Özet

  • Daēnā, kişinin yaşamı boyunca gerçekleştirdiği eylemlerin biçimlendirdiği ahlaki karakterle karşılaşmasını sağlar.
  • İran metinleri, yaşayan insanlara ahlaki örnekleri ve dinî öğretiyi ayna olarak kullanmayı da öğretir.
  • Bu karşılaşma, başkalarını tanıma, yargılama ve önemseme yetisini yeni bir nesneye yöneltir: kişinin kendisine.
  • Bunun en derin sonucu eğiticidir. İnsan, dönüşmekte olduğu karakteri önemsemeyi henüz yaşarken öğrenebilir.

Doğru bir adam öldükten üç gece sonra, ruhuna hoş kokulu bir rüzgâr ulaşır. Güzel bir kadın yaklaşır. Adam ona kim olduğunu sorar.

“Ben senin kendi vicdanınım!”

James Darmesteter’in Zerdüştçü Hadhokht Nask’ta kadının yanıtına getirdiği çeviri budur. Kadın, erkeğin ahlaki ve dinî varlığının dişi biçimde karşısına çıkmış hâli olan Daēnā’dır. Erkeğin davranışları, onun nasıl biri olmasına katkıda bulunmuştur. Hadhokht Nask 2.7–14.

Tanıma sırası olağanüstüdür. Adam, kadının kim olduğunu öğrenmeden önce güzelliğine tepki verir. Görünüşte bir yabancıya hayranlık duyar; sonra bu tepkinin kendi ahlaki yaşamıyla ilgili olduğunu öğrenir.

Ölümün bir yargıçla karşılaşmayı getireceği fikrine alışkınız. Bu öykü farklı bir yüzleşme sunar. İncelenen kişi, kendi karakteriyle, onu algılayabileceği biri olarak karşılaşır.

Bu düzenleme aynı anda iki sorunu çözer. Birikmiş bir yaşamı tek bir dikkat nesnesi olarak erişilebilir kılar. Ayrıca bu nesneyi, toplumsal zihnin yaklaşmayı zaten bildiği bir biçime sokar: başka bir insana.

Vicdanın Sonuçları yazısında, ahlaki özfarkındalığın diğer insanlarla ilişkilerimiz içinde geliştiğini savunmuştum. Daēnā, bu öneriyi olağanüstü ölçüde kesin bir mitolojiyle ifade eder. Bir kişiyi yorumlama ve değerlendirme yetisi, yorumlayan kişiye geri döner.

İran geleneği bu fikri ölümden sonra yaşanan tekil bir sahnenin çok ötesine taşır. Ahlaki örnekleri ayna olarak betimler, kişinin kendi davranışlarını düzenli biçimde incelemesini salık verir ve Dēn’i yaşayan bir kişinin konuştuğu bir öğretmen olarak sunar. Hatta, yanıt vermek için hâlâ zaman varken bu karşılaşmayı önceden görme girişimini de kayda geçirir.

Bu malzemeler bir araya geldiğinde, insanın kendisi için görünür hâle gelmesine yönelik bir eğitim anlatır. Ölüm öyküsü bunun en çarpıcı anını sunar: Bir adam, kendi eylemlerinin biçimlendirmekte olduğu karakterle tanıştırılır.

Güzelliği kapıda biçimlenmişti #

Zerdüştlük, eski İran dünyasında ortaya çıktı. Avesta kutsal yazmaları ve daha sonraki Orta Farsça kitaplar, bu karşılaşmanın çeşitli anlatımlarını korur. Daēnā’nın adı görüm, iç benlik, vicdan ve din dâhil çeşitli anlamları kapsar; Orta Farsçadaki biçimi Dēn’dir. Bu figür, modern İngilizcenin ayrı bölmelere ayırma eğiliminde olduğu şeyleri bir araya getirir. Shaki, “Dēn.”

Arda Viraf Kitabı, bu özdeşleştirmenin bir yönünü özellikle doğrudan ortaya koyar. Viraf yolculuğu sırasında ruhun kadınla karşılaştığını görür; kadın şöyle açıklar: “Ben senin eylemlerinim.” Arda Viraf 4.18–33.

Bilgelik Ruhu ya da Mēnōg ī Xrad, gündelik yaşamdan somut örnekler sunar. Doğru adam insanları baskıdan korumuş, konuk ağırlaması gerekenleri kabul etmiş, servetini dürüstçe edinmiş, rüşveti ve yalancı tanıklığı reddetmiştir. İbadet ve dinî topluluğa gösterilen özen de aynı anlatının parçasıdır. Kadının bedeninde somutlaşan eylemler arasında bunlar da vardır. Mēnōg ī Xrad 2.125–139.

Kadının güzelliğinin bir geçmişi vardır. Biri bir kapıya gelmiştir. Bir tanık yalan söyleme fırsatı bulmuştur. Başkasına zarar verme pahasına para kazanma imkânı doğmuştur. Adamın bu durumlardaki kararları, karşısında duran figürün niteliklerine dönüşmüştür.

Öykünün ilk düşünsel başarısı bu dönüşümdür. Zamana yayılmış olaylar, bir kişinin karakterine dönüşür.

Bir eylem, gerçekleşmiş bir şeydir. Karakter ise farklı durumlarda varlığını sürdürmesini beklediğimiz şeydir. Bir adama dürüst demek, onun bir kez doğruyu söylediğinden fazlasını ifade eder. Bu, olası çeşitli durumları, nasıl davranacağına ilişkin ortak bir beklenti etrafında düzenlemektir.

Eylemden karaktere yapılan bu sıçrama, bizzat tanık olduğumuz sahnelerin ötesinde düşünebilmemizi sağlar. Kazançlı bir yalanı reddeden kişi, bir söz emanet edilebilecek biri de olabilir. Davranışlar farklıdır; ama bunların failine ilişkin bir yargı aralarında bağ kurar.

Daēnā, normalde görünmez olan bu sentezi bir karşılaşmaya dönüştürür. Görünüşü, kendisini ortaya çıkaran yaşamı bir araya getirir. Ruh, sıradan belleğin bir dizi bölüm sunduğu yerde bir bütün algılayabilir.

Hadhokht Nask, nedensellik tasvirine ince bir kayıt daha ekler. Kadın zaten güzeldir; adamın iyi davranışları onu daha da güzelleştirmiştir. Adam, kendi katkısından önce var olan bir iyiliği geliştirmiştir. Hadhokht Nask 2.14.

