’in eşi yoktur. Uyurken sol kolunun altından bir erkekle bir kadın büyür; bacaklarından biri de öteki bacağından bir oğul meydana getirir. Bazen onun eşi olarak anılan Bestla, sonraki bir kuşağa aittir: Dev kızıdır, Bor’la evlenir ve Odin’in annesi olur.

Genesis bu sorunu kadını erkekten yaratarak ele alır. Havva, Âdem’in böğründen alınır; “kemiklerimden kemik, etimden et”tir ve Kabil’in karısının nereden geldiği hiçbir zaman açıklanmaz. Akrabalık, bir evlilikte belirtilmek yerine bedenin içinde gizlenir. Bu liste karşısında Nüwa ile Fuxi tipik örneklerdir. Eski edebiyatlardaki ilk çiftlerin neredeyse tamamı akrabadır; evlenmek için izin istemek zorunda kalan erkek ve kız kardeş, en yaygın biçimlerden biridir. Çinli çiftin İran ve Genesis ile en yakın ortaklığı, ikiye dönüşen tek bir beden fikridir. İlk evliliğin her zaman bir hükme bağlanması gerekir; çünkü ensest yasağının kendisi de insanın icadıdır. Site bu temayı ensest yasağını bir insan teknolojisi olarak ele alır.

Havva ile yılanın birliği #

Batılı gözlemciler bu karşılaştırmaya, Cizvit Figüristlerin Çin antikitesini Tekvin’in örtük bir biçimi olarak okumaya çalıştığı 17. yüzyıldan beri dikkat çekmiştir. Figüristler vahiy konusunda yanılıyordu, ancak gördükleri paralellik gerçektir.

Tablo, ortak unsurların farklı biçimlerde düzenlendiğini gösteriyor. Yaratılış, bu unsurları ayrı karakterler arasında paylaştırır. Tanrı toprağı işler. Kadın yaşam verir. Yılan, çiftin gözlerini açan bilgiyi getirir. Çift ilk aile olur ve öykü yılanı düşman olarak ele alır. Nüwa bu rollerden birkaçını birleştirir. Toprağı biçimlendirir, annedir ve yılandır. Han dönemi tasvirlerinde, Aden’de yasaklanan bilgi ve düzen, çiftin göğe doğru kaldırdığı araçlardır. Nüwa, özünde, tek bir figürde birleşmiş Havva ile yılandır.

Batı tarafında dilsel bir iz de vardır. Havva’nın İbranice adı Ḥawwāh, Aramicedeki yılan sözcüğü ḥiwyā ile neredeyse tıpatıp aynı şekilde duyulur. Hahamlar bu benzerliği fark etmişti. Genesis Rabbah 20:11’de Rabbi Aha, sözcük oyunu yapar: “Yılan senin yılanındı, sen de Âdem’in yılanısın” (Sefaria). Wellhausen ve Nöldeke’nin de aralarında bulunduğu on dokuzuncu yüzyıl filologları, bu bağlantıyı sözcük oyunu değil, olası bir etimoloji olarak değerlendirdi. Haklılarsa, Yaratılış’ın ilk kadınının adı bir zamanlar yılanı da içeriyordu; tıpkı Nüwa’nın bedeninde yılan taşıması gibi. Etimoloji hâlâ tartışmalıdır ve aşağıdaki sav buna dayanmaz, ancak bir zamanlar tek olan bir figürün Yaratılış’ta bölünmüş olabileceğini düşündürür.

Ahlaki değer yüklemeleri bütünüyle farklıdır. Nüwa hiçbir zaman suçlanmaz. Başkalarının bozduğu dünyayı yeniden kurar. Yaratılış ise bozulmanın nedeni olarak kadını ve yılanı gösterir. Bu tersine dönüş, yaratıcı gücün tümünü tek bir erkek tanrıya veren bir teolojinin, anne olarak onurlandırılan eski bir figürü ve onun yılanını kendi bünyesine katması hâlinde tam da beklenebilecek türdendir. Sitenin daha kapsamlı yazısı Tanrıların Doğu’ya Gelişi, Yakın Doğu’daki bu arka planı ele alır: insanları kilden biçimlendiren Mezopotamyalı doğum tanrıçaları, Aşera ve kutsal ağaç, ayrıca Yaratılış’ı derleyenlerin eski rolleri ayrı karakterler arasında paylaştırması.

Yılan bedenli diğer kurucular #

Nüwa ve Havva tek örnek olsaydı, tesadüf makul bir açıklama olurdu. Ama tek örnek değiller. Avrasya’nın dört bir yanında yarı insan, yarı yılan varlıklar halkların, kentlerin ve evliliğin başlangıcında ortaya çıkar.

• Atinalı Kekrops. Attika’nın ilk kralı topraktan doğmuş, ikili biçimli bir varlıktı; “bedeni insan ve yılandan oluşuyordu” (Apollodoros, Library 3.14.1). Athenaeus’un aktardığına göre, Solili Klearkhos, Kekrops’un “bir kadını bir erkekle birleştiren ilk kişi” olduğunu, böylece “erkeklerin eşlerini ortak kullandığı” çağa son verdiğini söyler (Deipnosophists 13.555d). Daha sonraki Yunan yazarlar, onun ikili doğasını bu reformla açıkladılar: Kekrops’tan sonra bir çocuğun hem babası hem annesi vardı. Burada, Ying Shao’daki Nüwa’nın rolüne benzer biçimde evliliği kuran, yılan bedenli bir kurucu vardır.
• İskitlerin atası olan kadın. Herodotos, kayıp kısraklarını arayan Herakles’in bir mağarada “yarısı genç kadın, yarısı yılan olan, iki biçimli bir yaratık” bulduğunu anlatır. Kadın, Herakles onunla birlikte olana dek atları alıkoyar; üç oğlu da İskit kraliyet soyunu kurar (Herodotos 4.9). Ukrayna’daki Tsymbalka kurganından çıkan at alınlıkları gibi, MÖ dördüncü yüzyıla tarihlenen İskit altın işçiliği örneklerinde, alt bedeni yılan ya da sülükotu biçimli uzuvlara ayrılan bir tanrıça görülür. Bu imgeyi taşıyan bozkır halkları Altaylara kadar uzanıyordu.
• Khmer ve Cham geleneklerindeki naga gelini. Funan’ın kuruluş öyküsü, Çin yıllıklarında yabancı Huntian’ın yerel kraliçe Liuye ile evliliği olarak anlatılır. MS 658 tarihli bir Cham Sanskritçe yazıtı ise öyküyü, Brahman Kaundinya’nın naga kralının kızı Soma ile evliliği olarak aktarır. Güneydoğu Asya’daki kraliyet hanedanları, soylarını bu yılan anneye bin yılı aşkın süre dayandırdı.
• Mezopotamya’daki iç içe geçmiş yılanlar. Lagaşlı Gudea’nın libasyon vazosunda (yaklaşık MÖ 2100, Louvre), Ningişzida’nın simgesinde bir değneğe dolanmış iki yılan görülür. Bu motif Hermes’in kaduceusuna kadar uzanır. İnsan-yılan melezleri değil, birbirine dolanmış bir çift yılandır; ancak kutsal bir simge olarak iç içe geçmiş yılanları gösteren, tarihlendirilmiş en eski tasvirdir (bkz. Hermes ve yılan).

