Çömelmiş Figürün Soykütüğü: Hocker ve Heraldik Kadın Motiflerinin Yayılımına İlişkin En Güçlü Sav

TL;DR

• “Hocker” (çömelmiş figür) motifi, evrensel bir biyolojik kaçınılmazlık değil, tekrarlanan özelliklere sahip son derece özgül bir ikonografik komplekstir: iki yanında hayvanlar, eklem işaretleri ve apotropaik işlev.
• Göbekli Tepe (MÖ yaklaşık 9500–8000), Aslanlı Dikilitaş Yapısı’ndaki çömelmiş kadın figürü ve muhtemelen bullroarer olarak işlev gören kemik nesnelerle bir “sıfır noktası” sunar.
• Motif Luristan bronzlarında, Yunan Potnia Theron’unda, Etrüsk doğum mühürlerinde, Maori lentolarında ve Aborijin Avustralya kaya sanatında görülür—bağımsız icat için fazla karmaşık ve özgüldür.
• Carl Schuster ile Edmund Carpenter’ın “soybilimsel kafes” (genealogical lattice) kuramı, hocker’ı bir portre olarak değil, soyun bir diyagramı olarak açıklar.
• Bullroarer (Tjurunga), bu kült paketinin Neolitik Yakın Doğu’dan Avustralya’ya ve Amerika kıtalarına aktarılmasında taşınabilir bir vektör işlevi görmüş olabilir.

1. Giriş: Soyun Geometrisi#

Tarihöncesi ikonografinin yorumlanması, iki epistemolojik kutup arasındaki kalıcı gerilim içinde işler: çoğu zaman Adolf Bastian’ın Elementargedanken (ortak psişik birlikten doğan temel düşünceler) kavramıyla özetlenen bağımsız icat kuramı ve karmaşık, keyfî sembolik biçimlerin belirli tarihsel kökenlere sahip olduğunu ve göç, ticaret ve kültürel etkileşim yoluyla zaman ve mekân içinde yayıldığını öne süren difüzyon kuramı. “Squatter” ya da “hocker” motifi—bacakları iki yana açılmış, önden ve iki taraflı simetrik bir çömelme hâlinde betimlenen figür—üzerine yapılan çalışmalarda ana akım arkeoloji büyük ölçüde ilk yaklaşımı benimsemiştir. Çömelme duruşu, evrensel bir insan fizyolojik alışkanlığı, doğal bir doğum pozisyonu ya da mekânsal sınırlamalara karşı geliştirilen basit bir sanatsal çözüm olarak görülmüş; Neolitik Yakın Doğu’da, Demir Çağı Avrupa’sında, Kolomb öncesi Amerika’da ve Yerli Avustralya’da kendiliğinden ortaya çıktığı düşünülmüştür.

Bununla birlikte, difüzyonist bakış açısının titiz bir “çelikleştirmesi”, “hocker”ın nadiren oturan bir insanın genel bir temsili olduğunu gösterir. Aksine bu motif, çoğu kez iki yanında hayvanlarla, belirli eklem işaretleriyle ve apotropaik işlevlerle bütünleşen, son derece özgül, standartlaşmış ve yinelenen bir ikonografik komplekstir. Arkaik Yunanistan’daki Potnia Theron, Luristan bronzlarındaki Heraldic Woman, Maorilerin Pare lento figürleri ve Göbekli Tepe’nin tartışmalı grafitileri arasındaki özgül biçimbilimsel paralellikler incelendiğinde, bağımsız yakınsama olasılığı azalır.

Bu rapor, Çanak Çömleksiz Neolitik’ten (PPN) Anadolu’ya ait arkeolojik verileri, Aborijin Avustralya ve Melanezya’dan etnografik kayıtları ve sanat tarihçileri Carl Schuster, Edmund Carpenter ve Douglas Fraser’ın kuramsal çerçevelerini bir araya getirir. Rapor, hocker motifinin biyolojik bir kaçınılmazlık değil, Paleolitik bir “toplumsal sembolizm”in—soyu, ataları ve yaşamın sürekliliğini tekrarlanabilir bir grafik sistem içinde kodlayan ve Eski Dünya’dan Antipodlar’a ve Amerika kıtalarına yayılan—bir kalıntısı, yani bir “kültürel fosil” olduğunu savunur.