Bu, kişisel karakter ile din arasındaki bağı anlamlandırır. İnsan, içinde standartların, örneklerin ve kendisine yöneltilmiş taleplerin zaten bulunduğu bir ahlaki dünyaya girer. Yaşamı, bu imkânlara belirli bir gerçekleşme biçimi kazandırır. Karşılaşacağı karakterin biçimlenmesine kendisi de katılır.

Kötü ruh, buna karşılık gelen sarsıntıyı yaşar. Mēnōg ī Xrad’da itici bir kadın figürü, kendisini ruhun zararlı davranışlarıyla özdeşleştirir. Ruhun eylemleri onun durumunu daha da kötüleştirmiştir. Mēnōg ī Xrad 2.167–181.

Yapmak ile görmek arasındaki asimetri, öykünün esas noktasıdır. Seçimlerini yaparken onları kabullenmiş olan kişi, birikmiş biçimlerinden irkilir. Her bir eylemi, onu gerçekleştiren kişi için katlanılabilir kılan gerekçeler artık dikkatini tek başına belirlemez. Bu eylemlerin bir araya getirdiği kişinin nasıl biri olduğunu görür.

Öykü, kendini aldatmanın özellikle kesin bir biçimde bozguna uğratılmasını sağlar. Adam, kendisinin dünyaya katkısını, savunulması gereken bir şey olarak tanımadan önce onunla karşılaşır.

İyi bir insan aynanız olabilir #

İran metinleri, başka bir insanın karakterinizi nasıl görünür kılabileceğini kendileri açıklar.

Dēnkard’ın altıncı kitabı, bir arkadaşına öğüt vermek isteyen kişiye önce kendi karakterini iyileştirmesini ve o kişiye ayna olmasını öğütler. Ardından gelen bölüm, başka bir kişinin geliştirdiği yargı yetisinin kusurlarımızı nasıl açığa çıkardığını açıklar. Ahlaki bir örnek, kendimizi görebileceğimiz bir ölçüt sunar. Dēnkard VI.223–224.1

İşleyişi düşünün. Birinin kışkırtıcı bir durumu sabırla ele aldığını gözlemlersiniz. Benzer bir kışkırtıcı durum karşısındaki kendi tepkiniz yeni bir görünürlük kazanır. Ne olduğunu tam olarak hatırlıyor olsanız bile bu karşılaştırma, daha önce fark edemediğiniz bir şeyi açığa çıkarabilir.

Örnek kişi, davranışınızın ölçülebileceği bir olasılık sunmuştur.

Örnek yoluyla öğüt vermenin sözlü bir kuralın ötesine geçebilmesinin nedenlerinden biri budur. Sabırlı olmanızın söylenmesi, zor bir durumda sabrın nasıl göründüğü sorusunu yanıtsız bırakır. Başka birinin bunu nasıl sürdürdüğünü izlemek ise niteliğe bir beden, bir eylemler dizisi ve koşullarla anlaşılır bir ilişki kazandırır.

Böylece başkasındaki bir erdemi tanıyarak kendinizdeki bir kusuru keşfedebilirsiniz. Anlayış, başka bir insan üzerinden işler.

Aynı kitaptaki daha sonraki bir bölüm bu ilişkiyi daha da belirginleştirir. Dēn, bakmayı bilen bir kişinin kendini görebildiği ve iyiyi kötüden ayırabildiği bir aynaya benzetilir. Burada terim, dinî öğretiyi ya da vahyi ifade eder. Gelenek, kendini tanımaya yarayan bir araç olarak sunulur. Dēnkard VI.261; 2020’de Azarnouche ve Ramble’ın tartıştığı modern çeviri, s. 359.

Bu iki ayna birbirini tamamlar. Bir kişi, ahlaki bir olasılığın örneğini oluşturur. Bir öğreti bütünü, bu olasılığı söz konusu kişinin dolaysız varlığının ötesinde erişilebilir kılar. Her ikisi de gözlemciye kendisi hakkında bir şeyi tanıma yolu sunar.

Bu imge, doğrudan içebakışın sınırını da yakalar. Bir yüz, alışılmış konumundan dünyaya daha dikkatle bakarak kendini göremez. Görüntüyü geri yansıtan bir ilişkiye ihtiyaç duyar. Benzer biçimde, ahlaki fail de kendi davranışlarının anlaşılır hâle gelmesi için bir karşılaştırmaya, bakış açısına ya da muhataba ihtiyaç duyabilir.

Bu, dinin insanlara nasıl davranmaları gerektiğini söylediği iddiasından daha güçlü bir bilinç bağlantısıdır. Buradaki öğreti, davranışı söz konusu olan kişinin kendi varlığını nasıl anlamaya başladığıyla ilgilidir.

Aynı kitap, bu anlayışı yinelenen bir hâle getirmek için bir uygulama da önerir. Güneş dualarından sonra kişi, neler tükettiğini, neleri başardığını ve neler yaptığını; faaliyetlerinin ilahi olana mı yoksa şeytani olana mı hizmet ettiğini incelemelidir. Dēnkard VI.227.

Kozmik ayrım, sıradan bir güne ilişkin soruya dönüşür.

Bu, bakış açısında disiplinli bir değişimdir. Bir eylem sırasında dikkat, arzulanan nesneye, karşılaşılan engele ya da ikna edilmeye çalışılan kişiye yönelir. Belirlenmiş vakitte ise fail, nesne hâline gelir. Ne yapıyordum? Çabalarım neye hizmet etti?

Bu uygulama, kişinin içeriden deneyimlediği bir eylemler dizisini alıp davranış olarak gözden geçirir. Öz inceleme için yinelenen bir zaman ayırmak, bu geçişi giderek daha tanıdık hâle getirebilir.

Dinî bir anlatının düşünsel bir teknolojiye dönüştüğü nokta burasıdır. Bu anlatı, eylemlerin ahlaki anlam taşıdığı bir söz dağarcığı, nitelikleri tanınabilir kılan örnekler ve ortaya çıkan anlayışı yeniden eyleyene yöneltmek için bir düzen sunar.

Ayna, kişiye bütünüyle yabancı bir nesne göstererek işlemez. Tanıdık bir şeyi, kişinin daha önce bulunmadığı bir konumdan gösterir.

Yargıdan sonra mazeret gelir #

Adam Smith, vicdanı benzer bir iş bölümü üzerinden açıklar. Ahlaki Duygular Kuramı’nda şöyle yazar: “Kendimi, tabiri caizse, iki kişiye ayırırım.” Biri eylemde bulunur; diğeri eylemi inceler. Davranışlarımızı başka bir kişinin konumundan görmeyi öğrenmek, bu iç gözlemcinin temelini oluşturur. III. Bölüm, I. Kısım.

