Özet

  • Bölgelere göre gruplandırılmış, birincil veya müze düzeyinde kaynaklarla desteklenen, bullroarer için belgelenmiş adlardan oluşan işlevsel bir sözlükçe.
  • Aborijin Avustralya terimleri çoğu zaman kısıtlıdır; yalnızca kamuya açık, yayımlanmış biçimler listelenmiştir (ör. churinga irula, tundun). 1 2
  • Māori dilinde çalgı için pūrorohū kullanılır; pūrerehua (güve) ise uygulamada çalgının adı olarak yaygın biçimde kullanılır. 3 4
  • Papuan Körfezi (Elema/Purari): imunu viki (“ağlayan imunu”) ve upura imunu. 5 6
  • Kuzey Amerika: Navajo tsin ndi’ni (“inleyen değnek”), Apaçi tzi-ditindi (“ses çıkaran tahta”), Gros Ventre nakaantan (“soğuk yapan”). 7 8 9
  • Avrupa söz varlığı içinde Eski Yunanca ῥόμβος ile modern müze thesauruslarındaki adlandırmalar (ör. FR rhombe, ES bramadera, DE Schwirrholz) bulunur. 10 11 12

“Bull-roarer’ı incelemek, folklor üzerine bir ders almaktır.”
— Andrew Lang, Custom and Myth (1884) 13

Kapsam, çekinceler, yöntem#

Bu bir kullanım üzerine yazılmış deneme değil, bir sözlükçedir. (i) güvenilir sözlüklerde, müze kataloglarında veya klasik etnografyalarda yer alan yerli terimlere ve bunların açıklamalarına; (ii) Avrupa dilleri için organoloji thesauruslarında yaygın biçimde kabul gören diller arası adlandırmalara öncelik veriyorum. Avustralya’daki birçok ad erkeklere özgü sır niteliğindedir; yayımlanmış olsalar bile topluluklar bunların gelişigüzel biçimde yeniden üretilmesine itiraz edebilir. Yalnızca yetkin basılı kaynaklarda veya müze kayıtlarında hâlihazırda yer alan biçimleri dâhil ediyor, yayımlanmamış “listelerden” kaçınıyorum. 1

Bölge ve dile göre bullroarer terimleri#

Açıklama: düz yazı = yerli/yerel terim; ‹…› = yaygın eksonim/alıntı sözcük; “…” = açıklama.