2. Anadolu’daki Sıfır Noktası: Göbekli Tepe ve Çanak Çömleksiz Neolitik#

Türkiye’nin güneydoğusundaki Göbekli Tepe alanı (MÖ yaklaşık 9500–8000), bu çözümleme için kronolojik dayanak işlevi görür. Bilinen en eski anıtsal ritüel kompleksi olarak Göbekli Tepe, muhtemelen daha sonra Avrasya’ya yayılacak mit ve motiflerden oluşan “Neolitik paket”i üretmiş olan Çanak Çömleksiz Neolitik (PPN) dönemin sembolik dünyasına bir bakış sunar.1

2.1 Aslanlı Dikilitaş Yapısı’nın “Grafitisi”#

Difüzyonist savın merkezinde, PPNB’ye (MÖ yaklaşık 8800) tarihlenen sözde “Aslanlı Dikilitaş Yapısı”nda (F Yapısı, II. Tabaka) bulunan belirli bir imge yer alır. Bu yapı, dikdörtgen mimarisi ve yırtıcı aslanların kabartma oymalarıyla süslenmiş dikilitaşlarıyla ayırt edilir.1 Arkeologlar bu bağlamda, çıplak bir kadının kazınmış graffito’sunu taşıyan bir taş levha keşfetmiştir.4

Figür, belirli ve üsluplaştırılmış bir biçimde betimlenmiştir:

• Frontal Simetri: Figür doğrudan izleyiciye dönüktür.
• Çömelme Duruşu: Bacaklar genişçe iki yana açılmış, dizler gövde hizasına çekilmiştir; bu, klasik hocker pozisyonudur.6
• Genital Vurgu: Vulva açıkça ayrıntılandırılmış ve muhtemelen büyütülmüş olarak gösterilmiştir; bu özellik çoğu kez kötülüğü uzaklaştırmayı ya da bereketi ifade etmeyi amaçlayan “sergileyici” figürlerle ilişkilendirilir.5
• Bağlamsal Anomali: Göbekli Tepe’nin ikonografisi ezici ölçüde erkek egemendir; dikilitaşlar itifallik erkekleri ve erkek hayvanları betimler. Bu kadın figürü tekil bir istisna olarak durur.8

Alman Arkeoloji Enstitüsü’nden Jens Notroff’un yaklaşımında örneklendiği üzere ana akım yorum, bu figürü “graffiti” olarak sınıflandırır; bu da onun gayriresmî bir ekleme olduğunu, belki yapının asli kullanımından çok sonra taşa kazındığını ve dolayısıyla alanın “resmî” teolojisinden kopuk bulunduğunu ima eder.5 Ancak çelikleştirilmiş sav, “graffiti”nin çoğu zaman “Küçük Gelenek”in—rahipliğin “Büyük Geleneği”nin altında işleyen domestik ya da halk dininin—sürekliliğini temsil ettiğini öne sürer. Aslanlara adanmış bir yapıdaki çömelmiş, sergileyici kadın figürünün varlığı, Douglas Fraser’ın daha sonraki Avrasya sanatında temel bir difüzyon göstergesi olarak tanımladığı “Heraldic Woman” (yanında aslanlar bulunan ya da aslanların iki yanında yer alan kadın) için bir prototip oluşturur.9 Kadın figürünün “Aslanlı Dikilitaş”la ilişkisi, üretici kadın gücünü tepe yırtıcısıyla birleştiren Potnia Theron (Hayvanların Hanımefendisi) için erken Neolitik bir öncelik gösterir.3

