
~/etoc/bilinç
İlk Gülümsemeden Önce
Daoist klasikler Düşüş’ü beşiğe tarihler: «kim» demeyi öğrenen bir çocuk, zihnin zihni tanımaya başlaması ve bilmenin dönüştüğü zehir.
Özet
- Zhuangzi’de Laozi, zihnin tarihini dört hükümdarlık dönemi üzerinden anlatır. Bilge kral Shun döneminde bebeklere beş aylıkken konuşma öğretilir ve “ilk gülümsemelerine ulaşmadan ‘kim’ demeye başlarlar”. Ardından “insanlar ilk kez genç yaşta ölmeye başlar” (Zhuangzi, Tianyun).
- Pasaja düşülmüş eski bir not, bu sözcüğü şöyle tanımlar: “‘Kim’, insanları birbirinden ayırmak demektir” (Taiping yulan 360). Düşmüş zihnin ilk sözcüğü, kişileri sınıflandıran sözcüktür.
- Laozi, “henüz gülümsememiş bir bebek” olmayı ister (Daodejing 20). Bu bebek, onun deyişiyle, “eşek arılarının, akreplerin, engereklerin ve yılanların sokmadığı” bebektir (Daodejing 55; hem geleneksel metinde hem de Mawangdui ipek elyazmasında).
- Aynı Zhuangzi bölümünde bilgelerin bilgisi “akrebin kuyruğundan daha acı vericidir”. Daoist Çin’de bilgi bir sokmadır.
- Zhuangzi ve Huainanzi, gerilemenin başlangıcını yılan bedenli ilk kral Fuxi dönemine yerleştirir. “Bilgi ilk kez belli belirsiz belirmeye başlar” ve daha sonra “zihin zihni tanımaya başlar”.
- Laozi’nin dört hükümdarlık dönemi, Hesiodos’un insan çağları anlatısıyla aşama aşama örtüşür. Her ikisinde de ölülerine yas tutmayan ilk bir çağ, zamanından önce olgunlaşan ve ömrü kısalan bir bebeklik dönemi, ardından da bireysel zihinlerden ve savaştan oluşan bir ırk vardır.
- Daoistler, Bilincin Havva Teorisi’nin dizisini kendi tarihleri olarak anlattılar: önce bir olan zihin, sonra kişilere ilişkin öğretilmiş bir sözcük, ardından kendini bilme ve bununla birlikte ölüm. Yaratılış’ta olduğu gibi, bunu da bir Düşüş saydılar.
我獨泊兮其未兆,如嬰兒之未孩。
“Ben tek başıma dinginim, henüz hiçbir belirti yok; henüz gülümsememiş bir bebek gibiyim.”
— Daodejing 20 (Wang Bi metni)
Laozi, “kim” diyen çocuk hakkında ne söylüyordu? #
Bu sahne, Zhuangzi’nin “Göğün Dönüşü” (天運, Tianyun) bölümünde yer alır. Bölüm, MÖ 3. yüzyıl dolaylarında, Savaşan Devletler Dönemi’nin sonlarında ve Erken Han döneminde Zhuangzi okulunun derlediği dış bölümlerdendir. Konfüçyüs, Laozi’yi ziyaretinden yeni dönmüştür. Üç gün boyunca konuşmaz. Öğrencileri ısrar edince şöyle der:
“İşte sonunda bir ejderha gördüm. Ejderha kıvrılır ve beden olur, açılır ve örüntü olur; bulutların nefesi üzerinde yol alır, yin ve yang ile beslenir. Ağzım açık kaldı, kapatamadım.” (吾乃今於是乎見龍……予口張而不能嗋)
Öğrencisi Zigong, ejderhayı kendi gözleriyle görmek üzere yola çıkar. Yaşlı adama, geçmişin bilge krallarının her birinin farklı biçimde hüküm sürmüş olmasına karşın hepsinin ünlerini hak ettiğini söyler. Laozi onu yakınına çağırır ve her kralı birer birer ele alan farklı bir tarih anlatır (Zhuangzi, Tianyun):
“Sarı İmparator dünyayı yönettiğinde, halkın yüreklerini bir kıldı. Bir adamın ebeveyni öldüğünde ağlamazsa kimse onu suçlamazdı.
