Freud’un İlksel Sürüsü, ‘Ana-Hakkı’ ve Babanın Dönüşü

Özet

• Freud gerçekten de arada bir ana-hakkı (matrilineal) aşama varsayar—ancak başlangıç olarak değil. Sıralama: ilksel baba sürüsü → baba katli → kardeş klanı + totemcilik/ekzogami (ana-hakkı, anaerkil kültler) → yeniden tesis edilen ataerkillik Freud 1913, 4. bölüm; Freud 1921, 10. bölüm.
• Temel ifadeler: Darwinci sürüde “şiddet kullanan, kıskanç bir baba” vardır; erken dönemde gözlemlenen örgütlenmeler “anaerkillik ya da anne üzerinden soy bakımına dayanan erkek birliktelikleri“dir; baba katli, “… ana-hakkının özü“dür; “ana tanrıçalar” … baba tanrılardan önce gelmiştir Freud 1913, 4. bölüm.
• Freud’un sürü öncülü, Darwin’in İnsanın Türeyişi adlı eserine dayanır: birkaç karıyı “kıskançlıkla koruyan” egemen bir erkeğin bulunduğu küçük topluluklar Darwin 1871.
• “Ana-hakkı”, bütünüyle anaerkillikla aynı şey değildir. Öncelikle soy ve akrabalık ilişkilerinin anneler üzerinden kurulmasıdır (matriliny); kadınların erkekler üzerinde hüküm sürmesini zorunlu olarak ifade etmez. [^def]
• Ampirik temeli zayıftır: Freud, ilksel sürünün “hiçbir yerde … gözlemlenmediğini” (kendi sözleriyle) kabul eder. Daha sonraki antropoloji, evrensel anaerkilliklar ya da tek bir evrimsel güzergâh fikrine büyük ölçüde ikna olmamıştır Eller 2000. Yine de 19. yüzyıl kaynaklarının (Darwin, Atkinson, Robertson Smith, Frazer, Bachofen) düşünsel arkeolojisi olarak bu, tutarlı bir mitogramdır.

“En olası görüş, [insanın] başlangıçta, her biri tek bir karıya ya da güçlü ise birkaç karıya sahip küçük topluluklar hâlinde yaşamış olmasıdır; bu kadınları kıskançlıkla koruyordu.”
— Charles Darwin, İnsanın Türeyişi (1871)

Freud’un modeli gerçekte ne söylüyor? (İnsanların sosyal medyada yazdıkları değil)#

Freud’un Totem ve Tabu’daki (1913) kuramsal çerçevesi şu şekilde işler. Darwin’in varsayımıyla başlanır: ilk insanlar, egemen bir erkeğin kadınları tekeline aldığı küçük gruplar hâlinde yaşıyordu Darwin 1871. Sürüden kovulan oğulların nasıl ekzogamiye zorlanacağını ve bu örüntüyü başka yerlerde nasıl yineleyeceklerini açıklamak üzere Atkinson’ın Primal Law (1903) eserini devreye sokar Atkinson 1903. Kurban sunma yoluyla komünyon konusunda Robertson Smith’i, totemik ayinler konusunda da Frazer’ı ekler Smith 1894; Frazer 1894/1922.

Bu çerçeve üzerinde Freud, büyük psikanalitik hamlesini yapar: bir kardeşler arası baba katli, kardeş klanını başlatır; ensest yasakları ve totemik hukuk bu yapıyı istikrara kavuşturur. Burada Bachofen’in “ana-hakkı”nı açıkça bu sıralamaya bağlar:

• Darwinci sürü: oğulları kovan “şiddet kullanan, kıskanç bir baba” Freud 1913, 4. bölüm.
• En erken gözlemlenen örgütlenmeler: “anaerkillik ya da anne üzerinden soy bakımına dayanan erkek birliktelikleri” Freud 1913, 4. bölüm.
• Baba katli, “Bachofen’in keşfettiği … ana-hakkının çekirdeğini” oluşturmuş, bu hak daha sonra ataerkil aile tarafından “ilga edilmiştir” Freud 1913, 4. bölüm.
• Kültte: “ana tanrıçalar … baba tanrılardan önce gelmiştir”; baba tanrılarla birlikte “babasız toplum” “yavaş yavaş ataerkil bir topluma dönüşmüştür” Freud 1913, 4. bölüm.

Freud, bunun spekülatif niteliği konusunda açık sözlüdür: ilksel sürü “hiçbir yerde gözlemlenmemiştir”; bu sıralama, saha araştırmasına değil, geriye çıkarımsal bir senteze dayanır Freud 1913, 4. bölüm.