2.2 Kemik Spatula: Bullroarer Aleti mi?#

İkinci önemli buluntu, Göbekli Tepe’de bulunan ve katalogda “spatula” olarak geçen süslü bir kemik nesnedir.11 Nesne, alanın anıtsal dikilitaşlarını taklit eden geometrik çizgiler ve iki T biçimli formla oyulmuştur.12

“Spatula” şeklindeki işlevsel tanımlama tarafsız olsa da karşılaştırmalı çözümleme, bu nesnenin düşük frekanslı, kükremeyi andıran bir ses üretmek üzere bir ipe bağlanarak döndürülen düz, aerofonik bir çalgı olan bir bullroarer olabileceğini düşündürür.13

• Akustik Ritüel: Bullroarer’lar Avrupa Paleolitiği’nden bilinmekte ve özellikle Aborijin Avustralya’daki (Tjurunga) ve Melanezya’daki erkeklik inisiyasyonları bağlamlarında etnografik olarak yaygın biçimde görülmektedir.10
• “H” Sembolü: Kemik nesne ile birkaç dikilitaşta—özellikle 18. Dikilitaş’ta—bazen “C” biçimleriyle çevrelenmiş bir “H” sembolü bulunur.14 Araştırmacılar Manu Seyfzadeh ve Robert Schoch, bu sembolün binlerce yıl sonra Tunç Çağı Anadolu’sında kullanılan Luvi hiyeroglif yazısındaki “Tanrı” (Massani) ya da “Kapı” anlamına gelen bir logogramla akraba olduğunu öne sürmüşlerdir.14
• Çıkarım: “Spatula” gerçekten bir bullroarer ise ve “Tanrı” sembolünü taşıyorsa, Göbekli Tepe hocker motifini (graffiti), bullroarer’ı (spatula) ve belirli sembolik logogramları (H) içeren bir “ritüel paket” için kanıt sunar. Bu üç unsurun—görsel, akustik ve dilsel—şans eseri birlikte ortaya çıkma olasılığı, bunların aktarılabilir, tutarlı bir kültürel sistemi temsil etme olasılığından kayda değer ölçüde düşüktür.

**Tablo 1: Göbekli Tepe Sembolik Kompleksinin Karşılaştırmalı Biçimbilimi#

3. Antipod Bağlantısı: Avustralya ve “Avrasya Dışından” Hipotezi#

Difüzyonist model, bu motiflerin geleneksel olarak Avrasya’nın Neolitik dönüşümlerinden yalıtılmış kabul edilen Avustralya’daki varlığını açıklama konusunda en ciddi sınamasıyla karşılaşır. Bununla birlikte, Arnhem Land kaya sanatındaki belirli anomaliler ve Orta Avustralya’daki ritüel nesneler, potansiyel olarak Orta Holosen sırasında—dingonun ve yeni taş alet teknolojilerinin gelişiyle çakışan bir dönemde—gerçekleşmiş bir aktarım olayına işaret eder.

3.1 “Şaman” Göğüs Motifi Tartışması#

Tartışmanın odak noktalarından biri, Göbekli Tepe’nin 28. Dikilitaşı’ndaki “H” sembolü ile Spencer ve Gillen tarafından 19. yüzyılda çekilmiş bir fotoğrafta belgelenen Aborijin bir yaşlının göğsüne boyanmış motif arasındaki görsel özdeşliktir.5