Smith’in anlatısının içinde bir güçlük vardır. Kendi güdülerimiz hakkında olağanüstü ölçüde bilgi sahibiyiz; ancak bu bilgi, kendimizi olağanüstü ölçüde adil yargıçlar hâline getirmez.

Smith, kendini aldatmayı ele alırken bir eylemden önceki ve sonraki anları birbirinden ayırır. Tutku ilkini çarpıtır; kişinin kendisi hakkındaki olumlu bir görüşe bağlılığı ise ikincisini çarpıtabilir. Hatta adaletsizliği görmezden gelmenin giderek zorlaştığı bir davranışı haklı çıkarmak için eski kinleri yeniden canlandırmayı da anlatır. III. Bölüm, IV. kısım.

Kin, savunma için yararlı bir kanıta dönüşmüştür. Onu canlı tutmak, kişinin nasıl biri olduğuna ilişkin bir anlatıyı korur.

Bu, tanıdık bir tuzaktır. Bir insan, belirli bir zalimliğin neden gerekli olduğunu açıklamayı yıllarca tekrarlayabilir. Her tekrarda hakaret, kışkırtma, olağandışı baskı ve sıradan bir kuralın neden sözde geçerli olmadığına ilişkin gerekçeler yeniden hatırlanır. Açıklama, eylemi ayrıcalıklı bir çerçevenin içinde tutar.

Şimdi, belirleyici nitelikleri bu zalimlikten ve aynı anlayışla alınmış diğer kararlardan ibaret olan biriyle karşılaştığınızı düşünün. Ayrıcalıklı çerçeveyi sürdürmek daha zordur. Sizden bir insana karşılık vermeniz istenir.

Anlatı, davranışın kime ait olduğunu açıklamadan önce onu güzel ya da itici kılar. Böylece, failin her bir eylemi ayrı ayrı değerlendirirken gözlerden saklayabileceği ahlaki önemi görünür biçimde ortaya koyar.

Benim yorumuma göre bu düzenleme, tepkiyi kişinin kendini savunmasına yönelik dolaysız talepten ayırır. Özdeşleşme, bu tepkinin kendi yaşamıyla ilgili olduğunu açığa çıkardığında ruh çoktan bu figüre yönelmiş ya da ondan geri çekilmiştir.

Özdeşleşme bu yüzden büyük önem taşır. Bu olmadan sahne, çekici ya da korkutucu bir yabancıyla karşılaşma olarak kalırdı. Özdeşleşmeyle birlikte, zaten anlaşılır olan bir yargı kaynağına geri döner. Zihin, normalde dışarıya yönelttiği tepkinin nesnesi olabileceğini keşfeder.

Smith ayrıca övgü almakla övgüyü hak etmeyi birbirinden ayırır. Tarafsız seyirci, toplum tarafından kınanan bir kişiyi olumlu; alkışlanan bir kişiyi ise olumsuz yargılayabilir. Ahlaki öz değerlendirme, toplumsal bir bakış açısından yararlanırken kalabalığın fiilî görüşlerinin ötesine geçebilir. III. Bölüm, II. kısım.

Bu ayrım, İran anlatısındaki karşılaşma açısından temel önemdedir. Yeryüzünde edinilmiş başarılı bir itibar, kadının durumunu belirleyemez. Aksi takdirde öykü, insanlara görünüşlerini yönetmeyi öğretir; aldatma konusunda en mahir kişi de kendisini en iyi karakterin beklediği kişi olurdu.

Mēnōg ī Xrad, yargılama ölçütünü açıkça ortaya koyar. Raşn’ın terazileri dünyevi rütbeyi dikkate almaz. Yargılama, bedenlenmiş eylemlerle karşılaşmadan önce gerçekleşir. Ruhun kadına verdiği tepki hükmü hissettirir; hükmün ne olması gerektiğini belirlemez. Mēnōg ī Xrad 2.120–139.

Böylece öykü iki ayrı şeyi başarır. Yargı, bir yaşamın ahlaki önemini ortaya koyar. Tanıma ise o yaşamı sürmüş kişiyi bu önemle anlaşılır bir ilişki içine sokar.

Bir mahkemenin sizi mahkûm ettiğini bilmek ile karakterinizin neden itici olduğunu görmek farklı deneyimlerdir. Daēnā ikinci deneyime bir biçim kazandırır.

Bir karakter, belleğin yanıtlayamadığı soruları yanıtlayabilir #

Kişileştirme başka türden bir iş daha görür. Eylemlerin kaydını, tanınabilir bir varoluş tarzına sahip bir şeye dönüştürür.

Birinin bir hafta boyunca yaptığı eylemlerin eksiksiz bir listesinin size verildiğini düşünün. Bu liste, sizi yine de onu yapan kişiyi anlama göreviyle baş başa bırakır. Hangi eylemler istisnaydı? Hangileri yinelenen bir kaygıyı ifade ediyordu? Benzer bir ayartma farklı ayrıntılarla yeniden ortaya çıksa bu kişi ne yapardı?

Karakter yargısı, bu kaydı bir yanıt etrafında düzenler.

Kişiliğin birincil faktörü üzerine çalışmam, insanları betimleyen ifadelerin yapısından yola çıktı. Farklı nitelikleri belirten sözcükler, aralarında güçlü bir değerlendirme boyutunun da bulunduğu ilişkiler taşır. Bu nitelikleri ifade eden eylemler fiziksel açıdan birbirinden farklı görünse bile, niteliklerin bir arada bulunduğunu anlayabiliriz.

Bu nedenle kişi modeli, ahlaki düşünce için kullanışlı bir nesnedir. Farklı durumlara yayılan bilgileri bir araya getirir ve henüz gerçekleşmemiş durumlara ilişkin beklentileri destekler.

Jenifer Siegel ve çalışma arkadaşlarının yaptığı bir deney, insanların bu tür izlenimleri ne kadar çabuk oluşturduğunu gösterir. Katılımcılar, kendileri için para ile başkası için acı verici elektrik şokları arasında seçim yapan etmenleri gözlemledi. Gözlemciler, etmenlerin kâr ile zarar arasındaki ödünleşimleri tam olarak öğrenmeden önce geniş kapsamlı ahlaki izlenimler edindiler. Daha sonraki çalışmalar, başlangıçta kötü görülen etmenler iyileştiğinde bu izlenimlerin önemli ölçüde değiştiğini gösterdi. Siegel ve çalışma arkadaşları, 2018.