Çeviri notu#

Freud’un kullandığı terim, Bachofen’in Das Mutterrecht (1861) adlı eserinde de kullandığı Mutterrecht (“ana-hakkı”) sözcüğüdür; bu terim, modern anlamda matriarkal yönetimden ziyade, tanrısal biçimlerin kadınsı olduğu dinsel-hukuksal düzenleri ve matrilineal soyu ifade eder Bachofen 1861 → Eng. sel. (açık erişimli alıntılar ve kaynakça: https://archive.org/details/englishtranslati0000bach).

Matriarklık nerede yer alır—ve hangi işlevi görür?#

Freud’un “ana-hakkı”nı yerleştirdiği konum, iki baba rejiminin arasındadır:

1. Ataerkil köken (Darwinci sürü). Reis kadınları biriktirir; genç erkekler sürüden kovulur Darwin 1871.

2. Kardeşler devrimi. Sürüden kovulan kardeşler geri döner, baba katli işler ve kendilerini totemcilik/ekzogami yoluyla birbirlerine bağlar; anneler üzerinden soy anlayışı, babalığa ilişkin belirsizliği hafifletir ve ensesti denetim altında tutar. Freud’a göre totem şöleni, suçu ve dayanışmayı kutsallaştıran bir ayin olarak cinayeti tekrarlar Freud 1913; Smith 1894.

3. Dinsel ve ailevi yeniden babalaştırma. Anaerkil kültlerin yerini baba tanrıları alır; aile, sürüyü “yeniden kurar” ve “aynı zamanda … hakların büyük bir kısmını babalara geri verir” Freud 1913, 4. bölüm. Group Psychology’de (1921) kalabalık, “ilksel sürünün yeniden canlanması”dır; lider ise korku uyandıran babanın rolünü yeniden üstlenir Freud 1921, 10. bölüm.

Sonuç, zamanın başlangıcında ortaya çıkan neşeli bir anaerkillik değildir; suçluluğu dönüştüren, hukuku tesis eden ve ardından yenilenen ataerkillik tarafından üzerine yazılan bir matrilineal ara dönemdir.

İşleyiş parçaları, haritalandırılmış hâliyle

Freud’un sıralamasına genel bakış#

Köken ve etkiler (Freud kimlerden, nasıl yararlanıyor?)#

Antropoloji sonrası geriye ne kalıyor?#

Freud, veri sorununu kendisi de belirtir: sürü “hiçbir yerde gözlemlenmemiştir” ve bütün yapılandırma bir yeniden kurmadır Freud 1913, 4. bölüm. Daha sonraki etnoloji, bu kurama birkaç ağır darbe indirir:

• Evrensel anaerkillik mı? Kanıtlar zayıftır; bu düşünce, arkeolojiden çok 19. yüzyıl mitografisinin bir ürünü olarak işlev görür (Cynthia Eller’in yıkıcı eleştirisine bkz.) — The Myth of Matriarchal Prehistory (2000): Internet Archive.
• “İlk” din olarak totemcilik mi? Durkheim’dan ve özellikle Lévi-Strauss’tan sonra yoğun biçimde tartışmalı hâle gelmiştir; “totemcilik”, tek bir evrimsel aşamadan ziyade bir bilginin oluşturduğu bir sınıflandırma sepeti gibi görünür (hızlı bir giriş: Durkheim 1912 İngilizce, açık erişim Project Gutenberg adresinde; eleştiri özeti Vienna PDF adresinde).

• Darwin’in rolü. Darwin’ın küçük gruplarda kıskanç erkek denetimini öne sürdüğü doğrudur; ancak Freud’un Darwin’ın dağınık hâlde bulunan ifadelerini mitsel bir “ilkel sürü” mimarisi içinde aşırı sistemleştirdiğini savunan bir literatür de vardır (tartışma için bkz.: Allen 2016, History of Human Sciences, doi:10.1086/688885 — UChicago DOI).

Kalıcı olan ise yapısal jesttir: Baba’ya yönelik şiddetin yasa, suçluluk ve kültürü doğurduğu; ana-hakkınun, kaosu kurala dönüştüren, Baba’nın geri dönmesinden önceki—önce tanrı, ardından lider olarak—eşik mekanizması işlevi gördüğü bir öykü. Buna meta-antropoloji deyin; kelimesi kelimesine tarihöncesi olarak zayıftır, ancak baskı altındaki toplumsal sözleşme miti olarak hâlâ güçlü bir etkiye sahiptir.