• Şüpheci Görüş: Notroff bunu temel geometrik biçimlerin yüzeysel bir yakınsaması olarak reddeder. Aborijin sembolünün “oturan iki adamı” ya da bir alışverişi temsil ettiğini, buna karşılık GT sembolünün mimari veya soyut bir “H” olduğunu belirtir.5
• Çelikleştirilmiş Görüş: Difüzyonist sav yalnızca biçime değil, anlambilime dayanır. Aborijin ikonografisinde “H” ya da parantez içine alınmış çizgi, “iletişim kuran iki kişi”yi ya da bilgi alışverişini temsil eder.20 Göbekli Tepe, avcı-toplayıcı gruplar arasındaki toplanma, ritüel alışveriş ve bilgi aktarımının gerçekleştiği bir alan olarak yorumlanır.21 Eğer sembol her iki bağlamda da “bağlantı/alışveriş” anlamına geliyorsa, biçim-işlev eşleşmesi kesindir. Carl Schuster’ın “toplumsal sembolizm” kuramı, hocker figürünün kendisinin çoğu zaman akrabaların kendilerinden ziyade akrabalar arasındaki ilişkiyi temsil eden geometrik kısaltmalara—parantezlere, çizgilere ve noktalara—indirgendiğini öne sürer.22 “H” bir harf değildir; toplumsal bağlantının bir diyagramıdır.

3.2 Yingarna ve Djanggawul Kız Kardeşler#

“Squatter” motifi, Arnhem Land’in yüksek statülü kaya sanatında açıkça görülür.

• Yingarna: “Yaratıcı Ana” ya da Gökkuşağı Yılanı, bacakları iki yana açılmış, çömelmiş antropomorfik bir biçimde sıkça tasvir edilir.23 Bu figür, kültürün “dilly bags”lerini taşıyan bütün yaşamın kaynağıdır.24
• Djanggawul Kız Kardeşleri: Bu bereket ataları, Dhuwa moiety’sinin merkezinde yer alır. Bacakları iki yana açılmış biçimde tasvir edilir ve ilk insanları açıkça doğururlar.17 Bu imge, Göbekli Tepe “grafitileri” ve Etrüsk doğum mühürleriyle 26 yüksek bir benzerlik gösterir.
• Maliwawa Figürleri: Yakın zamanda tanımlanan Maliwawa kaya sanatı üslubu (6.000–9.400 BP tarihli), çoğunlukla “sırt sırta” kompozisyonlar hâlinde düzenlenmiş, büyük ve natüralist insan figürleri içerir.27 Bu tarihlendirme, Avrasya’daki Neolitik dönemle örtüşür. “Sırt sırta” figür, Schuster tarafından “hocker” kompleksinin bir göstergesi olarak tanımlanan ve akraba gruplarının bölünmesini temsil eden bir başka özgül soykütüksel örüntüdür.22

3.3 Bir Yayılım Vektörü Olarak Boğa Kükreği (Tjurunga)#

Boğa kükreği (Tjurunga ya da Churinga), yayılımın fiziksel mekanizmasını sağlar. Avustralya’da bu nesneler, ataların gerçek anlamda bedenleridir.10 Bunlar, Yakın Doğu Neolitiğinde bulunan aynı geometrik motiflerle (eşmerkezli daireler, izler, “H” biçimleri) sıklıkla işlenmiştir. Boğa kükreğinin Avustralya, Melanezya ve Antik Yunan’da (rhombos) erkek inisiyasyonu için kullanılması ve kadınlara tabu olması, onun ikonografik sistemle birlikte dolaşan, gizli-kutsal bilgiden oluşan yayılmış bir “kült paketinin” parçası olduğunu düşündürür.10

4. Küresel Doku: Fraser, Schuster ve Carpenter#

Bu motiflerin dağılımını “evrensel arketiplere” başvurmadan açıklamak için difüzyonist sanat tarihinin kuramsal çerçevelerini kullanmamız gerekir.