Gözlemci, yalnızca olayları kaydetmekten fazlasını yapar. Birini anlamak için bu olaylardan yararlanırken, anlayışını değiştirme kapasitesini de korur.

Bu tanıdık toplumsal etkinliği kendimize uygulayalım. Rüşveti reddettiğimi hatırlamak, olayı geçmişte bırakır. Kendimi rüşveti reddeden biri olarak düşünmek ise bu anıya gelecekteki davranışlar üzerinde etkili olma gücü verir. Daha sonraki bir ayartma, artık karakterin sürekliliğine ilişkin bir soru ortaya çıkarabilir.

Kişinin kendisine verdiği bir sözün önem taşımasının nedenlerinden biri budur. Gelecekteki eylem, kişinin olmayı üstlendiği kişiyle ilişkilendirilir. Bu sözü bozmak, söz konusu kişinin varsayılan niteliklerinin yanlış anlaşılmış olduğunu fark etmek gibi gelebilir.

Daēnā bu sürekliliğe dışsal bir varlık kazandırır. Bugünkü eylem, failin sonunda ilişki kuracağı bir varlığa katkıda bulunur. Şimdiki zamanda yalıtılmış görünen bir seçim, tanınabilir bir varlığın karakterinde bir araya getirilir.

Bu temsilin etkisi, davranışın sonuçları ortaya çıkmadan önce hayalde birikmesini sağlamaktır. Kapısını açan ev sahibi, bu eylemi karşılaşacağı kadının bir parçası olarak anlayabilir. Yalan söylemeyi düşünen tanık, bu yalanın aynı figüre ne yaptığını hayal edebilir.

Bu, anlatının mantığını genişleten benim yorumumdur: Kişileştirilmiş bir karakter, kişinin kararlarının nasıl bir fail ortaya çıkardığını gösteren bir model işlevi görebilir. Bir eylem ile bir yaşam arasındaki ilişkiyi göz önünde tutmayı kolaylaştırabilir.

Bu model sabit kalmak zorunda değildir. Her yeni eylem ona yeni malzeme sağlar. Davranışın Daēnā’yı daha güzel ya da daha itici hâle getirdiği iddiasının kendisi, failin onun oluşumunda süregelen bir rolü olduğunu gösterir.

Ahlaki nesne, onunla karşılaşacak kişi hâlâ hayattayken oluşmaktadır.

Bu model bir kararı etkilemeye başladığında, ilişki iki yönde işler. Davranış, kişinin hayal ettiği karakteri biçimlendirir; hayal edilen karakter de sonraki eylemin biçimlenmesine yardım eder. Tanık, kısmen, yalanı kabul etmenin kendisini nasıl birine dönüştüreceğini anladığı için yalan söylemeyi reddeder. Bu ret, olduğu kişi hakkında yeni bir kanıt hâline gelir.

Dolayısıyla gelecekteki figür, temsil ettiği sonucun ortaya çıkış sürecine girebilir. Yaşayan kişinin hayalinde bu figür, kendi durumuna katkıda bulunacak bir kararı düzenlemeye yardım eder. Fail, kendi oluşumunun modelini kullanarak kendini biçimlendirme sürecine katılır.

Yaşayan rahip onun bakış açısıyla görmeyi öğrenir #

Dēnkard, Dēn ile kurulan yaşayan bir ilişkiyi de anlatır. Üçüncü kitabında onu, yeniden anlatım, öğretim, dinleme ve kurban yoluyla geliştirilen, otorite sahibi bir varlık olarak sunar. Metin, onun gelişimini suyla beslenen bir ekine benzetir.

Kişinin can ruhu onunla konuşur. O da kutsal sözleri, yetkin bir öğrenciye açıklayan bir rahip gibi açıklar. Karakter, irade ve eylem onunkiyle uyumlu hâle gelir. Dēnkard III.225A.2–3, Azarnouche ve Ramble tarafından çevrilmiştir, 2020, s. 337–338.

Bu karşılaşma, ölümden sonraki karşılaşmadan farklı bir yapıya sahiptir. Dēn, yaşayan rahibin baskın öğretmenidir. Ölüm sonrası figür ise ölen kişinin ahlaki yaşamını cisimleştirir. Bu ayrım önemlidir: Bir otorite, kişinin kendini anlamayı öğrendiği bakış açısını ilk önce sağlayabilir.2

Olağanüstü ilişkinin altında sıradan bir eğitim süreci yatar. Öğrenci, anlayışı kendisininkini aşan bir öğretmenle yola çıkar. Tekrar, dinleme ve yorumlama, öğrencinin daha önce yapamadığı ayrımları edinmesini sağlar. Zamanla, bunlar ne istediğini ve nasıl davrandığını değiştirir.

Dinsel metin bu süreci kişinin içine yerleştirir. Miras alınmış bir öğreti bütünü, kişinin danışabileceği bir muhataba dönüşür.

Hayal edilen bir muhatabın neleri kapsayabileceğini hafife almak kolaydır. Bir özdeyiş, size belirli bir vaka sınıfında ne yapmanız gerektiğini söyler. Bir öğretmen ise özdeyişi açıklayabilir, vakaları karşılaştırabilir, bir yanlış anlamayı belirleyebilir ve öğrencinin kavrayamadığı şeyi fark edebilir. Böyle bir öğretmeni hayal etmek, bir yasağı yinelemekten daha kapsamlı bir etkinliği düzenlemek demektir.

Bu ilişki, otorite farkını da korur. Öğrenci, her yorumu eşit ölçüde kabul edilebilir saymakta özgür değildir. Danıştığı figür, kişinin isteklerine karşı koyabilecek bir ölçütü temsil eder.

Bu, dinsel diyaloğa düşünümsel faillik gelişiminde bir rol verir. Kişi, bir öğretmenle ilişkilendirilen sorgulamayı sürdürmeyi öğrenerek kendini sorgulamanın bir yolunu edinebilir.

Daēnā’nın görmeyle olan bağlantısı bu noktayı keskinleştirir. Samra Azarnouche ve Olivia Ramble, bölüm yorumlarında Dēn’in varlığının rahibin görünmeyeni algılamasını sağladığını ileri sürer. Figür, hem rahibin karşılaştığı şeyde hem de gördüğü kapasitede yer alır. Azarnouche ve Ramble, 2020, s. 358–359.