Yunan mitinde ayrıca, “yarısı gözleri ışıldayan ve yanakları güzel bir nymphe, yarısı ise korkunç bir yılan” olan Ekidna da vardır (Hesiodos, Theogonia 297–299); Tifon’la birlikte bir canavarlar soyu dünyaya getirir. Aynı beden kalıbı burada bir kötü karaktere verilmiştir.

Başlangıçta, dünyanın dört bir yanında yılan #

Yukarıdaki melez varlıklar Avrasyalıdır ve bilinen güzergâhlar bunların çoğunu birbirine bağlar. Sitenin daha kapsamlı savı, yılanın insan yaşamının başlangıcındaki yerinin evrensel olduğu ve her defasında aynı eşlikçilerle ortaya çıktığıdır. Beş unsur tekrar tekrar görülür. Yılan, yaratılışta ya da ilk insanların meydana getirilişinde yer alır. Bilgiyi, ölümsüzlüğü ya da yaşam bitkisini elinde tutar, verir veya çalar. Derin sularda yaşar ya da gökkuşağı olarak gökyüzünü yay gibi kaplar. İlk anneye ya da ilksel bir çifte bağlıdır. İnsanların öldürülüp yeniden biçimlendirildiği erginlenme törenlerine başkanlık eder. Çok az gelenek bu beş unsurun tümünü korur. Çoğunda bunlardan üçü ya da daha fazlası bulunur.

Mezoamerika. Nahua dilindeki Leyenda de los Soles’te (1558), önceki bir dünyanın insanları yok edildikten sonra, tüylü yılan Quetzalcoatl ölüler diyarı Mictlan’a, onların kemiklerini geri almak için iner. Kaçarken düşüp kemikleri kırar ve parçaları Tamoanchan’a taşır. Burada “Yılan Kadın” Cihuacoatl olarak da anılan tanrıça Quilaztli, kemikleri yeşim taşından bir kapta öğütür; Quetzalcoatl öğütülmüş karışımın üzerine penisinden kan akıtır ve bugünkü insanlar bu hamurdan meydana getirilir. Tüylü bir yılan ile bir yılan kadın birlikte insanları yaratır. Yucatan Mayaları arasında tüylü yılan, kültünün Chichen Itza ve Mayapan merkezli olduğu Kukulkan’dı. K’iche’lerin Popol Vuh’unda yaratıcılar Tepew ile Q’ukumatz’dır; Q’ukumatz adı “quetzal yılanı” anlamına gelir. İlksel sularda, yeşil tüylerle örtülü hâlde yatarlar. Çamurdan ve tahtadan yapılmış başarısız insanlardan sonra, büyük anne Xmucane’nin öğüttüğü mısırdan ilk gerçek insanları yaratırlar. Bu insanlar gereğinden fazlasını görür. Yakını ve uzağı her şeyi, her şeyi anlarlar; yaratıklarının kendilerine denk hâle gelmesinden huzursuz olan tanrılar, nefesin buğulandırdığı bir aynaya benzer biçimde onların gözlerini bulandırır. Bu, Aden’deki sorunun dünyanın öteki ucunda anlatılmış hâlidir: insanları tanrılara benzeten bilgi ve onu sınırlayan bir yaratıcı. “Yılan Etek” Coatlicue ise farklı bir figürdür: Mexica’ların, Huitzilopochtli’yi “Yılan Dağı” Coatepec’te gebe kalan toprak anasıdır (Florentine Codex, Kitap 3); yılanlardan oluşan eteği ve baş yerine karşı karşıya duran iki yılanla betimlenmiştir. Tüylü yılan Azteklerden daha eskidir; site, onun izini Olmek Gizemleri ve Quetzalcoatl’dan Önceki Yılan ve Yeni Dünya Yılan Mitleri yazılarında daha eski dönemlere kadar sürer.

Batı Afrika. Günümüz Benin’inde yaşayan Dahomey Fonları, başlangıcı, ikizleri dünyaya getiren ilksel yaratıcı Nana-Buluku’ya dayandırır: Ay’la ilişkilendirilen dişi Mawu ve Güneş’le ilişkilendirilen erkek Lisa. İlahi çift Mawu-Lisa daha sonra dünyayı yaratır. Melville ve Frances Herskovits ile daha sonraki etnografların kaydettiği anlatılarda, gökkuşağı yılanı Aido-Hwedo, Mawu’yu ağzında bir yerden başka bir yere taşır. İkisinin dinlendiği yerlerde dışkısı dağlara dönüşür. Tamamlanan dünyanın fazla ağır olduğu anlaşılınca, Aido-Hwedo onu taşımak için denizin altında kıvrılır. Aynı kıyıda yaşayan bir yılan kültü de varlığını sürdürüyordu. Ouidah’da piton Dangbe’nin kendine ait bir tapınağı ve rahip sınıfı vardı. Hollandalı tüccar Willem Bosman, yaklaşık 1700’de burayı Whydah Krallığı’ndaki başlıca ibadet nesnesi olarak tanımlamıştı. İlk ebeveyn olan ikizler, androjen bir ata ve toprağı yaratıp sonra da onu taşıyan bir yılan: Fon kozmolojisi bu motif kümesinin büyük bölümünü barındırır (bkz. Afrika yaratılış mitleri).