4.1 Douglas Fraser ve “Heraldik Kadın”#

Douglas Fraser, çömelmiş bir kadının simetrik hayvanlarla çevrelendiği özgül bir ikonografik tip olan “Heraldik Kadın”ın çevresel-Pasifik dağılımını tespit etmiştir.9 Fraser, bu motifin çok sayıda yerde birbirinden bağımsız olarak icat edilemeyecek kadar karmaşık olduğunu savunmuştur. Motifin yayılımını kuramsal bir merkezden (muhtemelen Tunç Çağı Çin’i ya da Yakın Doğu) şu bölgelere kadar izlemiştir:

• Luristan (İran): Demir Çağı bronz iğneleri, iki hayvanı kavrayan dişi bir “Hayvanlar Hanımı”nı tasvir eder.19
• Etruria (İtalya): Poggio Colla’dan seramik mühürler, kimi zaman hayvanlarla çevrelenmiş, doğum yapan çömelmiş bir kadını gösterir; bu figür Potnia Theron geleneğiyle bağlantılıdır.26
• Yeni Zelanda (Maoriler): Pareler (kapı lentoları), bacakları iki yana açılmış merkezi bir dişi figürü (tupuna) ve onu çevreleyen manaiaları (canavarlar) içerir.30
• Kuzeybatı Kıyısı Amerika’sı: Chilkat battaniyeleri ve totem direklerindeki “bacakları iki yana açılmış figür”, bu morfolojik şablona uyar.31

4.2 Schuster ve Carpenter: Soykütüksel Kafes#

Carl Schuster ve Edmund Carpenter, derin-yapısal açıklamayı sunmuştur. “Hocker”ın bir portre değil, bir soy şeması olduğunu savunmuşlardır.22

• Dizden Doğum: “Dizden doğum”un (ya da eklemlerden doğumun) küresel bir mitolojik motif olduğunu belgelediler; bu motif, uzuvdan uzva bağlanan hocker figürleriyle görsel olarak temsil edilir.22 Çömelme duruşu, figürlerin sonsuz biçimde yinelenen örüntüler (“soykütüksel kafes”) içinde birbirine kenetlenmesini sağlayan zorunlu geometridir.
• Eklem İşaretleri: Kritik bir tanısal özellik, figürün dizleri, dirsekleri ve omuzları üzerine gözlerin ya da yüzlerin yerleştirilmesi olan “eklem işareti”dir. Bu özellik, Kuzeybatı Kıyısı’nın (Haida/Tlingit) sanatında, Melanezya’da ve Maryland’de (ABD) bulunan bir kemik oyması olan “Rosenstock Hocker”da görülür.31 “Eklem işaretleri”nin varlığı, bağımsız icat yerine difüzyonist modeli güçlü biçimde destekleyen, son derece özgül ve keyfî bir kültürel özelliktir.

5. Avrupa Ayağı: Gorgonlar ve Sheela na Gig’ler#

Batı’da çömelmiş dişi motifi, “H” sembolünde görülen “kapı bekçisi” işlevini koruyarak özgül apotropaik (koruyucu) ikonlara dönüşmüştür.

5.1 Gorgon (Medusa)#

Arkaik Yunan Gorgonu, frontal görünümü vurgulayan, stilize edilmiş koşan/çömelmiş diz çökme biçimi olan Knielauf pozunda sıkça tasvir edilir.32 “Heraldik Kadın” gibi o da çoğu zaman hayvanlarla (Pegasos ve Khrysaor) ya da aslanlarla çevrelenir.32 İşlevi kötülüğü uzaklaştırmaktır (Gorgoneion). Maori lento figürüyle—dışarı uzanan dil, dik dik bakan gözler, çömelmiş duruş—görsel paralelliği çarpıcıdır; bu paralellik, erken difüzyonistler tarafından Asya üzerinden kurulmuş ortak bir “Pasifik-Akdeniz” bağlantısının kanıtı olarak kaydedilmiştir.30

5.2 Sheela na Gig#

Ortaçağ Britanya ve İrlanda’sındaki Sheela na gigler—cinsel organlarını sergileyen çıplak kadınların taş oymaları—bu motifin geç dönem bir kalıntısını temsil eder.16 Her ne kadar çoğu zaman “groteskler” ya da şehvete karşı uyarılar olarak göz ardı edilseler de kilise kapılarının üzerine yerleştirilmeleri, Gorgonun tapınak alınlıklarındaki ve Maori figürünün toplantı evi lentolarındaki konumunu yansıtır.34 Bunların tümü “eşik bekçileri” olarak işlev görür. Ritüel bir çevreleme içinde yer alan Göbekli Tepe grafitileri, bu özgül “eşik bekçisi” işlevinin bilinen en eski öncülü olarak görülebilir.10