SSS#

S1. Freud insanlığın anaerkillikle başladığını mı düşünüyordu?
C. Hayır. Onun başlangıç noktası ataerkildir: dişileri elinde tutan baskın bir erkek (Darwin). “Ana hukuku”, baba katlinden sonra ve yeniden tesis edilen ataerkillikten önce ortaya çıkan ara çözümdür (Darwin 1871; Freud 1913).

S2. Freud’un “ana-hakkı”, kadınların erkekleri yönetmesiyle mi ilgilidir?
C. Öncelikle ana soylu soy çizgisi ve bununla ilişkili kültlerle ilgilidir; kadınların siyasal üstünlüğünü güvence altına almaz. Bu konu Bachofen’in alanıdır ve orada bile mesele karmaşıktır (Bachofen, Princeton seçkisi).

S3. Din nerede devreye girer?
C. Totem şölenlerinde (Robertson Smith/Frazer) ve anaerkil tanrılardan ataerkil tanrılara geçişte. Freud, anaerkil kültlerin muhtemelen ataerkil kültlerden önce geldiğini, ardından ailenin yeniden ataerkilleştiğini söyler (Freud 1913).

S4. Bunun kitle siyasetiyle bağlantısı nedir?
C. Freud’un 1921 tarihli kitabı, kalabalığı yeniden canlanmış bir ilkel sürü hâline getirir; lider, babanın rolünü yeniden üstlenir. Kalabalıkların otoriter sevgiye ve itaate yönelmesinin nedeni budur (Freud 1921).

S5. Bunlardan herhangi biri tarihsel olarak doğru mudur?
C. Bazı kısımlar makuldür, ancak hiçbiri kesinleşmiş değildir. Freud’un kendi ihtiyat kaydı (“hiçbir yerde … gözlemlenmemiştir”) geçerliliğini korur. Modern antropoloji, tek ve evrensel bir anaerkilliği ya da tek çizgili bir totemik aşamayı genel olarak reddeder (Eller 2000; Durkheim 1912).

Dipnotlar#

Kaynaklar#

• Freud, Sigmund. Totem and Taboo (1913). Açık erişim: Project Gutenberg — https://www.gutenberg.org/ebooks/41214 ; alternatif bölüm görünümü — https://en.wikisource.org/wiki/Totem_and_Taboo/Chapter_IV.
• Freud, Sigmund. Group Psychology and the Analysis of the Ego (1921). Açık erişim: Project Gutenberg — https://www.gutenberg.org/ebooks/35877 ; önemli pasaj — https://en.wikisource.org/wiki/Page:Freud_-_Group_psychology_and_the_analysis_of_the_ego.djvu/104.
• Darwin, Charles. The Descent of Man (1871), 20. bölüm. Açık erişim: Wikisource — https://en.wikisource.org/wiki/The_Descent_of_Man_(Darwin/Chapter_XX (kıskanç koruma ifadesi).
• Atkinson, J. J. Primal Law (Andrew Lang’ın Social Origins adlı eserinde) (1903). Açık erişim: Gutenberg — https://www.gutenberg.org/ebooks/45724.
• Smith, W. Robertson. Lectures on the Religion of the Semites (1894). Açık erişim: Internet Archive — https://archive.org/details/lecturesonreli00smit.
• Frazer, J. G. The Golden Bough (çeşitli baskılar). Açık erişim: Gutenberg — https://www.gutenberg.org/files/3623/3623-h/3623-h.htm (kısaltılmış 3. baskı ciltleri de açık erişimdedir).
• Bachofen, J. J. Das Mutterrecht (1861). İngilizce seçmeler: Myth, Religion and Mother Right (Princeton, 1967) — https://press.princeton.edu/books/paperback/9780691017973/myth-religion-and-mother-right ; İngilizce tam çeviri ciltlerinin kütüphane kaydı — https://archive.org/details/englishtranslati0000bach.
• Durkheim, Émile. The Elementary Forms of the Religious Life (1912). Açık erişim: Gutenberg — https://www.gutenberg.org/files/41360/41360-h/41360-h.htm.
• Allen, M. S. “Darwin, Freud, and the Continuing Misrepresentation of the Primal Horde.” History of Human Sciences 29(4–5) (2016). DOI — https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/688885.
• Eller, Cynthia. The Myth of Matriarchal Prehistory (2000). Açık erişimli kütüphane nüshası — https://archive.org/details/mythofmatriarcha0000elle.