Yao dünyayı yönettiğinde, halkın yüreklerini akrabalık gözetir kıldı. Yaslarını akrabalık yakınlığına göre tutarlarsa kimse onları suçlamazdı.
Shun dünyayı yönettiğinde, halkın yüreklerini rekabet eder kıldı. Gebe kadınlar çocuklarını on ayda doğurur, çocuk beş aylıkken konuşabilir, ilk gülümsemesine ulaşmadan ‘kim’ demeye başlardı; böylece insanlar ilk kez genç yaşta ölmeye başladı.
Yu dünyayı yönettiğinde, halkın yüreklerini değişir kıldı. Her adamın kendine ait bir zihni vardı ve silaha sarılmak makul sayılıyordu: ‘Bir haydudu öldürmek, bir adamı öldürmek değildir.’ … Dünya kargaşa içindeydi ve Konfüçyüsçülerle Mohistler hep birden ortaya çıktı.”
Bu temel cümlenin Çince metni kısa ve çetindir:
舜之治天下,使民心競,民孕婦十月生子,子生五月而能言,不至乎孩而始誰,則人始有夭矣。
Ardından Laozi, hepsi hakkında hükmünü verir:
“Üç Hükümdar’ın bilgisi, yukarıda güneşin ve ayın aydınlığına başkaldırdı, aşağıda dağların ve akarsuların özüne karşı geldi, arada dört mevsimin döngüsünü bozdu. Bilgileri akrebin kuyruğundan daha acı vericiydi. En küçük canlı bile doğasının ve yaşamının hakikati içinde huzur bulamazken, onlar hâlâ kendilerini bilge sanıyorlardı. Hiç utanmıyorlar mı?” (其知憯於𧓽蠆之尾)
Metin, Zigong’un orada öylece durup yerinde duramadığını söyler.
Zhuangzi’de “kim” ne anlama gelir? #
Anahtar sözcük 誰, shui, yani “kim”dir. Bu, kişileri soran soru sözcüğüdür. Birbirinden ayrı kişiler olduğunu ve bunlardan birinin yanıt olduğunu bilmeden “kim?” diye soramazsınız.
Song dönemi ansiklopedisi Taiping yulan (MS 977–983), pasaja bu anlamı açıkça belirten eski bir satır arası notla yer verir (Taiping yulan 360, 人事部一 · 孕):
誰者,別人之意。未孩已擇人言,競教速成。
“‘Kim’, insanları birbirinden ayırmak demektir. Henüz gülümseyemeden insanların sözleri arasından seçim yapıyordu: Yarış hâlinde öğretip onu çabucak olgunlaştırdılar.”
Bu iki satırda üç şey öne çıkar.
Kişileri belirten sözcük öğretilir. Pasajda hiçbir şey kendiliğinden gelişmez. Shun, yürekleri rekabet eder hâle “getirir” (使); nota göre çocuklara “hızlıca öğretilmiştir” (教之速, “ona hızla öğrettiler”) ve bu öğretim bir yarıştır. Kişi sözcüğü dışarıdan, eğitim yoluyla gelir.
Sıralı biçimde ortaya çıkar. Önce zihin “bir”dir ve ölümün ardından yas tutulmaz. Sonra ölüleri akrabalık yakınlığına göre sıralayan akrabalık zihni gelir. Ardından bir kişiyi diğerinden ayıran “kim” sözcüğü gelir. Sonra “her adamın kendine ait bir zihni” (人有心) olur. Dizi, bölünmemiş olandan akrabalığa, kişilerden bireysel zihinlere uzanır. Dört hükümdarlık dönemi üzerinden ortaya konan, türün gelişim dizisidir bu.
Zamanından önce ortaya çıkar. Bebek, “kim” sözcüğünü ilk gülümsemesinden önce söyler. 孩, bebeğin ilk kahkahası ya da toplumsal gülümsemesidir: Shuowen (MS 100), 咳 sözcüğünü “küçük bir çocuğun kahkahası” diye tanımlar ve 孩 sözcüğünü bu karakterin eski biçimi olarak verir. Shun’un bebekleri, bağ kurmadan önce sınıflandırma sözcüğünü edinir. Metin, aceleciliği suç sayar; ancak acele, öğretilen şeyi yalnızca açığa çıkarır: kişileri belirten sözcüğü ve onunla birlikte gelen zihni.