6. Amerika Kıtalarında “Hocker”: Rosenstock Kemiği#

Hockerın Amerika kıtalarındaki varlığı, okyanusötesi ya da çevrekutupsal yayılım açısından kritik bir veri noktası sağlar. Maryland’de Geç Ormanlık Dönem bağlamında (yaklaşık MS 1460) bulunan Rosenstock Hocker, eklemlerinde delinmiş delikler bulunan, çömelmiş duruşta başsız bir insan figürünü tasvir eden bir kemik oymasıdır.31

• Yorum: Yerel açıklamalar İrokua kozmolojisine odaklanırken Schuster ve Carpenter bunu “eklem işaretleri” taşıyan klasik bir “soykütüksel hocker” olarak sınıflandırmıştır.31
• Bağlam: Bölgedeki nadirliği ve özgül üslup özellikleri (eklem işaretleri), onu çevresel-Pasifik sanat geleneğine bağlar; bu da “hocker” motifinin, Asya ve Okyanusya’da bulunan aynı “atalara ilişkin” sembolizmi taşıyarak Amerika kıtalarına ya Bering Boğazı üzerinden ya da Pasifik ötesi temas yoluyla girdiğini düşündürür.

7. Yayılım Mekanizmaları: “İplik-Ruh”#

Bu motif nasıl yolculuk etti? Difüzyonist model, yayılan şeyin yalnızca bir imge değil, aynı zamanda bir öğreti olduğunu öne sürer.

• Sūtrātman: “İplik-Ruh” öğretisi (Sanskritçe sutratman), bütün yaşamın ruhsal bir iplikle birbirine bağlandığını öne sürer.36 Bunun sanatsal tezahürü, tekstillerde ve çanak çömlekte bulunan süreklilik gösteren çizgi ya da birbirine kenetlenmiş hocker örüntüsüdür.
• Taşınabilir Teknoloji: Motif, yüksek değere sahip, taşınabilir ritüel nesneler üzerinde taşınmıştır: boğa kükrekleri, kemik spatulalar, tekstiller ve dövmeler. Göbekli Tepe “spatulası” 11 ile Maryland kemik oyması 31, bu motiflerin küçük ve hareketli nesneler üzerine işlendiğini ve tek bir taşıyıcıyla binlerce mil uzağa kolayca götürülebileceğini gösterir.

8. Sonuç: Anlatıyı En Güçlü Hâliyle Savunmak#

Bağımsız icadın “Sıfır Hipotezi”, “çömelme” duruşunun genel ve özgül olmayan bir özellik olduğu varsayımına dayanır. Oysa kanıtlar, yinelenen ve karmaşık bir özellikler kümesini ortaya koymaktadır:

1. Morfoloji: İkili simetri + Çömelme + Cinsel Organların Sergilenmesi + Çevreleyen Hayvanlar.
2. İşlev: Apotropaik “Eşik Bekçisi” + Atalara İlişkin Soykütüğü + Bereket.
3. Teknoloji: Boğa Kükreğiyle İlişkilendirme (Akustik İnisiyasyon).

Göbekli Tepe’nin kireçtaşı sütunlarından Arnhem Land’in kaya sığınaklarına, Luristan’ın bronz iğnelerinden Yeni Zelanda’nın lentolarına kadar “çömelmiş figür”, rastgele bir karalama olarak değil, üretici gücün—ataları doğuran ve yaşayanlarla ölüler arasındaki kapıyı koruyan “Büyük Ana”nın—tutarlı bir sembolü olarak karşımıza çıkar. Göbekli Tepe’deki grafitiler bir anomali değildir; anıtsal Neolitiği, Heraldik Kadın’ın süreklilik gösteren küresel halk geleneğine bağlayan “Rosetta Taşı”dır.