Avustralya. A. R. Radcliffe-Brown, 1926’da, kıta genelinde çeşitli adlarla karşılaştığı bir inanç için “gökkuşağı-yılanı” ifadesini ortaya attı: derin ve kalıcı su çukurlarında yaşayan, gökkuşağı olarak görülen, yağmuru denetleyen ve kuvars kristali ile inciyle ilişkilendirilen dev bir yılan shell. Tıp adamları güçlerini ondan alır. Radcliffe-Brown ve A. P. Elkin’in kaydettiği güneydoğu anlatılarında bir acemi göğe ya da bir su kuyusuna götürülür, öldürülür ve yılanın özü olan kuvars kristalleriyle doldurulur; sonra “maharetli bir adam” olarak geri döner. Arnhem Land’de piton Yurlunggur, iki Wawilak kız kardeşi ve çocuklarını yutar, sonra da kusarak çıkarır; erkeklerin törenleri bu yutma eylemini erginlenme olarak sahneler (Warner 1937). Paul Taçon ve çalışma arkadaşları, batı Arnhem Land’deki ilk Gökkuşağı Yılanı resimlerini, yükselen denizlerin kıyı şeridini yeniden şekillendirdiği yaklaşık altı bin yıl öncesine tarihlendirdi (bkz. Avustralya yılan mitleri ve Yılan tarafından ısırılma ve yutulma).

Hindistan. Yaratılışlar arasında Viṣṇu, kozmik okyanusta, yılan Śeṣa’nın (Ananta, yani “sonsuz” olarak da anılır) kıvrımları üzerine uzanmış hâlde uyur. Göbeğinden yükselen nilüfer, yeni dünyayı başlatacak Brahmā’yı taşır. Śeṣa, “geriye kalan”, bir dünya çözülüp dağıldığında geriye kalanı ifade eder. Viṣṇu Purāṇa (2.5), onu yeraltı dünyalarının altında, başlıklarıyla yeryüzünü taşırken tasvir eder; bir çağın sonunda ağızlarından ateş püskürerek dünyaları tüketir. Hint heykellerinin çoğunda üst bedenleri insan, kuyrukları yılan olan nāgalar, Nüwa’ya görsel açıdan en çok benzeyen varlıklardır. Suları ve hazineleri korurlar. Budist geleneğinde nāga kralı Mucalinda, bir fırtına sırasında meditasyon yapan Buddha’yı başlıklarıyla korur (Udāna 2.1); daha sonraki bir efsaneye göre Nāgārjuna, insanlar onları almaya hazır olana dek nāgaların sarayında saklanan Mahāyāna kutsal metinlerini oradan getirir. (Ayrıca bkz. Yılan Tapınması Üzerine Müller.)

Mısır. Delta’daki Buto’nun kobra tanrıçası Wadjet, krallığın simgesi uraeus olarak kralın alnında yükselirdi. Hermopolis’te Ogdoad’ın sekiz ilksel tanrısı dört çiftten oluşuyordu; erkeklerin başları kurbağa, dişilerinkiyse yılan başıydı. Böylece ilksel sudaki ilk çiftlerin kendileri de yarı yılandı. Güneş, geceleri koruyucu yılan Mehen’in kıvrımları içinde yeraltı dünyasında yol alır ve kaos yılanı Apep’le savaşır. Ölüler Kitabı’nın 175. büyüsünde yaratıcı Atum, bir gün yarattığı her şeyi yok edip dünyayı ilksel suya döndüreceğini söyler. Osiris’le birlikte yalnızca kendisi kalacak, o da bir yılan biçiminde olacaktır. Śeṣa’da olduğu gibi, yılan bir dünyadan geriye kalandır.

Mezopotamya. Enki ve Ninhursaga, “aslanın öldürmediği, kurdun kuzuları kapıp götürmediği” ve henüz kimsenin “Ben yaşlı bir kadınım” demediği arı bir ülke olan Dilmun’da başlar. Kramer bunu bir Sümer cennet miti olarak adlandırmıştır. Yaşlanmayan yaşama ilişkin kayıp yılana aittir. Gılgamış’ın XI. Tablet’inde Utnapiştim, kahramana suların dibindeki ve “Yaşlıyı Gençleştiren” adlı bir bitkiden söz eder. Gılgamış bitkiyi bulmak için dalar ve onu yukarı çıkarır; ancak bir havuzda yıkanırken bir yılan bitkinin kokusunu alır, onu kapar ve giderken derisini değiştirir. Thompson, bu anlatı tipini A1335.5, “Ölümün kökeni: yılan insana verilen ölümsüzlüğü alır” olarak sıralar. Yılan, insanların yitirdiğini, Eden’daki ağaçta olduğu gibi, kendinde tutar.

İran. Bundahišn’de Kötü Ruh Ahriman iyi yaratılışa saldırır ve “bir yılan gibi gökten yeryüzüne atılır”; yılanları, akrepleri ve diğer zehirli yaratıkları yayarak iğne ucu kadar bir yeri bile onlardan arındırmaz. İlk çiftin ilk günahı da bunun ardından gelir: Mašya ile Mašyāna, suyu, yeryüzünü ve bitkileri Kötü Ruh’un yarattığını ilan eder. Bu, yılanın kalıcı biçimde kötülüğün tarafına yerleştirildiği Eden dizisidir ve Kontrol Yüzeyleri Olarak Yılanlar başlıklı yazıda ele alınan uzun yılan imgeleri geleneğinin İran’daki ucudur.

