ÖZET
- Avustralya Aborjin dilleri, Pama-Nyungan ve Pama-Nyungan dışı aileler genelinde 250’den fazla farklı dille olağanüstü bir çeşitlilik sergiler.
- Önerilen başlıca eş kökenli kümeleri arasında zamirler (ngay “ben”), temel fiiller (bu- “vurmak”, nya- “görmek”) ve akrabalık terimleri (kaka “dayı”) bulunur.
- Proto-Avustralya yeniden yapılandırmaları, “el” (mara), “oturmak” (nyin-) ve “pişirmek” (ne-) gibi temel kavramlara ilişkin kadim ortak söz varlığına işaret eder.
- Kanıtlar her iki büyük dil ailesini de kapsamakta; bu durum ya ortak bir ataya ya da kıta genelindeki yoğun tarihöncesi temasa işaret etmektedir.
- Bu eş kökenli sözcükler, Avustralya’nın dil tarihöncesini ve ilk insan yerleşim örüntülerini anlamak açısından hayati kanıtlar sunar.
Avustralya’da Eş Kökenli Sözcükler: Kıta Genelindeki Derin Dilbilimsel Bağlantılar#
Avustralya Aborjin Dillerinde Önerilen Eş Kökenli Kümeleri: Tarihsel dilbilimciler, Avustralya’nın yerli dillerinde —hem Pama-Nyungan üst ailesine hem de Pama-Nyungan dışı gruplara yayılan— biçimleri ve anlamları benzer olan çok sayıda sözlüksel öge belirlemiştir. Aşağıda, İngilizce anlamlandırmayı, farklı dillerden temsili biçimleri (aileleri belirtilerek) ve yeniden yapılandırmalara ya da alternatif açıklamalara ilişkin değerlendirmeleri içeren, dikkat çekici önerilmiş eş kökenli kümelerinin yapılandırılmış bir listesi sunulmaktadır.
Başlıca Eş Kökenli Kümeleri
Zamirler ve Temel Dilbilgisi#
“Ben” (1. tekil kişi zamiri) – Örneğin Warlpiri (Pama-Nyungan) ngaju, Gamilaraay (Pama-Nyungan) ngaya, Nunggubuyu (Pama-Nyungan dışı) ngayi; bunların tümü “ben, beni” anlamına gelir. Yaygın bir ŋa- kökü (çoğunlukla ŋay veya ngaju biçiminde genişletilir) geniş bir alanda görülür. Tarihsel dilbilimciler, 1. tekil kişi zamiri için hem Pama-Nyungan hem de Pama-Nyungan dışı dillerde yansımasını bulan Proto-Avustralya ŋay biçimini yeniden yapılandırırlar. Bu nedenle söz konusu zamir kökü, derin bir genetik bağlantının güçlü kanıtı olarak kabul edilir.
Temel Eylem Fiilleri#
“Vurmak / öldürmek” (fiil) – Örneğin Gamilaraay buma-li “vurmak, dövmek” (Pama-Nyungan); Yolŋu Matha pu- “öldürmek”; Nunggubuyu bu- “vurmak” (Pama-Nyungan dışı). Tek heceli bir bu- kökü (bazen ünsüz bir genişletme olan -m ile birlikte görülür), “vurmak, çarpmak, öldürmek” anlamıyla Proto-Avustralya için yeniden yapılandırılmıştır. Çok uzak diller arasında bu anlamda bu ~ pu biçimlerinin geniş bir alanda bulunması, bunların ya ortak bir atadan miras kaldığını ya da kadim bir yayılmanın ürünü olduğunu düşündürür.
“Görmek” (fiil) – Örneğin Warlpiri nyanyi “görmek”, Dharug nhaa- “görmek”, Guugu Yimithirr nhami “görmek, bakmak”. “Görmek” için nya- kökü Pama-Nyungan dillerinde son derece yaygındır ve Proto-Pama-Nyungan ña(ː)- “görmek” biçiminde yeniden yapılandırılmıştır. Dixon, “görmek” anlamında na- (~nyaa) biçimini Proto-Avustralya eş kökenlisi olarak öne sürmüştür.
“Oturmak / kalmak” (fiil) – Örneğin Pitjantjatjara nyinanyi “oturmak, kalmak”, Djapu Yolŋu nyena “otur!”, Kayardild nyintha- “oturmak”. “Oturmak, oturup kalmak, kalmak” anlamındaki nyin- eş kökenli kökü, çok sayıda Pama-Nyungan dilinde bulunur ve Proto-Pama-Nyungan ñiːna- “oturmak” biçiminde yeniden yapılandırılmıştır.
“Pişirmek / yakmak” (fiil) – Örneğin Gaagudju ni- “pişirmek”, Limilngan ni- “pişirmek”, Nunggubuyu na- “yakmak”. “Pişirmek” veya “yakmak” anlamındaki kısa ne-/ni- kökü, bazı Pama-Nyungan dışı ailelerde kesintili bir dağılımla görülür; bu durum ya kadim bir mirasa ya da erken dönem ödünçlemeye işaret eder.