Bilincin Havva Teorisi, içteki “Ben”in keşfedildiğini, ardından doğuştan gelen bir özellik hâline gelmeden önce kuşaklar boyunca öğretildiğini savunur. Ayrıca kişileri belirten sözcüklerin, yani zamirlerin, öz-farkındalığın kendisiyle birlikte yayıldığını da savunur. Tianyun, bir Çin okulunun aynı diziyi anlatışını sunar: çocuklara öğretilen bir kişi sözcüğü ve eskiden böyle olmayan bir halk.
İlk “kim” sözcüğüne neden erken ölüm eşlik eder? #
Cümle 則人始有夭矣 ile biter: “böylece insanlar ilk kez genç yaşta ölmeye başladı”. 夭, zamansız ölümü, ömrü tamamlanmadan kesilen bir hayatı ifade eder. Zhuangzi bunu birden fazla kez söyler. “Doğayı Onarma” (繕性, Shanxing) bölümünde ilk çağ şöyle anlatılır (Zhuangzi, Shanxing):
“Eskiler kaosun bulanıklığında yaşardı ve bütün çağ onlarla barış içindeydi. O dönemde yin ve yang sakindi, hayaletler ve ruhlar zarar vermezdi, dört mevsim ölçüsünü korurdu, on bin varlık hiçbir zarar görmezdi ve hiçbir canlı genç yaşta ölmezdi. İnsanlar bilgi sahibi olsalar da onu kullanmazlardı. Buna En Yüce Birlik denir.”
(古之人,在混芒之中……羣生不夭,人雖有知,无所用之,此之謂至一。)
Sonra gerileme başlar ve bir yılanla başlar:
“Erdem geriledi; sonunda Suiren ve Fuxi dünyayı ilk kez yönetmeye koyuldu … Erdem daha da geriledi; sonunda Shennong ve Sarı İmparator geldi … Erdem daha da geriledi; sonunda Tang ve Yu [Yao ve Shun] geldi … Sonra insanlar doğalarını terk edip zihnin ardından gittiler. Zihin zihni tanımaya başladı (心與心識) ve bilgi dünyayı düzene sokmaya yetmeyince, buna yazıyı ekleyip öğrenimle genişlettiler.”
Fuxi, Han mezar kabartmalarında yılan bedenli Nüwa ile eşleştirilen, yılan bedenli ilk kraldır. MÖ 139’da Han sarayına sunulan Huainanzi, aynı gerilemeyi aynı sırayla anlatır ve onun döneminde olup bitenler konusunda daha da açıktır (Huainanzi 2, Chuzhen):
“Çağ gerileyip Fuxi dönemine vardığında … bilgi o zaman ilk kez belli belirsiz, silikçe belirmeye başladı: Hepsi çocukça, açılmamış zihinlerinden ayrılmak istedi ve gökle yer arasında uyanıp çevrelerine bakmaya koyuldu. Böylece erdemleri karıştı ve artık bir olamadı.”
(知乃始昧昧晽晽,皆欲離其童蒙之心,而覺視於天地之間)
Düşüş’ten önceki zihin bir çocuğun zihnidir: 童蒙, “çocukça ve açılmamış”. Düşüş, uyanıp bakmaktır. İki bölüm sonra Huainanzi, bedelini tek bir satırda ifade eder (Huainanzi 4, Zhuixing):
食穀者知慧而夭。
“Tahıl yiyenler bilgili ve akıllıdır, ama genç yaşta ölür.”
Bu, Zhuangzi’dekiyle aynı 夭 sözcüğüdür. Bilgiyle erken ölüm bir çift olarak gelir ve ekin yemeyle birlikte ortaya çıkar. Yaratılış da bunu aynı sırayla anlatır: “ondan yediğin gün kesinlikle öleceksin”; ardından “gözleriniz açılacak”; ardından da “yere dönene kadar alnının teriyle ekmeğini yiyeceksin” (Yaratılış 2:17, 3:5, 3:19, KJV).