Yunanistan. Argonautika’da (1.496–511) Orpheus, “karlarla kaplı Olympos’a ilk egemen olan Ophion ile Okeanos’un kızı Eurynome’nin nasıl hüküm sürdüğünü” söyler; ta ki Kronos ile Rhea onları yenip dalgalara düşürene dek. Ophion’un adı “yılan” anlamına gelen ophis sözcüğünden gelir; MÖ altıncı yüzyılda Syroslu Pherekydes, Kronos ile yılan Ophioneus arasında göğün egemenliği için yapılan savaşı anlatmıştır. Eurynome’nin dalgaların üzerinde dans ettiği, kuzey rüzgârından yılanı yarattığı ve Ophion’un çevresine yedi kez dolandığı bir dünya yumurtası yumurtladığı ünlü anlatı, Robert Graves’in bu parçalarla tarihöncesi tanrıça dinine ilişkin kendi kuramından hareketle oluşturduğu “Pelasg yaratılış miti”dir (The Greek Myths, 1955, §1). Bu anlatı hiçbir antik metinde yer almaz. Orfik yılanın varlığıysa sağlam biçimde belgelenmiştir. Hieronymos teogonisinde ilk varlık, boğa ve aslan başlarıyla aralarında bir tanrının yüzünü taşıyan kanatlı bir yılandır; Adlandırılamayan Zaman diye anılır ve kolları bütün kozmosu kaplayan Ananke, yani Zorunluluk, ona eşlik eder (bkz. Orfik kozmogoni). Asklepios yılanı şifa alanına taşır. Hastalar şifa veren bir düş görme umuduyla uyurken kutsal yılanlar onun tapınaklarında yaşardı; Roma MÖ üçüncü yüzyılın başlarında bir salgın sırasında onu Epidauros’tan çağırdığında, Asklepios bir yılan biçiminde geldi (Livius, Periochae 11; Ovidius, Metamorphoses 15.622–744). Hyginus, Asklepios’un ölüleri diriltmeyi, bir yılanın diğerini diriltmek için ona bir ot getirişini izleyerek öğrendiğini söyler (Astronomica 2.14); bu, Gılgamış’taki bitkinin bir şifacının elindeki hâlidir (bkz. Asklepios’un Asası).

Nors. Midgard Yılanı Jörmungandr, Loki’nin çocuğudur. Odin onu denize atar; yılan büyüyerek bütün toprakların çevresini sarar ve kendi kuyruğunu ısırır (Gylfaginning 34; Thompson’ın “Bir yılan yeryüzünü çevreler” motifini ifade eden A876 numaralı kaydı İzlanda’dan Hindistan’a ve Aztekler arasına kadar uzanır). Ragnarök’te Thor onu öldürür, dokuz adım atar ve zehrinden ölü olarak yere yığılır.

Gnostikler. İlk Hıristiyan mezheplerinden bazıları Tekvin’i tersinden okudu. Ophitler adlarını ophis’ten, Naassenler ise İbranice naḥash, “yılan” sözcüğünden aldı. Irenaeus, “bazılarının Sophia’nın bizzat yılana dönüştüğünü ileri sürdüğünü”; onun Âdem’in yaratıcısına düşman olduğunu ve “insanlara bilgi aşıladığını, bu nedenle yılanın herkesten daha bilge diye adlandırıldığını” bildirir (Heresies’e Karşı 1.30.15). Hippolytus, Naassenlerin bir ilahisini ve öğretilerini uzun uzadıya aktarır (Çürütme 5.6–11). Hasım bir tanık olan Epiphanius, bir grubun canlı bir yılanı sepette tuttuğunu, kıvrılması için önüne bir masaya somun ekmekler koyduğunu, ardından ekmeği komünyon için bölüştürüp yılanı ağzından öptüğünü söyler (Panarion 37.5.6–7). Burada Eden’daki yılan, ilk çiftin öğretmeni olarak yeniden konumlandırılır ve ayinin bir parçası hâline getirilir (bkz. Yılan-Mesih Geleneklerinde Zehir Motifi).

Bunların her biri ayrı ayrı ele alındığında, yerel bir açıklaması vardır. Birlikte ele alındıklarındaysa yılan korkusunun açıklayamayacağı bir örüntü ortaya çıkar. Yılan; Çin, Meksika, Guatemala, Dahomey ve Avustralya’da insanların yaratılışında yer alır. Çin, İsrail, Meksika, Dahomey ve Mısır’da ilk anneye ya da ilk çifte eşlik eder. Mezopotamya, İsrail, Yunanistan ve Popol Vuh’ta yaşam bitkisini ya da insanı tanrıya benzer kılan bilgiyi elinde tutar. Avustralya’da erginlenmeye girenleri öldürüp yeniden yaratır; Yunan kuluçka uygulamalarında şifa verir ve Gnostik bir komünyonda ekmeğin üzerine yerleşir. Ona yüklenen ahlaki değer değişip durur. Çin’de, Avustralya’da ve Mezoamerika’da iyilik getiren; İran’da, İskandinavya’da ve ortodoks Tekvin’de düşmandır; Gnostikler arasında ise yeniden öğretmen olur. Bu değişimler anlamlıdır. Yılanın şeytanlaştırıldığı yerlerde, genellikle bir zamanlar başlangıçta güce sahip olmuş bir yılandır bu; ona yönelik düşmanlık, zaten var olan bir şeye sonradan yöneltilmiş bir hüküm gibi görünür. Yılan korkusu, insanların neden yılanlardan kaçındığını açıklar. Ancak yılanlara ilk ebeveynleri, yasak bilgiyi, yitirilmiş ölümsüzlüğü ve kişiyi yeniden yaratan ayinleri atfetmelerini açıklamaz. Sitenin bilge yılanlar üzerine incelemesi, bu itibarın kullanımdan kaynaklandığını savunur: yılanlar ve zehirleri, insanların kendilerini tanımaya ilk başladıkları ayinlerin bir parçasıydı.

Yayılma mı, yoksa bağımsız icat mı? #

Yılanlar her yerdedir, korku uyandırırlar ve derilerini değiştirdikleri için gözle görülür biçimde yenilenirler. Herhangi bir yerde insanlar ilk annelerine yılan kuyruğu verebilirdi. Bağımsız icat görüşünün en güçlü dayanağı budur ve herhangi bir tekil motif için yeterlidir. Asıl soru, kanıtların tümü birlikte ele alındığında bunun yeterli olup olmadığıdır. Dürüst yanıt, Nüwa–Fuxi kompleksinin hangi katmanının incelendiğine bağlıdır.

Gönye ve pergel: Çin’e özgü, batıya doğru yayılmış. Bu araçlar, belirgin biçimde Çin’e özgü bir kozmolojiye (yuvarlak gök, kare yer, kural olarak guiju) bağlıdır. Doğu Han dönemi atölyelerinde standart hâle gelir ve Gansu üzerinden Turfan’a kadar batıya ulaşırlar. Yakın Doğu’da bu araçları yılan bedenli ataların eline veren hiçbir şey yoktur. Bu katman yerel bir icattır.