BölgeDil / HalkBullroarer için yerli sözcük(ler)Kısa açıklama / notKaynak(lar)
Okyanusya (Aotearoa Yeni Zelanda)Māoripūrorohū; ayrıca çalgı için kullanılan pūrerehuapūrorohū açıkça “bullroarer” olarak tanımlanır; pūrerehua sözcüğü kelimesi kelimesine “güve/kelebek” anlamına gelir ve döndürülerek çalınan çalgı için yaygın olarak kullanılırTe Aka Māori Dictionary (pūrorohū); Te Aka (pūrerehua); uygulayıcıların kullanımına ilişkin not. 3 4 (Bullroarer Atlas: Māori pūrorohū)
Okyanusya (Papua Yeni Gine, Papuan Körfezi)Elema / Purari (Namau vb.)imunu viki; upura imunu (ayrıca irimunu-viki biçiminde yazılır)“Ağlayan imunu” (cenaze/ritüel bullroarer’ı); imunu alt türü olarak “bullroarer”Pairama töreni betimlemesi; The Met kataloğu (Bullroarer (Imunu Viki?)); Horniman nesne notu; bölgesel özet. 5 6 14 15 (Bullroarer Atlas: Namau imunu viki)
Avustralya (Merkez: Aranda/Arrernte ve komşuları)Aranda/Arrernte (ve Ilpirra vb.)churinga irula (tahta churinga; yani bullroarer); churinga unchima (küçük, yuvarlak “yumurta” biçimi); namatuna / namatwinna (inisiyasyon bullroarer’ı)“Churinga (veya Tjurunga)” = kutsal nesne; irula (tahta) biçimi bullroarer’dır; namatuna/-winna, acemiler tarafından kullanılan küçük bullroarer’lardırSpencer & Gillen, Native Tribes of Central Australia (Bölüm V); yerli terimler sözlüğü; namatuna/-winna üzerine ikincil özet. 2 16 (Bullroarer Atlas: Arunta/Arrernte churinga)
Avustralya (Güneydoğu: Kurnai / Gunaikurnai)Kurnaitundun (ilk kaynaklarda ayrıca turndun biçiminde yazılır)Jeraeil’in ritüel bullroarer’ı; difüzyon literatüründe yaygın biçimde anılırSpencer & Gillen’ın Kurnai tundun tartışması. 2 (Bullroarer Atlas: Kurnai tundun)
Avustralya (Lake Eyre – Güney Avustralya’nın Uzak Kuzeyi)UrabunnachimbaliriKlasik sözlüğe göre Aranda churinga’sının (bullroarer sınıfı) karşılığıSpencer & Gillen sözlük maddesi. 17
Batı Afrika (Güneybatı Nijerya)Yorubaoro (òró)Yoruba kullanımında oro, hem kültü/kült tanrısını hem de Òró topluluğunun kullandığı bullroarer çalgısını somut olarak ifade ederoro sözcüğünü açıkça “bull-roarer” olarak açıklayan University of Ibadan makalesi. 18 (Bullroarer Atlas: Yoruba Oro)
Antik AkdenizEski Yunancaῥόμβος (rhómbos)Gizem ayinlerinde bullroarer için kullanılan kanonik antik terim (“rhombos”)Britannica “Rhombos” maddesi. 10 (Bullroarer Atlas: Ancient Greek rhombos)
Kuzey Amerika (Güneybatı ABD)Navajo (Diné)tsin ndi’ni (eski yazım; “inleyen değnek”)Törensel çalgı; klasik sözlükbilimsel tanıklıkAn Ethnologic Dictionary of the Navaho Language (Franciscan Fathers, 1910); Navajo tören notlarındaki açıklama. 7 19 (Bullroarer Atlas: Navajo tsin-di’ni)
Kuzey Amerika (Güneybatı ABD)Apaçitzi-ditindi (“ses çıkaran tahta”)İyi belgelenmiş Apaçi adı; 19. yüzyıla ait Smithsonian etnoloji levhalarında ve modern müze kataloglarında görülürThe Met nesne sayfası; Smithsonian levhası (Wikimedia kaynak notu aracılığıyla). 8 20 (Bullroarer Atlas: Apache tzi-ditindi)
Kuzey Amerika (Plains)Gros Ventre (A’ani)nakaantan (“soğuk yapan”)Terim ve açıklaması, erken dönem bir AMNH monografında kaydedilmiştirKroeber, Ethnology of the Gros Ventre (AMNH). 9
Pan-Avrupa (modern müze thesaurus adlandırmaları)Baskçaburruna; furrunfarra; furrufarra; burrunbagailuaMIMO çalgı thesaurusunda kullanılan standartlaştırılmış adlandırmalarMIMO Thesaurus “Bullroarer” kavramı. 11
KatalancabrunzidorMIMO Thesaurus. 11
Çince (zh)牛吼标MIMO Thesaurus. 11
FelemenkçesnorrebotMIMO Thesaurus. 11
FransızcarhombeMIMO Thesaurus. 11
AlmancaSchwirrholzMIMO Thesaurus. 11
İtalyancaromboMIMO Thesaurus. 11
Korece불로러 (fonetik alıntı)MIMO Thesaurus. 11
Lehçeczurynga (churinga yoluyla alıntı)MIMO Thesaurus. 11
İspanyolcabramaderaAyrıca genel olarak “uğuldayan/çağlayan çalgı” anlamında kullanılırMIMO Thesaurus; WordReference maddesi. 11 12
İsveççevinareMIMO Thesaurus. 11

Notlar:
• Yazımlar, atıf yapılan kaynağı izler (daha eski yazımlar, tanıklanan biçim oldukları yerlerde korunmuştur).
• Birkaç gelenekte aynı sözlükbirim hem çalgıyı hem de bir ruhu/gücü ifade eder (ör. Yoruba Oro; kutsal nesne sınıfı olarak Aranda churinga). 18 2

Kısa tartışma (bu adların neden bu şekilde kümelendiği)#

Birbirleriyle akraba olmayan dil aileleri genelinde adlandırma stratejileri üç ana motife yaklaşır: ses (“vızıldama/kükreme”: brunzidor, rhombe, Schwirrholz, tsin ndi’ni “inleme”), biçim/dönme (ῥόμβος “dönme”) ve kutsal faillik (Elema imunu kompleksi; Yoruba Oro). Gizlilik normlarının güçlü olduğu yerlerde (Güneydoğu ve Orta Avustralya) kamuya açık adlandırmalar, bullroarer’ın kendisi için serbest bir sözlükbirimden ziyade çoğu zaman genel kategorilerdir (ör. churinga irula “tahta churinga”). 10 5 1

Eksikler ve yapılacaklar#

Bu liste şimdiden uzun olmakla birlikte eksiksiz değildir. Klasik incelemeler (ör. Güney Amerika üzerine Zerries) Amazonya’ya ait birçok adı bir araya getirir; yazımları ve açıklamaları birincil kaynaklarla ve müze kataloglarıyla doğruladıkça bunları ekleyeceğim. Eklememiz gereken, topluluk tarafından onaylanmış bir sözlükbirim varsa bana e-posta gönderin. 21

SSS#

S1. Pūrerehua Māori bullroarer’ı için “doğru” mudur, yoksa pūrorohū mu kullanmalıyım?
Y. Pūrorohū açıkça bullroarer olarak tanımlanır; pūrerehua (güve) ise taonga-pūoro icracıları tarafından uygulamada çalgının adı olarak yaygın biçimde kullanılır—her ikisi de güvenilir kaynaklarda yer alır. Teknik bağlamlarda pūrorohū kullanın; performans notlarında pūrerehua kabul edilebilir. 3 4