Kişileri belirten bir sözcük neden ölümü beraberinde getirsin? İlk hükümdarlık dönemi yanıtı verir. Sarı İmparator döneminde, yürekler “bir”ken, bir adam ölen ebeveyni için ağlamaz ve kimse bunu yanlış saymazdı. Henüz hiç kimse bu kişi olarak ayrıştırılmamıştı; dolayısıyla hiç kimse bu kişi olarak yitirilemezdi. Yas için bir “kim” gerekir. Kişiler ortaya çıktığında, sona eren birisi de ortaya çıkar. Zhuangzi’de erken ölüm, kayda geçen ölümdür: artık birinin hayatı olan ve zamanı gelmeden sona eren hayat. Düşüş’ün en eski iddiası budur: kendisinin bir benlik olduğunu öğrenen yaratık, öleceğini de öğrenir.
Laozi’nin dört hükümdarlık dönemi, Hesiodos’un insan çağlarına ne kadar benzer? #
Dikkat çekici ölçüde benzer. MÖ 700 dolaylarında, Orta Yunanistan’daki Boeotia’da kaleme alınan Hesiodos’un İşler ve Günler’i, gerilemeyi bir dizi ırk olarak anlatır. Tanrı Olmak Zordur, bu diziyi benliğin tarihi olarak okur: içsel bir “Ben”in bulunmadığı Altın Irk; benliğin kötü biçimde doğduğu Gümüş Irk; onu savaşa dönüştüren Tunç Irk. Laozi’nin dört hükümdarlık dönemi de aynı aşamalardan, aynı sırayla geçer.
Altın Irk “tanrılar gibi, gönüllerinde keder olmadan yaşadı … ve öldüklerinde, uykuya yenilmiş gibiydiler” (İşler ve Günler 112–116, Evelyn-White 1914). Yürekleri “bir” olan Sarı İmparator’un halkı, bir ebeveyn öldüğünde ağlamaz ve kimse bunu yanlış saymazdı. Keder duymadan ölüm, iki ilk çağın ortak işaretidir.
Ardından Gümüş Irk gelir:
ἀλλ᾽ ἑκατὸν μὲν παῖς ἔτεα παρὰ μητέρι κεδνῇ / ἐτρέφετ᾽ ἀτάλλων, μέγα νήπιος, ᾧ ἐνὶ οἴκῳ· / ἀλλ᾽ ὅτ᾽ ἄρ᾽ ἡβήσαι … / παυρίδιον ζώεσκον ἐπὶ χρόνον, ἄλγε᾽ ἔχοντες / ἀφραδίῃς
“Çocuk, şefkatli annesinin yanında yüz yıl boyunca, evinde çocukça oynayan koca bir akılsız bebek [mega nēpios] olarak büyütüldü. Ama erginliğe eriştiklerinde … akılsızlıkları yüzünden acılar içinde yalnızca kısa bir süre yaşadılar; çünkü birbirlerine karşı suç işlemekten ve haksızlık etmekten kendilerini alıkoyamadılar.” (İşler ve Günler 130–135, Evelyn-White 1914)
Nēpios, konuşamayacak kadar küçük bebek anlamına gelen Yunanca sözcüktür: “sözsüz”. Hesiodos’un Gümüş insanları dilsiz bebek olarak fazla uzun kalır; Shun’un bebekleri ise fazla erken konuşturulur. Kusurlar zıt yönlerdedir; ama iki metin de aynı iki şeyi yan yana koyar: zamansız konuşmaya geçiş ve kısaltılmış ömürler (Hesiodos’un παυρίδιον’u, Zhuangzi’nin 夭’sı). İkisinde de sorun bebeklikte ve anneyle birliktedir. Hesiodos’un çocuğu “şefkatli annesinin yanında” tutulur; Shun’un reformu “gebe kadınlarla” ve onların on aylık çocuklarıyla başlar.