**Karşılaştırmalı Veri Tabloları

**Tablo 2: “Heraldik Kadın” Özellik Matrisi#

**Tablo 3: “H” Sembolü ve Logografik Paralellikler#

Atıflara İlişkin Not: Bu raporda kullanılan atıflar, sağlanan araştırma parçalarına gönderme yapmaktadır. Örneğin 1, sağlanan kaynak materyalindeki ilk parçaya gönderme yapar.

**Kaynakça#

1. Göbekli Tepe - Wikipedia, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://en.wikipedia.org/wiki/G%C3%B6bekli_Tepe
2. The Site - The Tepe Telegrams - WordPress.com, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://tepetelegrams.wordpress.com/the-research-project/
3. The lion pillar (Schmidt, 2007: 289, Fig. 102). Picture No:… - ResearchGate, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://www.researchgate.net/figure/The-lion-pillar-Schmidt-2007-289-Fig-102-Picture-No_fig1_358576439
4. Göbekli Tepe, engraving of a female person from layer II (foto Dieter Johannes, DAI). … - ResearchGate, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://www.researchgate.net/figure/Goebekli-Tepe-engraving-of-a-female-person-from-layer-II-foto-Dieter-Johannes-DAI_fig5_270030960

5. iconography – Tepe Telegrams, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/tag/iconography/
6. EMERGENCE AND EVOLUTION OF THE EARLY NEOLITHIC ANTHROPOMORPHIC FIGURINES IN THE NEAR EAST A THESIS SUBMITTED TO THE GRADUATE SCH - Open Metu, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://open.metu.edu.tr/bitstream/handle/11511/108288/10613658.pdf
7. pseudoarchaeology – Tepe Telegrams, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/tag/pseudoarchaeology/
8. A Short Note on a New Figurine Type from Göbekli Tepe, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2017/08/09/a-short-note-on-a-new-figurine-type-from-goebekli-tepe/
9. The Role of Shamanism in Mesoamerican Art, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://www.mdcarrasco.com/courses/arha_291/klein.pdf
10. 31 Aralık 1969 tarihinde erişildi, https://drive.google.com/open?id=1r27-1y49RHseH6XSZdQZVXpS_ZDC1N5CwBY1o20lgxA
11. (PDF) A Decorated Bone ‘Spatula’ from Göbekli Tepe. On the Pitfalls of Iconographic Interpretations of Early Neolithic Art - ResearchGate, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://www.researchgate.net/publication/314299328_A_Decorated_Bone_‘Spatula’_from_Gobekli_Tepe_On_the_Pitfalls_of_Iconographic_Interpretations_of_Early_Neolithic_Art
12. Fragments of decorated bone ‘spatulae’ from Göbekli Tepe. (drawings: DAI, Orient Department, K. Schmidt) … - ResearchGate, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://www.researchgate.net/figure/Fragments-of-decorated-bone-spatulae-from-Goebekli-Tepe-drawings-DAI-Orient_fig5_314299328
13. A functional investigation of southern Cape Later Stone Age artefacts resembling aerophones - ResearchGate, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://www.researchgate.net/publication/331558496_A_functional_investigation_of_southern_Cape_Later_Stone_Age_artefacts_resembling_aerophones
14. World’s First Known Written Word at Göbekli Tepe on T-Shaped Pillar 18 Means God, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://pdfs.semanticscholar.org/6b9e/ec318796b27213b3342e2b80b9105b2acb5e.pdf
15. Writing at Göbekli Tepe - Robert M. Schoch, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://www.robertschoch.com/gobekli_tepe_writing.html
16. Sheela na gig - Wikipedia, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://en.wikipedia.org/wiki/Sheela_na_gig
17. Djang’kawu - Wikipedia, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://en.wikipedia.org/wiki/Djang%27kawu
18. Potnia Theron - Wikipedia, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://en.wikipedia.org/wiki/Potnia_Theron