Bu ikili rolün psikolojik bir karşılığı vardır. Ahlaki eğitim, bir durumda hangi özelliklerin dikkat çekici hâle geldiğini değiştirir. Bir kişi, daha önce eğlenceli bulduğu bir konuşmada aşağılanmayı ya da daha önce aptalca diye göz ardı ettiği bir eylemde cömertliği fark etmeyi öğrenebilir.

Gözleri neredeyse aynı sahneyi alabilirken sahneye ilişkin anlayışı değişir. Öğretmenin ayrımlarını edinmek, neyi tanıyabileceğini değiştirir.

Dolayısıyla ayna ile muhatap aynı eğitime aittir. Biri, kişinin görünür hâle geldiği bir görüntü sunar; diğeri, gördüğünü yorumlama yetisini geliştirir.

Bu, ahlaki bir otoritenin içselleştirilmesine de daha kesin bir anlam kazandırır. Otoritenin düşünsel içeriği, dikkat etme, karşılaştırma ve açıklama yollarını içerir. Kişi, kendi davranışının anlaşılır hâle gelebileceği bir bakış açısını miras alır.

İç ses, kişi onunla düşünebildiğinde sonuç doğurur.

Bölüm, bu kazanımın başka insanlara nasıl ulaştığını da anlatır. Kazanılmış bilgeliğe ilişkin anlatısında, yeryüzü topluluğunun okumayı ve öğretiyi dinlemesi yer alır. Rahibin Dēn ile ilişkisi, onu dinleyenlere yarar sağlar. Dēnkard III.225A.5, s. 339.

İçsel bir otoritenin kamusal bir yeniden üretim aracı vardır. Bir kişi ona danışmayı öğrenir, ardından başkalarının aynı anlayışa yaklaşabileceği sözler sunar.

Metin, bu sürekli ilişkiyi, Yalan’a karşı zihinsel mücadele sırasında Dēn’e zaman zaman dönen başka bir bağlıdan ayırır. O kişi tam görüyü edinmemiştir. III.225B.1, s. 340.

Öğretiyi bilmek, baskı altında ona dönmek ve onun varlığını sürdürmek farklı başarılardır. Uygulama, yararlı bir bakış açısına erişim kesintili olabildiği için sonuç doğurur.

Bu, öz farkındalığın önerilen tarihine bir imgenin yanı sıra bir kurum da kazandırır. Düşünümsel işlem yarın yeniden erişilebilir olmalı ve başka biri için de erişilebilir olmalıdır. Okuma, öğretim ve yinelenen inceleme, tekil bir vahyin yitirebileceği şeyi korumanın yollarını sunar.

Kartīr hayattayken geleceğiyle buluşmayı istedi #

Üçüncü yüzyıl sonlarının rahibi Kartīr, gelecekteki karşılaşmayı şimdiye taşıma çabasının alışılmadık ölçüde somut bir kaydını bıraktı. Yazıtları, Orta Farsça din kitaplarının nihai derlemelerinin çoğundan yüzyıllar önce, güney İran’da korunmuştur.

Ölümden sonra ruhlara ne olduğunu, özellikle dişi Dēn’i de içerecek biçimde doğrulamasını istedi. Onun durumu kötü olduğunu gösterseydi, tanrılara bağlılığını güçlendirmeyi önerdi. Beklenen vahiy, hâlâ yapabileceği bir şeyle bağlantılıydı. Skjærvø’nun çevirip tartıştığı Kartīr yazıtları, §§22–24.

Ardından gelen anlatının toplumsal yapısı çarpıcıdır. Gözlemciler Kartīr’in benzerini gördüklerini bildirir. Parlak bir kadın ışıklı bir yol boyunca yaklaşır. İkisi selamlaşır ve el sıkışır; ardından benzeri onun peşinden gider. Yolculuğun ilerisinde terazi ve köprü görünür. §§25–31.

Kartīr, kendisi olarak tanınabilir birinin yazgısıyla bağlantılı kişiyle karşılaştığına dair bir anlatı alır.

Aracılı yapı sahneyi daha ilginç kılar. Kendisi dışarıdan betimlenir ve o betimlemeye ne olduğunu başkaları anlatır. Ruhunun gelecekteki durumu, kişisel payını tanıyabileceği anlatılmış bir olay hâline gelir.

Anlatı, uzak sonuca şimdide bir adres verir. Kartīr’in olumsuz bir vahye karşılık vermeye hazır olduğunu açıklaması, önizlemenin uygulamaya dönük amacını ortaya koyar: Hâlâ eyleyebiliyorken geleceğe danışmaktadır.

Benim yorumuma göre bu, ahlaki öz tanımanın provasıdır. Normalde yaşamın sonuna yerleştirilen anlatı öne alınmış ve yaşayan bir kişiye bağlanmıştır.

Yazıt, provayı dışarıya da taşır. Anlatısı başkalarına da aynı kişisel çıkarımı hayal etmeyi öğretebilir: Öğreti, kendi davranışlarıyla üretmekte oldukları durumla ilgilidir.

Buradaki olağandışı özellik, sahnedeki rol dağılımıdır. Yaşayan adam, anlatılan benzeri ve kadın birbirinden ayırt edilebilir; ama hepsi onun yaşamının ahlaki sorununa bağlı kalır.

Düşünümsel birlik, kişinin temsilleri arasındaki ilişkiler aracılığıyla kurulmaktadır. Öykü onu bu temsillerin tümünden sorumlu kılar.

Gelecek, önemsenebilecek biri hâline gelir #

Gelecekteki benliği düşünmek çoğu zaman şaşırtıcı ölçüde kişisel olmayan bir etkinliktir. Sonucu üstlenecek kişi, kararı veren kişinin karşısında dolaysız bir varlığa sahip değildir.

Emily Pronin, Christopher Olivola ve Kathleen Kennedy, katılımcılardan hoş olmayan bir içeceği şimdiki benlikleri, sonraki dönemdeki benlikleri ya da başka bir öğrenci arasında paylaştırmalarını isteyerek bu farkı inceledi. Katılımcılar kararın uygulanacağına inandıklarında, şimdiki benliklerine kıyasla gelecekteki benliklerine daha fazla içecek ayırdılar. Gelecekteki benlik için verilen kararlar, başkası için verilen kararlara benziyordu. Sonuçta içeceği kimse içmek zorunda kalmadı. Pronin, Olivola ve Kennedy, 2008, deney 1.