Tunç Irk “yası tutulacak Ares işlerini ve şiddet eylemlerini sevdi” (İşler ve Günler 145–146). Yu döneminde “her adamın kendine ait bir zihni vardı ve silaha sarılmak makul sayılıyordu: ‘Bir haydudu öldürmek, bir adamı öldürmek değildir’” ve “dünya kargaşa içindeydi”. Özel bir zihin ortaya çıkınca savaş da ortaya çıkar.
| Aşama | Hesiodos, İşler ve Günler (Yunanistan, yak. MÖ 700) | Zhuangzi, Tianyun’daki Laozi (Çin, MÖ 3. yy.) |
|---|---|---|
| İlk çağ | Altın Irk: “gönüllerinde keder olmadan”; ölüm “uykuya yenilmiş gibi” | Sarı İmparator: yürekler “bir”; ölen ebeveyn için ağlanmaz |
| Dönüm | — | Yao: akrabalık zihni; yakınlığa göre derecelenen yas |
| Zamansız bebeklik | Gümüş Irk: annesinin yanında yüz yıl dilsiz bir nēpios, ardından “yalnızca kısa bir süre” | Shun: beş aylıkken konuşma, ilk gülümsemeden önce “kim” ve “insanlar ilk kez genç yaşta ölmeye başladı” |
| Silahlı zihin | Tunç Irk: “yası tutulacak Ares işleri ve şiddet eylemleri” | Yu: “her adamın kendine ait bir zihni”; silah makul sayıldı; dünya kargaşada |
| Hüküm | “Keşke beşinci kuşağın insanları arasında olmasaydım” (174–175) | “Bilgileri akrebin kuyruğundan daha acı vericiydi” |
Platon’un Devlet Adamı’nda ilk çağda bir tanrı “bizzat onların çobanıydı”; insanlar henüz kendilerini yönetmek zorunda değildi (271e). Laozi’nin ilk kralları da aynı biçimde yönetir: halkın yüreklerini onlar biçimlendirir ve halkın henüz kendine ait yürekleri yoktur. Avrasya’nın iki ucundaki üç metin de benliğin gelişini ilk çağdan felaketli bir çocukluktan geçerek özel zihinlere ve savaşa uzanan bir düşüş olarak anlatır. Bu, Havva Teorisi’nin verdiği sıradır ve Daoistlerin kralların hükümdarlıkları üzerinden ilk anlattığı sıradır.
Yılanlar hangi bebeği sokmaz? #
Şimdi Laozi’nin kendisine dönelim. Daodejing bebeğe tekrar tekrar, geri dönülecek hâl olarak döner. 10. bölüm: “Soluk yoğunlaşıp en yumuşağa erince bebek olabilir misin?” 28. bölüm: “Erili bil, dişilde kal … ve bebeğe dön.” 20. bölüm tam aşamayı adlandırır. Herkes baharda şenlik yapıp teraslara çıkarken Laozi şöyle der:
“Ben tek başıma dinginim, henüz hiçbir belirti yok; henüz gülümsememiş bir bebek gibiyim.” (如嬰兒之未孩)
Bu, aynı 孩’dir, ilk gülümsemedir; Shun’un bebekleri “kim” demeden önce ona erişememişti. İki metin beşikteki aynı ana işaret eder. Zhuangzi Düşüş’ün ondan önce olduğunu söyler; Daodejing bilgenin ona döndüğünü söyler. Günümüze ulaşan metni belirleyen yorumuyla Wang Bi (MS 226–249), şenlik yapan kalabalığı ilerleme arzusu yüreklerini yarıştıran insanlar olarak açıklar (欲進心競). Bu, Shun’un halkına verdiği 心競’nin ta kendisidir. Bir sonraki dizede Laozi’nin “budala yüreğini”, “ayırt edip sınıflandırmayan” bir yürek (心無所別析) olarak açıklar: ayrım yok, “kim” yok (Wang Bi, Daodejing 20).
Ardından 55. bölüm bu bebeğin neye karşı güvende olduğunu söyler:
“Erdemi bütünlüklü tutan, yenidoğana benzer. Eşek arıları, akrepler, engerekler ve yılanlar onu sokmaz; yırtıcı hayvanlar onu kapmaz; yırtıcı kuşlar ona saldırmaz … Kemikleri yumuşak, kasları esnektir; yine de tutuşu sağlamdır. Dişiyle erkeğin birleşmesini henüz bilmez; yine de organı uyanır: özün doruğudur bu. Bütün gün ağlar ve sesi kısılmaz: uyumun doruğudur bu.”