Kardeşlerin tufanı: bölgesel aktarım. Tufan–su kabağı–kardeşler döngüsü, Çin’in güneyinde ve anakara Güneydoğu Asyası’nda yoğun biçimde görülür ve Japonya’da da bir kolu vardır. Uzun bir dönem boyunca komşu halklar arasındaki temasla yayılmış, Nüwa ile Fuxi’ye ise geç dönemde bağlanmıştır. Yunan tufan çiftini oluşturan Deukalion ile Pyrrha kardeş değil, kuzendir ve onların öyküsü farklı bir kola aittir. Yukarıdaki ilk çiftler listesinde görüldüğü üzere, akraba olan ilk ebeveynler neredeyse evrenseldir; dolayısıyla bu motif tek başına pek az şey kanıtlar.

İnsanlığın yılan annesi: en iyi kalıtımla açıklanır. Rastlantı savunmasının güçleştiği nokta burasıdır. Karşılaştırmalar, birbirinden kopuk yılanlardan ibaret değildir. Bunlar bir araya gelen motif kümeleridir: bir halkın başlangıcında yer alan, evliliğin ya da soyun kuruluşuyla bağlantılı ve sıklıkla zanaatkâr ya da kültür getirici bir erkek eşin yanı başında bulunan, yılan bedenli ya da yılanla ilişkili bir dişi. Bu küme Tekvin’de, Attika’da, Pontus bozkırında, Çin’de ve Funan’da görülür. Bu bölgelerin birçoğunun bağlantılı olduğu kanıtlanmıştır. İskit ve Saka halkları, MÖ ilk binyılda Çin devletlerinin sınırlarına ulaştı. Buğday, atlar, savaş arabaları ve bronz metalürjisi aynı koridorlardan çoktan doğuya ulaşmıştı. Bir motifin Asya’yı geçmesi için tek bir misyonere ihtiyacı yoktur. Komşuların onu kuşaklar boyunca birbirine aktarması yeterlidir; tahıl ve savaş arabası da böyle yol aldı.

Mitleri ölçmeye çalışan karşılaştırmacılar da bu katmanda aynı yöne işaret ediyor. Yöntemleri farklı, yaşa ilişkin tahminleri de öyle; ancak her biri, yılanı rastgele dağılmış unsurlar arasında değil, yapılandırılmış ve miras alınmış bir anlatı bütünü içinde buluyor.

Stith Thompson’ın Motif-Index’i bir kuram olarak değil, bir katalog olarak oluşturulmuştur; bu da motiflerin dağılımını kullanışlı kılar. Dünyayı çevreleyen yılan (A876) İzlanda, Sibirya, Batı Asya, Hindistan, Arapaho ve Aztekler için kaydedilmiştir. İnsanlara ayrılmış ölümsüzlüğü alan yılan (A1335.5) ile ensest ilişki yaşayan ilk ebeveynlerin (A1273.1) de kendilerine ait kayıtları vardır. Bu denli özgül motifler, her halk onları aynı korkudan bağımsız olarak türetmiş olsaydı haritada eşit dağılmazdı. Temas hatları boyunca kümelenirler.

Michael Witzel, The Origins of the World’s Mythologies’de (2012) bu tür kümeleri bir tarih anlatısına dönüştürür. Avrasya, Kuzey Afrika, Polinezya ve Amerika kıtalarının mitolojilerinin Laurasya adını verdiği tek bir anlatı dizisini paylaştığını ileri sürer: Dünya kaostan doğar, tanrı kuşakları birbirini izler, bir ejderha ya da yılanla savaşılır, insanlar yaratılır ve düşüş yaşar, bir tufan onları yok eder; ardından dünyanın sonu gelir ve dünya kimi zaman yeniden yaratılır. Bu anlatı dizisinin oluşumunu yaklaşık 40.000 yıl önce Güneybatı Asya’ya yerleştirir. Şemasında, Sahra Altı Afrika, Andaman Adaları, Yeni Gine ve Avustralya’nın daha eski Gondvana mitolojileri gerçek bir kozmogoni içermez ve zaten var olan bir dünyayla başlar.⁵

Yılan onun çizgisini aşar. Gondvana bölgeleri olan Avustralya ve Batı Afrika’da yukarıda anlatılan gökkuşağı yılanları bulunur. Ya yılan, Laurasya anlatı dizisinden daha eskidir ya da bu diziden bağımsız olarak yayılmıştır. Her iki yorumda da yılan, yerel bir rastlantı değil, aktarılmış bir unsurdur.

Filogenetik, derinliği sınanabilir hâle getirdi. Sara Graça da Silva ve Jamshid Tehrani (2016), Hint-Avrupa dillerini konuşan toplumlardaki halk anlatılarını karşılaştırdı ve bunların dağılımının coğrafi uzaklıktan çok toplulukların soy ağacını izlediğini buldu. Bu, komşular arasında ödünç alma yerine ana kültürden türeyen kültüre aktarımın işaretidir. “Demirci ve Şeytan” anlatısının izini Tunç Çağı’na kadar sürdüler. Julien d’Huy aynı araçları tek tek mitlere uyguladı: Polyphemos, Kozmik Av ve suyla ilişkili bir yılan bileşeni olan melez hayvan diye tanımladığı ejderha. Ejderha için dünyanın 23 bölgesinden 69 özelliği kodladı ve büyük insan göçlerini izleyen bir ağaç elde etti. Bu çalışmalar, anlatıların ölçülebilir bir sadakatle binlerce yıl aktarılabileceğini gösteriyor. Anlatıların nerede başladığını ise göstermiyor. D’Huy, ağaçlarının kökünü varsayımla Afrika’ya yerleştiriyor ve ardından sonucu Afrika’nın tarihöncesi olarak yorumluyor; sitenin Dünya Mitolojisinin Afrika Kökenine Dair d’Huy’a İtiraz başlıklı yazısında ele aldığı sorun da bu. Ağaçlar akrabalığı ortaya koyar. Kökün başka bir yolla bulunması gerekir.