S2. Churinga “bullroarer” mı demektir?
Y. Tam olarak değil: churinga (Arrernte), kutsal nesnelerden oluşan bir sınıftır (taş/tahta); tahta biçim (churinga irula) bullroarer işlevi görür ve küçük namatuna/‑winna biçimleri, inisiyasyon sürecindeki bullroarer’lardır. Bağlam önemlidir. 2 16

S3. Herkesin “weeping imunu” olarak andığı Papuan terim nedir?
Y. Imunu viki (“ağlayan imunu”)—Purari Deltası’nda cenaze/ritüel amaçlı kullanılan bir bullroarer; upura imunu ise bu sistemdeki genel bullroarer alt türüdür. 5

S4. Bramadera standart İspanyolca mıdır?
Y. Evet; çalgı sözlüklerinde ve modern iki dilli sözlüklerde belgelenmiştir. Kullanım ülkeye göre değişmekle birlikte genel amaçlı başvurulan temel terimdir. 12

Dipnotlar#

Kaynaklar#

  • The Bullroarer: An Interactive World Atlas — Māori pūrorohū, Namau imunu viki, Arunta/Arrernte churinga, Kurnai tundun, Yoruba Oro, Eski Yunanca rhombos, Navajo tsin-di’ni ve Apaçi tzi-ditindi kayıtları bakımından bu sözlükçeyle çapraz denetlenmiştir.
  • MIMO Thesaurus of Musical Instrument Names — “Bullroarer” kavramı (Baskça, Katalanca, Çince, Felemenkçe, Fransızca, Almanca, İtalyanca, Korece, Lehçe, İspanyolca ve İsveççedeki yabancı adlandırmalar). 11
  • Te Aka Māori Dictionary — pūrorohū (bullroarer) ve pūrerehua (güve; çalgının adı olarak yaygın biçimde kullanılır) maddeleri. 3
  • Middle-C (konser notları): “Purerehua (swung bull-roarer)” — taonga-pūoro icra pratiğinden modern kullanım örneği. 4
  • The Metropolitan Museum of Art — “Bullroarer (Imunu Viki?)” (Papuan Körfezi). 6
  • Horniman Museum — 14.62, “Whirling aerophones” (Papuan imunu bağlamları). 14
  • JSTOR — The Pairama Ceremony in the Purari Delta, Papua (upura imunu, imunu-viki dâhil taksonomi). 5
  • Spencer & Gillen (1899) The Native Tribes of Central Australia — bölüm V “The Churinga or Bull-Roarers…,” ve Sözlük. (Sacred-Texts kopyası; Archive.org PDF’si; namatuna/-winna üzerine ikincil tartışma.) 2 16
  • University of Ibadan e-yayını — “Music and Rituals of Oro among the Yoruba” (oro sözcüğünün bull-roarer olarak açıkça glosslanması). 18
  • Britannica — “Rhombos | musical instrument” (Antik Yunanca terim). 10
  • Franciscan Fathers (1910) An Ethnologic Dictionary of the Navaho Language (PDF; tsin ndi’ni, “inleme çubuğu”). 7
  • Met Museum — “Tzi-Ditindi (bull-roarer reproduction)” (Apaçi). 8
  • Wikimedia dosya notu — Smithsonian’ın 9th BAE Report’una levha atfı (“tzi-ditindi”). 20
  • Kroeber (1908) Ethnology of the Gros Ventre (AMNH; nakaantan, “soğuk yapma”). 9

Daha fazla genişletme için yönlendirmeler:
Zerries, Otto (1953) “The Bull-roarer among South American Indians” (Revista do Museu Paulista N.S. 7:275–309) — ek leksemleri çıkarmak üzere başvurulabilecek kapsamlı Güney Amerika araştırması. 21

  1. Phys ↩︎ ↩︎ ↩︎

  2. Sacred-texts ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎

  3. Maoridictionary ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎

  4. Middle-c ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎

  5. JSTOR ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎

  6. Met Museum ↩︎ ↩︎ ↩︎

  7. Archive ↩︎ ↩︎ ↩︎

  8. Met Museum ↩︎ ↩︎ ↩︎

  9. Ftbelknaplanguagepreservation ↩︎ ↩︎ ↩︎

  10. Britannica ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎

  11. Vocabulary ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎

  12. Wordreference ↩︎ ↩︎ ↩︎

  13. En ↩︎

  14. Horniman ↩︎ ↩︎

  15. Art-pacific ↩︎

  16. Ejournals ↩︎ ↩︎ ↩︎

  17. Sacred-texts ↩︎

  18. Repository ↩︎ ↩︎ ↩︎

  19. Twinrocks ↩︎

  20. Commons ↩︎ ↩︎

  21. Etnolinguistica ↩︎ ↩︎