Bu sonuç tanıdık bir yorumu akla getirir: İnsanlar geleceği ihmal eder, çünkü başkalarını kendilerinden daha az önemserler.

Araştırmacıların üçüncü deneyi bu açıklamayı daha ilginç kılar. Rahatsız edici e-postalar almak, hayırseverlik ve muhtaç bir öğrenciye yardım olarak sunuldu. Katılımcılar, gelecekteki benliklerine ya da başkalarına kıyasla şimdiki benlikleri için daha fazla yük üstlendiler. Dolaysız duygu, cömertliği de destekleyebiliyordu, kendini korumayı da. Deney 3.

Sorun kısmen, şimdi bizi neyin etkileyebileceğidir.

Uzaklık bir yararlanıcıyı uzak kılabilir. Ama toplumsal duygu aracılığıyla onu yakın da kılabilir. İnsanlar, durumları kendileri için canlı hâle gelen çocuklar, eşler, öğretmenler, dostlar ve yabancılar için özveride bulunur. Başkasını önemseme kapasitesi zaten mevcuttur.

Daēnā gelecekteki sonuca bir yüz ve bir ses verir. Figüre hayranlık duyulabilir, ona yaklaşılabilir, ona sorular sorulabilir ve o anlaşılabilir. Ruh, onunla kendi yaşamı arasındaki ilişkiyi tam olarak kavramadan önce onun durumu önem kazanır.

Hadhokht Nask bu sevgiyi buna karşılık gelen niteliklerle ilişkilendirir: İyi adama, kadını da onun için sevilesi kılan nitelikler dolayısıyla sevgi duyulmuştur. Karşılaşma, onun başka bir kişiye değer verme kapasitesini, kendi davranışıyla geliştirdiği iyiliğin anlatısıyla birleştirir. Hadhokht Nask 2.11–14.

Psikolojik öneri özeldir. Ahlaki bir gelenek, şimdiki toplumsal duyguya, durumu şimdiki eyleme bağlı bir nesne verebilir. Kişi neyi yapmakta olduğunu önemser, çünkü sonucuyla kuracağı ilişkiyi hayal edebilir.

Bu, ertelenmiş ödül hesabının ötesine geçer. Gelecekteki duruma kişisel bir biçim verir ve ona yönelik sevgi ya da tiksintiyi şimdi anlaşılır kılar.

Bu deneyler Daēnā inancının etkisini ölçmez. Bunlar, anlatının ele aldığı sorunu açıklığa kavuşturur: Gelecekteki durumun sizi ilgilendirdiğini bilmek, ondan duygusal olarak etkilenmekten farklıdır. Öykü, kişisel kimlik, ahlaki nedensellik ve sonucun önem kazanabileceği bir karşılaşma sunar.

Görünüşteki bu yabancı, benliğe yönelen ilgiye giden bir yoldur.

Kadın ölülere yaşamayı öğretir #

Zādspram seçmelerindeki kısa bir bölüm, en çarpıcı başka bağlantıyı sunar. Kurtulmuş kişi, ruhsal dünyaya bir kadın biçiminin yardımıyla girer. Yeni gelenin besleyicisi olur ve ona ruhların dilini öğretir. Zādspram 31.5, Azarnouche ve Ramble, 2020, s. 343, not 27’de alıntılanmıştır.3

Ölü kişinin bir dil dersine ihtiyacı vardır.

Bu, ödül vermekten çok daha belirli bir roldür. Yeni gelen, henüz nasıl katılacağını bilmediği bir dünyaya girmiştir. Bir kadın onun gelişimini besler ve ona dünyasının sakinleriyle iletişim kurma araçlarını öğretir.

Bu sahne, insan olmanın yapısını yineler. Kişi, eylemleri ve sözleri anlayışını aşan faillerle çevrili, bağımlı olarak gelir. Daha yetkin biri onu destekler ve paylaşılan dünyaya katar.

Ölümden sonraya yerleştirildiğinde bu tanıdık ilişki olağanüstü bir sonuç kazanır. Yetişkin yeniden öğrenci olmak zorundadır. Yeni varlığı, ilk varlığının koşullarından tanıyabileceği bir bağımlılık aracılığıyla başlar.

Konukseverlik motifi de kendi üzerine döner. Doğru kişinin karakteri kısmen başkalarını kabul etmesi ve koruması yoluyla biçimlenmişti. Bu anlatıda yeni gelen kendisi kabul görür ve öğretilir. Yeryüzündeki eylemde dile gelen ahlaki nitelik, şimdi öbür taraftan yaşayabileceği bir ilişki olarak döner.

Daēnā burada, Havva Bilinç Kuramı açısından özellikle ilginç hâle gelir. EToC, kadınların ilk olarak düşünümsel öz farkındalığı keşfettiğini ve toplumsal ilişkiler aracılığıyla onun aktarılmasına yardım ettiğini öne sürer. Kadın rehber, bu öneriyle yaptığı iş dolayısıyla ilgili hâle gelir: Bakım, öğretim ve anlamlarını öğrenenin edinmesi gereken bir dünyaya kabul.

Bu bağlantıyı bu ayrıntı düzeyinde ifade etmek onu güçlendirir. Herhangi bir kadın figürü Havva’nın yankısı olarak adlandırmak çok az şey açıklardı. Burada figür, dönüşmüş varlığın eşiğinde tanınabilir bir eğitim konumu üstlenir.

Onun kadınlığı da erkekler için yalnızca heteroseksüel bir ödül olarak anlaşılamaz. Antonio Panaino, dişil Daēnā’nın erkek ve kadın ruhların ölüm sonrası karşılaşmasında da bulunduğunu vurgular. Bu eşleşme, cinsiyetler arasında kişinin tamamlayıcı yönleriyle ilgilidir. Panaino, 2024, s. 9.

Gelenek, onun otoritesini annelikle de sınırlamaz. Dēnkard III.225’te yaşayan Dēn, sevgi dolu bir babaya, bir rahibe ve bir hükümdara benzetilir. Kadın varlığı, çeşitli öğretim ve otorite biçimlerini taşıyabilir. Öğrenenle kurduğu ilişki, cinsiyeti kadar önemlidir.

Teori açısından bu, bir inceltmeye işaret eder. Tarihsel miras, öz farkındalığın öğretilebildiği bir dizi toplumsal konumu içerebilir: Biri sizi tanır, önemser, düzeltir ve yaptıklarınızı anlamanız için size bir dil sunar.