Bağımsız türetim lehindeki en güçlü sav Mircea Eliade ve Claude Lévi-Strauss’tan gelir. Eliade, Patterns in Comparative Religion’da (1958) yılanı Ay’la ilişkilendirir. Yılan derisini değiştirir; Ay’ın küçülüp yeniden görünmesi gibi kaybolup geri döner ve bu nedenle kadınlarla, yağmurla, bereketle ve yeniden doğuşla bağlantılıdır. Bütün bu örüntüyü şöyle özetler: “ay-yağmur-bereket-kadın-yılan-ölüm-döngüsel yenilenme.” Bu kümeyi tek bir doğal gözlem doğuruyorsa aktarım gerekmez.

Lévi-Strauss, “The Structural Study of Myth”te (1955) Thebai döngüsünü mantıksal bir işlem olarak yorumlar. Kadmos bir ejderhayı, Oidipus ise Sfenks’i öldürür; Lévi-Strauss bunu insanların topraktan doğduğu düşüncesinin reddi olarak okur. Oidipus annesiyle evlenir; bu da akrabalığın önemini abartır. Mitin bütünü, bir insanın “birden mi, ikiden mi doğduğu” sorusunu işler. Bu yoruma göre yılan, topraktan doğan ilk insan ve ensest ilişki yaşayan ilk çift, her zihin insanların nereden geldiğini sorduğunda aynı çelişkiyle karşılaştığı için yinelenir.

Her iki açıklama da bu unsurların neden birbiriyle örtüştüğünü açıklar. Ancak yinelenip duran özgül yanıtı açıklamaz: İlk insanları yaratan ya da onların annesi olan, onlara tanrıların saklı tuttuğu bilgiyi veren, yaşam bitkisini alan ve inisiyasyona başkanlık eden bir yılan. Ay da ölür ve geri döner; ama kimse ona yasak bilgiyi atfetmez. Mantık, tek ebeveyn mi yoksa iki ebeveyn mi sorusunu ortaya koyar. Yanıtın yılan bedenli bir anne olmasını gerektirmez. Evrensel arketiplerden söz etmesiyle sık anılan Joseph Campbell, tam da bu noktada tarihsel yaklaşımı benimsemiştir. Occidental Mythology’de (1964) Eden’deki yılanın, Yakın Doğu’daki daha eski bir tanrıçayı ve onun yılanını, Tunç Çağı kültünün “yılanın gelini”ni tersine çevirdiğini ileri sürmüştür. Site, Campbell’ın bu yönünü Yayılmacı Campbell yazısında ve yayılmacılığın refleksif biçimde reddedilmesine yönelik eleştirisinde izler.

Yılanın ne kadar eskiye gittiği, miras alınmış olup olmadığı sorusundan ayrıdır; derin bir geçmişe ilişkin en ünlü iddia ise dayanaksız kalır. 2006’da, Sheila Coulson’ın çalışmasına ilişkin bir basın açıklaması, Botsvana’daki Tsodilo Tepeleri’nde bulunan Gergedan Mağarası’nda insanların “70.000 yıl önce pitona tapındığını” duyurdu. Yayımlanan çalışma (Coulson, Staurset ve Walker 2011) daha ihtiyatlıdır. Uzak kaynaklardan getirilen taşlardan yapılmış, rengârenk mızrak uçlarının bulunduğu ve ardından yakıldığı ya da kırıldığı Orta Taş Devri’ne ait bir birikintiyi betimler. Bu birikinti, yüzlerce çanak biçimli oyukla kaplı bir kaya yüzeyinin altındadır; çalışmada ayrıca kaya çıkıntısının “modern gözlere” yılanı ya da kaplumbağa başını andırabileceği belirtilir. Birikinti doğrudan tarihlendirilmemiştir; yaşı yakındaki alanlarla yapılan karşılaştırmalara dayanır. Lawrence Robbins ve çalışma arkadaşları hem yaşı hem de yorumu tartışmaya açtı (2007); sitenin piton kayasına ilişkin incelemesi da 70.000 yıllık piton iddiasının ayakta kalmadığı sonucuna varır. Âdem’in Eşi Kuramı’nın buna ihtiyacı yoktur. Yaklaşık altı bin yıl öncesine tarihlenen Arnhem Land Gökkuşağı Yılanı resimleri gibi, güvenle tarihlendirilmiş yılan kanıtları; sitenin yılan motifleri bütününün yayılışını yerleştirdiği zaman dilimi olan Buzul Çağı’nın sonu ve sonrasına uygundur.

Bu sonucu ölçülü tutmak için iki uyarı gerekir. İlk olarak, Nüwa’ya yılan bedeni atfeden Çin metinleri, onun adının geçtiği metinlere kıyasla geç tarihlidir. Tianwen bilmeceyi sorar; yanıtı ancak yüzyıllar sonraki yorumcular verir. Melez bedenin, izini süremediğimiz etkiler altında Han döneminde eklenmiş olması mümkündür. İkinci olarak, dolanmış insan-yılan çiftinin İpek Yolu karşılaştırmalarına dâhil edilmesi gerektiğini savunan Hong Yunhee gibi Koreli akademisyenler (Jungguk eomunhak nonjip 78, 2013), bir güzergâh öneriyor; güzergâhı kanıtlamıyor. Savunulabilecek olan şudur: Nüwa’nın yerel ikonografisi Çin’e özgüdür; yılan, anne, yaratıcı ve evliliğin kurucusu olarak temel kimliği ise Han döneminden çok daha eski bir figürün ve Avrasya’nın çok ötesine ulaşmış bir figürün bölgesel bir biçimidir.

Âdem’in Eşi Kuramı, yılan çiftinde ne okuyor #

Karşılaştırma, kadın ve yılan kümesinin eski ve geniş ölçüde ortak olduğunu gösteriyor. Bu sitede ve Vectors of Mind’da geliştirilen Âdem’in Eşi Bilinç Kuramı (EToC), bunun neden böyle olduğunu açıklar. Kişinin kendi zihnini bir nesne olarak ele alıp “Ben” diyebilme yetisi olan özyinelemeli öz farkındalık, anatomik açıdan modern insanlarda en başından beri mevcut değildi. Büyük olasılıkla sosyal modelleme konusunda avantajlı olan kadınlar tarafından keşfedildi. Ritüel yoluyla istikrara kavuşturuldu ve kültürel bir teknoloji olarak yayıldı; ardından doğal seçilim bu kapasiteyi son on binlerce yıl içinde güçlendirdi. Trans hâli yaratan ritüellerde kullanılan yılan zehri, en olası erken araçtır. Bir kadınla yılanın insanları insan yapan bilgiyi getirdiği mitler, bu geçişin anısını korur. Tekvin 3:7’de çiftin gözleri açılır; ardından utanç, adlandırma ve sürgün gelir. Evrimsel savın en kapsamlı açıklaması Âdem’in Eşi Kuramı ve Wallace Sorunu başlıklı çalışmadır.