Akrabalık ve Vücut Bölümleri#
“Dayı” (akrabalık terimi) – Birçok Avustralya dilinde yaygın biçim kaka (veya gaga, kakaŋ, kawa gibi varyantlar) biçimindedir. Örnekler: Bardi gaga, Warlpiri kakaji, Karajarri kaka. Annenin erkek kardeşi için kullanılan bu ikilemeli biçim, hem Pama-Nyungan hem de Pama-Nyungan dışı gruplarda yaygın olarak görülür; bu da Proto-Avustralya akrabalık söz varlığına işaret etmektedir.
“El / kol” (isim) – Örneğin Guugu Yimithirr mara, Warlpiri mara, Yolŋu Matha marr. “El” anlamındaki mara biçimi Pama-Nyungan’da son derece yaygındır; Proto-Pama-Nyungan (m)ara “el” biçiminde yeniden yapılandırılmış olup dil aileleri arasında korunmuş bir Proto-Avustralya sözcüğünü temsil ediyor olabilir.
Başlıca Eş Kökenli Sözcüklerin Özet Tablosu#
| Anlamlandırma | Eş kökenli biçimler (dil – biçim) | Notlar (Proto-biçim veya açıklamalar) |
|---|---|---|
| Ben (1. tekil kişi zamiri) | Warlpiri – ngaju; Gamilaraay – ngaya; Nunggubuyu – ngayi | Pama-Nyungan ve Pama-Nyungan dışı dillerde bulunan Proto-Avustralya ŋay “ben” |
| vurmak/öldürmek (fiil) | Gamilaraay – buma-li; Yolŋu – pu-; Nunggubuyu – bu- | Aileler genelinde geniş biçimde tanıklanan Proto-Avustralya bu- “vurmak, öldürmek” |
| görmek (fiil) | Warlpiri – nyanyi; Dharug – nhaa-; Guugu Yimithirr – nhami | Muhtemelen miras alınmış Proto-Pama-Nyungan ña(a)- “görmek” |
| oturmak/kalmak (fiil) | Pitjantjatjara – nyinanyi; Djapu – nyena | Aile içinde yaygın olan Proto-Pama-Nyungan ñiina- “oturmak” |
| pişirmek/yakmak (fiil) | Gaagudju – ni-; Nunggubuyu – na- | Kesintili dağılıma sahip Proto-Avustralya ne- “pişirmek” |
| dayı | Bardi – gaga; Warlpiri – kakaji | “kaka” akrabalık terimi Avustralya genelinde bulunur; muhtemelen Proto-Avustralya’ya aittir |
| el/kol | Guugu Yimithirr – mara; Warlpiri – mara | Çok yaygın Proto-Pama-Nyungan mara “el” |
SSS#
S1. Dilbilimde eş kökenli sözcükler nedir?
C. Eş kökenli sözcükler, farklı dillerde ortak bir etimolojik kökeni paylaşan ve ortak bir atadan miras alınmış söz varlığı aracılığıyla diller arasındaki tarihsel ilişkilere işaret eden sözcüklerdir.
S2. Avustralya’da kaç dil ailesi vardır?
C. Avustralya’da geleneksel olarak bir büyük aile (yaklaşık 300 dilli Pama-Nyungan) ve çok sayıda daha küçük Pama-Nyungan dışı aile tanınır; ancak bazı araştırmacılar, bir Proto-Avustralya atasına işaret eden daha derin bağlantılar önermektedir.
S3. Avustralya’daki eş kökenli sözcükleri önemli kılan nedir?
C. Avustralya’nın son derece çeşitli dilleri arasında (bazıları İngilizce ile Çince kadar farklıdır) eş kökenli sözcüklerin bulunması, kıta genelindeki kadim ortak ataya veya kapsamlı tarihöncesi temas ağlarına işaret eder.
S4. Bu eş kökenli kümeleri evrensel olarak kabul edilmekte midir?
C. Hayır; bazı benzerliklerin gerçek bir genetik ilişkiden mi, kadim ödünçlemeden mi, yoksa rastlantıdan mı kaynaklandığı konusunda tartışmalar vardır. Bununla birlikte bu örüntüler, Avustralya’nın dil tarihöncesini anlamak için hayati kanıtlar sunmaktadır.
Kaynaklar#
- Dixon, R.M.W. (1980). The Languages of Australia. Cambridge University Press. [Proto-Avustralya yeniden yapılandırmaları]
- Harvey, Mark & Mailhammer, Robert (2018). “Reconstructing Remote Relationships: Proto-Australian Noun Classes.” Diachronica 35(4): 470-515.
- Blake, Barry J. (1988). “Redefining Pama-Nyungan: Towards the Prehistory of Australian Languages.” Aboriginal Linguistics 1: 1-90.
- Koch, Harold (2014). “The Reconstruction of Proto-Pama-Nyungan.” İçinde The Languages and Linguistics of Australia, s. 151-206.
- McConvell, Patrick & Evans, Nicholas (1997). Archaeology and Linguistics: Aboriginal Australia in Global Perspective. Oxford University Press.
- Bowern, Claire (2012). “The Riddle of Tasmanian Languages.” Proceedings of the Royal Society B 279(1747): 4590-4595.
- Evans, Nicholas (2003). “The Non-Pama-Nyungan Languages of Northern Australia.” Pacific Linguistics 552.
- Round, Erich R. (2013). “Big Data Typology and Linguistic Phylogeny: Design Principles and a Case Study with Australian Languages.” Diachronica 30(4): 521-563.