Zamanla bu konumlardan bazılarını kendinize karşı üstlenebilirsiniz.

Mit, bu edinimi dünyalar arasındaki sınıra yerleştirir. Kişinin karakteri bir muhataba, muhatap da henüz ustalaşmadığı bir varoluş biçimine rehberlik eden birine dönüşür.

Zihin, nasıl göreceğini öğretebilen biriyle kurduğu ilişki sayesinde kim olduğunu öğrenir.

Davranışlarınız, girdiğiniz ülkeye dönüşür #

Başka bir İran anlatısı, dönüşümü insan figürünün ötesine taşır.

Greater Bundahišn’de doğru ruh, iyi beslenmiş bir süt ineği, güzel bir genç kadın ve verimli bir bahçeyle karşılaşır. Her biri kendisini kişinin davranışlarıyla özdeşleştirir. Kötü ruh ise tükenmiş ve ürkütücü karşılıklarla karşılaşır. Bu işaretler yargılamadan önce ortaya çıkar. Greater Bundahišn XXX.13–21.

Kişinin eylemleri, içine girebileceği bir dünyaya dönüşmüştür.

Bahçe, davranışın farklı bir yönünü, bir insanın görünür kıldığından farklı biçimde anlaşılır kılar. Kadın konuşabilir ve tanınabilir. Bahçe besleyebilir ya da besleyemeyebilir. İnek, besini yaşayan bir koşul olarak somutlaştırır.

Bir araya geldiklerinde, kişinin eylemleriyle karşılaşmasının ne anlama geldiğini genişletirler. Davranışlar ilişkiler, kaynaklar ve çevreler meydana getirir. Bir yaşam, başkalarının erişebildiği dünyayı zenginleştirebilir ya da onu yoksullaştırabilir. Anlatı, eyleyene, oluşmasına katkıda bulunduğu koşulu deneyimletir.

Bu, konumda güçlü bir değişimdir. Yaşam sırasında kişi, sonuçlarını karşılayan bir dünya üzerinde eylemde bulunur. Karşılaşmada ise sonuçları karşılayan kişi kendisi olur. Kendi katkısı, içinde yaşamak zorunda olduğu bir şey olarak karşısına çıkar.

Dolayısıyla aynı ilke birkaç biçimde ifade edilebilir. Kadın, ahlaki tarihe bir karakterin tutarlılığını kazandırır. Bahçe ise ona bir çevrenin tutarlılığını verir. Her ikisi de eylemek ile eylemin sonuçlarına maruz kalmak arasındaki ilişkiyi algılanabilir kılar.

Daha geniş kozmoloji, karakterin sonsuza dek değişmez bir öz hâline gelmesini de önler. Greater Bundahišn’de anlatılan son yenilenmede insanlık arınmadan geçer. Kötülüğün ortadan kaldırılmasının ardından akrabalar ve dostlar birbirlerini tanıyıp yeniden bir araya gelir. Kişisel süreklilik dönüşümden sağ çıkar. Greater Bundahišn XXXIV.18–24.

Bu ayrımın sonuçları önemlidir. Kişinin yaptığı kötülük gerçekten kendisine aittir; yine de dinî anlatı, kötülüğü ortadan kaldırırken kişiyi muhafaza edebilir. Davranışların kişiye ait olması, mevcut her niteliği benliğin değişmez bir tanımına dönüştürmeyi gerektirmez.

Bu, aynaya mahkûm etmenin ötesinde bir amaç kazandırır. Tanıma, dönüşümü anlaşılır kılabilir. Kişi, eylemlerinin dışavurduğu karakteri kabul edebilmeli; ama bundan, başka hiçbir eylemin kendisine ait olamayacağı sonucunu çıkarmamalıdır.

Geleneğin nihai ufku, her iki iddiayı da göz önünde tutar: Eylemler önemlidir ve eyleyen, daha iyiye dönüşümden sağ çıkabilir.

Benlik, kişinin uygulayabileceği bir ilişkiye dönüşür #

Daēnā, ahlaki öz tanıma sorununa alışılmadık ölçüde kesin bir yanıt sunar. Bir yaşam, eylemlere, mazeretlere, anılara ve başkaları üzerindeki etkilere dağılmıştır. Anlatı, bu unsurları eyleyenin karşılaşabileceği bir kişide toplar.

İran’daki ayna öğretileri bu karşılaşmaya giden yolu sunar. Başka birinin karakteri bir niteliği görünür kılar. Dinî öğretim ona ortak bir dil kazandırır. Düzenli muhasebe, bu dili kişinin kendi gününe yöneltir. Canlı diyalog, öğrenene bulduklarını anlaması için bir bakış açısı verir.

Ölüm sonrası sahne bu hareketi tamamlar. Kişi, anlaşılır bir ahlaki karakteri tanır, ardından onun yaratıcısının kendisi olduğunu keşfeder.

Ortaya çıkan geri besleme, Déjà You’da sunulan özyinelemeli açıklamayı geliştirir. Kişi, karakterinin bir modelini oluşturmak için eylemlerini kullanır; ardından bu modeli yeni eylemlerine yön vermek için kullanır. İnsanları anlayan sistem, anladığı kişinin kim olduğuna dair kendi kavrayışını biçimlendirmeye katılır.

Dolayısıyla EToC’ye en yararlı katkı, eğitimle ilgilidir. Düşünümsel bir benlik, kişinin kendi etkinliğine karşı sürdürmeyi zamanla öğrendiği ilişkiler aracılığıyla geliştirilebilir. Otorite, örnek kişi, öğrenci, gözlemci ve gözlemlenen kişi, tek bir yaşam içinde kendilerine yer edinebilir.

Bunların eşgüdümü, o yaşama yeni bir tür birlik kazandırır. Yaşamın sahibi, eylemleri ve zaman içindeki sürekliliği boyunca kendini tanıyabilir; aynı zamanda bu eylemlerin onu hangi yöne götürdüğünü değerlendirebilir.

Daēnā, yönü önemli kılar. Tanınmadan önce hayranlık uyandırabilir, yanına varılmadan önce önemsenebilir ve karşılaşma gerçekleşmeden önce geliştirilebilir. Anlatı, gelecekteki ahlaki benliğe şimdiki toplumsal duygulanım içinde bir yer verir.

Onun son açıklaması, ilişkinin bütününü onu biçimlendirmekte olan kişiye geri döndürür. Tanıdığı kadın; kapıyı her açtığında, rüşveti her reddettiğinde ya da kendisine ihtiyaç duyan birini her koruduğunda biçimlenmiştir.