Nüwa, bu kuramın ihtiyaç duyduğu sınama örneğidir. Eden anlatısı daha eski bir geleneğin düşmanca biçimde değiştirilmiş hâliyse, bir yerde bu geleneğin değiştirilmemiş biçimi de varlığını korumuş olmalıdır. Bu biçimde, yılanından ayrılmayan bir yılan anne bulunmalı; armağanı suç sayılmamalı; anne insanları yaratıp onlara yaşamlarını düzenleyen kuralları vermelidir. Nüwa budur. İnsanları yaratır, evliliği tesis eder ve bozulmuş kozmosu onarır. Eşi, pergelinin yanında gönye tutar: ilk ölçülmüş dünya, ilk kurallar. Tekvin ise armağanın aynı kaldığı ama anlamının Tannrıbilimsel bir değişiklikle çöküşe dönüştürüldüğü daha sonraki biçimdir.

Bu, Han Çin’indeki herhangi birinin Paleolitik Çağ’ı ayrıntılarıyla hatırlamış olmasını gerektirmez. Yalnızca yılan-anne kümesinin miras alınmış ve aktarılmış, her kültürün de kendi kozmolojisine uyan parçaları korumuş olmasını gerektirir. Sitenin Buzul Çağı’nın Sonuna İlişkin Nüwa yazısı ile Tanrılar Doğuya Nasıl Geldi yazıları kanıtları böyle ele alır. Karşı kanıtlar açıkça belirtilmelidir. Mit, bilincin kökenini tek başına tarihlendiremez; Han dönemi imgeleri yirmi bin değil, iki ya da üç bin yıllıktır. Bu imgelerin sağladığı şey, insan kökenleri kuramının açıklaması gereken örüntüdür: Avrasya’da ilk anne durmadan yılan olarak karşımıza çıkar; yılan da bilginin, evliliğin ve düzenin başladığı yerde durur. Örüntüyü EToC açıklar. Bağımsız türetim ise onu yalnızca betimleyebilir.

Tavandaki çift #

Astana mezarındaki yüzüstü çivilenmiş kumaşa geri dönelim. Bu kumaş, bu tarihin neredeyse her katmanını barındırıyor. Birbirine sarılmış çift ve düğümlenmiş kuyruklar, güneydeki tufan mitinin ilk çiftidir. Güneş, ay ve yıldızlar Han kozmolojisine aittir. Pergel ve gönye, Çin’in yuvarlak gök ve kare yer kuralını temsil eder. Bütün bunların altında daha eski bir figür vardır: aynı zamanda yılan olan, insanları topraktan yaratan ve yaşayacakları kuralları koyan bir kadın. Yaratılış onu baştan çıkarıcı bir kadına ve düşmana dönüştürdü. Çin ise onu bir anne olarak korudu ve ölülerin üzerindeki tavana yerleştirerek göğü ölçmesini sağladı.

Kaynaklar #

Çince birincil kaynaklar #

1. 《楚辭·天問》 Tianwen, Wang Yi’nin şerhiyle (MS 2. yüzyıl).
2. 《淮南子·覽冥訓》 Huainanzi, “Lanming xun” (MÖ 139).
3. 許慎《說文解字》 entry 媧 (yaklaşık MS 100).
4. 《太平御覽》卷七十八 Taiping yulan 78, Ying Shao’nun Fengsu tongyi ve Huangfu Mi’nin Nüwa üzerine Diwang shiji metinlerini muhafaza eder.
5. 李冗《獨異志》 Duyizhi (Tang dönemi), Nüwa ve Kunlun’daki erkek kardeşi.
6. 《周髀算經》 Zhoubi suanjing, “heaven round, earth square.”
7. Wang Yanshou 王延壽, Lu Lingguang dian fu 魯靈光殿賦 (Doğu Han dönemi), Wenxuan 11 içinde.

Sanat ve arkeoloji #

8. Guo, Yanlong. “Iconographic Volatility in the Fuxi-Nüwa Triads of the Han Dynasty.” Archives of Asian Art 71, no. 1 (2021): 63–93. doi:10.1215/00666637-8866680.
9. Vampelj Suhadolnik, Nataša. “Transmission of Han Pictorial Motifs into the Western Periphery: Fuxi and Nüwa in the Wei-Jin Mural Tombs in the Hexi Corridor.” Asian Studies 7, no. 2 (2019): 47–86. journals.uni-lj.si.
10. Wu Hung. The Wu Liang Shrine: The Ideology of Early Chinese Pictorial Art. Stanford University Press, 1989.
11. Sincan Uygur Özerk Bölgesi Müzesi. Astana Fuxi and Nüwa silk painting (1965’te kazıldı).
12. Kore Ulusal Müzesi. Painting of Fuxi and Nuwa, Astana, Ōtani koleksiyonu.
13. Bu Qianqiu mezarının tavan resmi, Luoyang Antik Mezarlar Müzesi. Google Arts & Culture.
14. Li Ling ve Constance A. Cook. “Translation of the Chu Silk Manuscript.”, Constance A. Cook ve John S. Major’ın editörlüğünde, Defining Chu içinde. University of Hawai’i Press, 1999.
15. 홍윤희 (Hong Yunhee). 〈人首蛇身 交尾像과 실크로드에 대한 再考〉. 중국어문학논집 78 (2013): 463–484.