19. Women in Combat: “Mistress of Animals” in Luristan Iconography - ArchéOrient – Le Blog, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://archeorient.hypotheses.org/33244
20. Making headlines: Was Göbekli Tepe built by Aboriginal Australians?, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2017/11/28/making-headlines-was-goebekli-tepe-built-by-aboriginal-australian/
21. Echo from the Past: How Göbekli Tepe is Reshaping Our Understanding of the Neolithic, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://popular-archaeology.com/article/echo-from-the-past-how-gobekli-tepe-is-reshaping-our-understanding-of-the-neolithic-2/
22. Birth from the Knee - Path to the Maypole of Wisdom, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://maypoleofwisdom.com/wp-content/uploads/2023/09/birth_from_the_knee.pdf
23. Beauty Is More Than Skin Deep - X-Ray Art Of North Australia Including Kakadu National Park - Scandinavian Society for Prehistoric Art, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a16tacon.pdf
24. Williams Gallery West Press Release - Spirit of Yingarna Works from Aboriginal Australia by Jonathan Bock August 17th through 20th 2006 at the Jammin’ Tree Didgeridoo Festival, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://galwest.com/news/old_news/2006/didgefest_pressrelease.htm
25. AUSTRALIAN ABORIGINAL RELIGION - Brill, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://brill.com/downloadpdf/display/title/185.pdf
26. The bucchero childbirth stamp on a late Orientalizing period shard from Poggio Colla - SciSpace, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://scispace.com/pdf/the-bucchero-childbirth-stamp-on-a-late-orientalizing-period-3624nb2zwv.pdf
27. Arnhem Land’s Maliwawa rock art a remarkable glimpse into Indigenous life almost 10000 years ago - The Guardian, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://www.theguardian.com/artanddesign/2020/oct/01/arnhem-lands-maliwawa-rock-art-a-remarkable-glimpse-into-indigenous-life-10000-years-ago
28. Rock Art of Western Arnhem Land, Australia, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://www.bradshawfoundation.com/rockartnetwork/western_arnhem_land.php
29. The Art: Iconography, Style and Illumination - Brill, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://brill.com/downloadpdf/display/book/9789004301726/B9789004301726-s007.pdf
30. Catalogue of the Mayer Collection, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://cdstar.eva.mpg.de/bitstreams/EAEA0-A97F-00CF-4CF5-0/1879_Gatty_Catalogue_of_the_Mayer_Collection.pdf
31. Mayıs 2010 - Jefferson Patterson Parkı, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://jefpat.maryland.gov/Pages/mac-lab/curators-choice/2010-curators-choice/2010-05-a-carved-bone-figure.aspx
32. Olga A. Zolotnikova1 A hideous monster or a beautiful maiden? Did the Western Greeks alter the concept of Gorgon? - DOI, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://doi.org/10.2307/j.ctvbj7gjn.23
33. INTERPRETING THE POTTERY RECORD FROM GEOMETRIC AND ARCHAIC SANCTUARIES IN THE NORTHWESTERN PELOPONNESE, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://austriaca.at/0xc1aa5576%200x003f21a9.pdf
34. Kutsal Sergileme: Yeni Bulgular - Sino-Platonic Papers, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://sino-platonic.org/complete/spp240_sacred_display.pdf
35. EXCAVATIONS AT THE ROSENSTOCK VILLAGE SITE (18FR18), FREDERICK COUNTY, MARYLAND: A PRELIMINARY REPORT, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://mht.maryland.gov/Documents/archaeology/currentresearch/rosenstock.pdf
36. The Thread-Spirit Doctrine - Fons Vitae Publishing, 9 Aralık 2025 tarihinde erişildi, https://fonsvitae.com/wp-content/uploads/2016/07/The_Thread_Spirit_Doctrine_An_Ancient_Me-2.pdf