Onunla karşılaşacağını hayal etmek bile, insanın kendi karakterini sorumlu olduğu biri gibi görmeye başlamasıdır.

Kaynaklar #

  1. Hadhokht Nask, 2. bölüm, özellikle §§7–14. James Darmesteter tarafından çevrilmiştir, 1898. Birincil metin çevirisi. Bu anlatıda karşılaşma, tanıma, karşılık gelen sevilmeye değer nitelikler ve kadının güzelliğinin daha da geliştirilmesi birbirinden ayrı ayrıntılardır.

  2. Mēnōg ī Xrad (Spirit of Wisdom), 2. bölüm, özellikle §§120–139 ve 167–181. E. W. West tarafından çevrilmiştir, Sacred Books of the East 24, 1885. Birincil metin çevirisi. Bu anlatımda terazi, karşılaşmadan önce gelir.

  3. The Book of Arda Viraf, 4. bölüm, §§18–33. Martin Haug ve E. W. West tarafından çevrilmiştir, 1872. Birincil metin çevirisi. Viraf, başka bir ruhun karşılaşmasını gözlemler.

  4. Shaki, Mansour. “Dēn.” Encyclopaedia Iranica, 1994, 2015’te güncellenmiştir. Terimin ve anlamlarının uzman açıklaması.

  5. Dēnkard, VI. kitap, §§223–224, 227 ve 261. D. D. P. Sanjana’nın 1907 tarihli çevirisi, çevrimiçi erişilebilir, ilk dipnotta anılan eserlerde yeniden basılan modern çevirilerle karşılaştırılmıştır.

  6. Azarnouche, Samra ve Olivia Ramble. “La Vision zoroastrienne, les yeux dans les yeux. Commentaire sur la Dēn selon Dēnkard III.225.” Revue de l’histoire des religions 237, no. 3 (2020), s. 331–395. Makale. Tam metin PDF. Eleştirel çeviri: s. 336–342; yaşayan ve ölüm sonrası ilişkiler: s. 343–345; görü ve ayna: s. 358–359. Neoplatonik fikirlerle yaptıkları karşılaştırma, burada ödünç alma kanıtı olarak ele alınmamıştır.

  7. Smith, Adam. The Theory of Moral Sentiments. İlk kez 1759’da yayımlanmıştır; altıncı baskı, 1790. III. kısım, I, II ve IV. bölümler. Birincil metin. Karşılaştırma, Smith’in İran etkisi altında kaldığı iddiasıyla değil, ahlaki düşünümün yapısıyla ilgilidir.

  8. Siegel, Jenifer Z., Christoph Mathys, Robb B. Rutledge ve Molly J. Crockett. “Beliefs about Bad People Are Volatile.” Nature Human Behaviour 2 (2018), s. 750–756. Özgün makale. Yazar nüshasının tamamı. Bu deneyler başkalarına ilişkin izlenimlerle ilgilidir; bunların kendini temsil etmeye uygulanması, yoruma dayalı bir genişletmedir.

  9. Skjærvø, Prods Oktor. “Kartīr.” Encyclopaedia Iranica, 2011, 2018’de güncellenmiştir, özellikle III. bölümdeki “The Journey”. Makale ve yazıtların çevirileri. Okunabilir PDF. Çoğul gözlemcilerin kimlikleri ve görümü üreten teknik tartışmalıdır. Yazıt, Kartīr’in kadını bizzat gördüğünü ya da uyuşturucu kullanıldığını göstermez.

  10. Pronin, Emily, Christopher Y. Olivola, and Kathleen A. Kennedy. “Doing Unto Future Selves As You Would Do Unto Others: Psychological Distance and Decision Making.” Personality and Social Psychology Bulletin 34 (2008), s. 224–236. Yazarların kendilerinin çevrimiçi yayımladığı özgün makale. 1. ve 3. deneyler birbirinden farklı karar görevleri sunar; ikisi de uzun vadeli ahlaki gelişimi ölçmez.

  11. Panaino, Antonio. “The Mazdean Esoteric Dimension between Ritual and Theology.” Religiographies 3, no. 1 (2024), s. 7–26, özellikle s. 9. Özgün makale.

  12. Greater Bundahišn, XXX.13–21 ve XXXIV.18–24. bölümler. B. T. Anklesaria, ed. ve çev., Zand-Ākāsīh: Iranian or Greater Bundahišn, 1956, s. 259–263 ve 289–291. Çeviri olarak birincil metin. Bu bölümler sırasıyla ahlaki manzarayı ve nihai arınmayı sunar.


  1. Dēnkard VI.223–224, D. D. P. Sanjana’nın 1907 tarihli çevirisinde mevcuttur. Shaul Shaked’in VI.223’ün modern çevirisi, The Wisdom of the Sasanian Sages (1979), s. 86–87, Touraj Daryaee’nin The Games of Chess and Backgammon in Sasanian Persia, s. 8 adlı eserinde yeniden basılmıştır. Shaked’in VI.261 çevirisi, s. 100–101, Azarnouche ve Ramble’da, s. 359, not 78’de alıntılanmıştır. VI.261’deki ayna, dinî vahiy olarak Dēn’le ilgilidir; bunun kadınla karşılaşmaya bağlanması, burada ileri sürülen sentezdir. ↩︎

  2. Azarnouche ve Ramble, yaşayan gyān’ı, yani can ruhunu, ölüm sonrası ruwān’dan ayırır. III.225’te Dēn, alter ego değil, yetkili bir öğretmendir. Burada onların eleştirel çevirisi kullanılmıştır; Sanjana’nın daha eski çevirisi de konuşmayı ve öğretimi bağımsız olarak korur. Dēnkard III’ün son redaktörü onuncu yüzyıla aittir; eserin daha eski malzemeleri, her pasajın otomatik olarak Sasani dönemine ait sayılmasına yol açmamalıdır. ↩︎

  3. Zādspram 31.5’te kadın biçimi Dēn adıyla anılmaz. Onun Dēn’le özdeşleştirilmesi, Azarnouche ve Ramble’ın izlediği bilimsel yorumdur. Bu pasajı, Philippe Gignoux ve Ahmad Tafazzoli’nin eleştirel edisyonu Anthologie de Zādspram’dan (1993), s. 112–113, yeniden basmışlardır. Burada kullanılan metin, eleştirel edisyonun tamamının doğrudan incelenmesine değil, bu alıntıya dayanmaktadır. ↩︎