Mitoloji ve karşılaştırma #

16. Yang Lihui ve An Deming, Jessica Anderson Turner’ın katkılarıyla. Handbook of Chinese Mythology. ABC-CLIO, 2005.
17. Birrell, Anne. Chinese Mythology: An Introduction. Johns Hopkins University Press, 1993.
18. Allan, Sarah. The Shape of the Turtle: Myth, Art, and Cosmos in Early China. SUNY Press, 1991.
19. Witzel, E. J. Michael. The Origins of the World’s Mythologies. Oxford University Press, 2012.
20. Yaratılış 2–4; Genesis Rabbah 20:11.
21. Herodotos, Histories 4.8–10; Apollodoros, Library 3.14.1; Athenaeus, Deipnosophists 13.555d; Hesiodos, Theogony 295–305.
22. Cutler, Andrew. “Eve Theory of Consciousness v3.0.” Vectors of Mind.

İlk çiftler ve dünya yılanları: birincil kaynaklar #

23. Rigveda 10.10 (Yama ve Yamī), çev. Stephanie W. Jamison ve Joel P. Brereton, The Rigveda. Oxford University Press, 2014.
24. Aitareya Brāhmaṇa 3.33, çev. Martin Haug, 1863; Śatapatha Brāhmaṇa 1.7.4.1, çev. Julius Eggeling, SBE 12, 1882; Matsya Purāṇa 3; Viṣṇu Purāṇa 2.5, çev. H. H. Wilson, 1840; Udāna 2.1.
25. Bundahišn 3.11–15 ve 15.1–22, çev. E. W. West, Pahlavi Texts I, SBE 5, 1880.
26. Plutarkhos, On Isis and Osiris 12; Ölüler Kitabı, 175. büyü.
27. Enki and Ninhursaga, Sümerce Edebiyat Elektronik Metin Külliyatı 1.1.1; Kramer, Samuel Noah. Enki and Ninhursag: A Sumerian “Paradise” Myth. BASOR Ek Araştırmalar 1, 1945.
28. George, Andrew R. The Babylonian Gilgamesh Epic. Oxford University Press, 2003 (XI. Tablet, bitki ve yılan).
29. Hesiodos, Theogony 126–133, 453–457, 921; Rodoslu Apollonios, Argonautica 1.496–511, çev. R. C. Seaton; Schibli, Hermann S. Pherecydes of Syros. Oxford University Press, 1990; Graves, Robert. The Greek Myths. Penguin, 1955, §1.
30. Damaskios, De principiis 123–124; Athenagoras, Legatio 18 (Hieronymosçu teogoni).
31. Livius, Periochae 11; Ovidius, Metamorphoses 15.622–744; Hyginus, Astronomica 2.14 (Asklepios).
32. Snorri Sturluson, Edda: Gylfaginning 5, 34, 51, çev. Anthony Faulkes. Everyman, 1987.
33. Irenaeus, Against Heresies 1.30.15; Hippolytus, Refutation of All Heresies 5.6–11; Epiphanius, Panarion 37.5.6–7, çev. Frank Williams, 2. bs. Brill, 2009.
34. Leyenda de los Soles (1558), Bierhorst, John’un History and Mythology of the Aztecs: The Codex Chimalpopoca adlı eserinde. University of Arizona Press, 1992; Sahagún, Bernardino de. Florentine Codex, 3. Kitap, çev. Arthur J. O. Anderson ve Charles E. Dibble.
35. Christenson, Allen J. Popol Vuh: The Sacred Book of the Maya. O Books, 2003; University of Oklahoma Press, 2007.
36. Herskovits, Melville J. Dahomey: An Ancient West African Kingdom. 2 cilt. J. J. Augustin, 1938; Herskovits, Melville J. ve Frances S. Herskovits. Dahomean Narrative. Northwestern University Press, 1958; Bosman, Willem. A New and Accurate Description of the Coast of Guinea. Londra, 1705.

Yılanlar, mit ve aktarım #

37. Radcliffe-Brown, A. R. “The Rainbow-Serpent Myth of Australia.” Journal of the Royal Anthropological Institute 56 (1926): 19–25. doi:10.2307/2843596.
38. Elkin, A. P. Aboriginal Men of High Degree. Australasian Publishing, 1945.
39. Warner, W. Lloyd. A Black Civilization: A Social Study of an Australian Tribe. Harper, 1937.
40. Taçon, Paul S. C., Meredith Wilson ve Christopher Chippindale. “Birth of the Rainbow Serpent in Arnhem Land Rock Art and Oral History.” Archaeology in Oceania 31, no. 3 (1996): 103–124. doi:10.1002/j.1834-4453.1996.tb00355.x.
41. Wilkinson, Richard H. The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt. Thames & Hudson, 2003.
42. Thompson, Stith. Motif-Index of Folk-Literature. Gözden geçirilmiş baskı, 6 cilt. Indiana University Press, 1955–58 (A876, A1006.2, A1225.1, A1270, A1273, A1273.1, A1335.5).
43. Eliade, Mircea. Patterns in Comparative Religion. Sheed & Ward, 1958, §§51–53.
44. Lévi-Strauss, Claude. “The Structural Study of Myth.” Journal of American Folklore 68, no. 270 (1955): 428–444.
45. Campbell, Joseph. The Masks of God: Occidental Mythology. Viking, 1964.
46. da Silva, Sara Graça ve Jamshid J. Tehrani. “Comparative Phylogenetic Analyses Uncover the Ancient Roots of Indo-European Folktales.” Royal Society Open Science 3 (2016): 150645. doi:10.1098/rsos.150645.
47. d’Huy, Julien. “Polyphemus (Aa. Th. 1137): A Phylogenetic Reconstruction of a Prehistoric Tale.” Nouvelle Mythologie Comparée 1 (2013): 3–18; “A Cosmic Hunt in the Berber Sky: A Phylogenetic Reconstruction of Palaeolithic Mythology.” Les Cahiers de l’AARS 16 (2013): 93–106; “Le motif du dragon serait paléolithique: mythologie et archéologie.” Préhistoire du Sud-Ouest 21, no. 2 (2013): 195–215, HAL.
48. Coulson, Sheila, Sigrid Staurset ve Nick Walker. “Ritualized Behavior in the Middle Stone Age: Evidence from Rhino Cave, Tsodilo Hills, Botswana.” PaleoAnthropology 2011: 18–61. doi:10.4207/PA.2011.ART42.
49. Robbins, Lawrence H., Alec C. Campbell, George A. Brook ve Michael L. Murphy. “World’s Oldest Ritual Site? The ‘Python Cave’ at Tsodilo Hills World Heritage Site, Botswana.” Nyame Akuma 67 (2007): 2–6.