(含德之厚,比於赤子。蜂蠆虺蛇不螫,猛獸不據,攫鳥不搏……)
Bu geç bir açıklama değildir. Bu dize, yak. MÖ 168’de kapatılan mezardaki Mawangdui ipek elyazmasında yer alır: 蜂蠆虺蛇弗螫, “eşek arıları, akrepler, engerekler ve yılanlar sokmaz” (Mawangdui text). Wang Bi nedenini şöyle açıklar:
赤子無求無欲,不犯眾物,故毒蟲之物無犯之人也。
“Yenidoğan arzulamaz ve istemez. Hiçbir yaratığı incitmez; bu yüzden zehirli yaratıklar da onu incitmez.”
Huainanzi aynı dokunulmazlığı tarihin başlangıcına yerleştirir. Gerilemeden önce Rongcheng çağında “bebekler yuvalarda bırakılırdı … kaplanlar ve parslar kuyruklarından tutulup izlenebilirdi ve engereklerle yılanların üzerine basılabilirdi; kimse bunun neden böyle olduğunu bilmezdi” (虺蛇可蹍, Huainanzi 8, Benjing). Aynı bölüm tahıl ekimine, kuyu kazmaya, hayvanları kapatmaya ve yazının icadına geçer; o zaman “Gök tahıl yağdırdı ve hayaletler gece ağladı”.
Böylece karşı karşıya duran iki figür ortaya çıkar.
- Henüz gülümsememiş bebek. Onda “kim” yoktur, arzu yoktur ve cinsiyet bilgisi yoktur; yılan onu sokmaz.
- Bilge kralların bilgisi. O “akrebin kuyruğundan daha acı vericidir”.
İki yerdeki akrep için de aynı karakter kullanılır: 蠆. Bebeği sokmayan yaratık, sokması bilgiden üstün sayılan yaratıktır. Daoist metinler bilgiyi ve zehri çizginin bir yanına, ilk “kim”ini henüz sormamış çocuğu öbür yanına koyar.
Bu, bu sitenin yılanın armağanına verdiği çerçevedir: bilginin meyvesi bir zehirdi; ısırık ile uyanış tek olaydır. Daodejing böyle okununca bölümler birbirine uyar. Bilge ısırıktan öncesine dönmüştür. Yılanın onunla işi olmadığı yerde durur; çünkü orada uyandıracağı kimse yoktur.
Daoist klasikler Düşüş’ü nasıl anlatır? #
Zihinlerin gerilemesi tek bir masal değildir. Daoist külliyat boyunca çeşitli anlatımlarla sürer ve bunlar aşamalar konusunda uyuşur.
| Metin (tarih) | İlk hâl | Onu ne bozar | Ardından ne gelir |
|---|---|---|---|
| Zhuangzi, Tianyun (MÖ 3. yy.) | Yürekler “bir”; ölen ebeveyn için ağlanmaz | Shun çocuklara ilk gülümsemeden önce “kim” demeyi öğretir | “İnsanlar ilk kez genç yaşta ölmeye başladı”; “her adamın kendine ait bir zihni”; bilgi akrep sokmasından beter |
| Zhuangzi, Shanxing (MÖ 3. yy.) | “En Yüce Birlik”: hiçbir canlı genç ölmez; bilginin kullanımı yok | Suiren ve Fuxi’den Yao ve Shun’a gerileme | “Zihin zihni tanımaya başladı”; yazı ve öğrenim eklendi |
| Zhuangzi, Mati (MÖ 3. yy.) | İnsanlar hayvanlarla birlikte, “bilmezlikte bir”; beyefendi ile küçük adam ayrımı yok | Bilgeler iyilik ve doğruluğu getirir | “Dünya ilk kez kuşkulanmaya … ilk kez bölünmeye başladı” |
| Zhuangzi, Ying diwang (MÖ 4. yy.) | Merkez İmparatoru Hundun, açıklığı yok | Shu ve Hu yedi açıklığı deler, “görmek, duymak, yemek ve nefes almak için” | “Yedinci gün Hundun öldü” |
| Huainanzi 2 (MÖ 139) | “Çocukça, açılmamış zihin” | Fuxi döneminde “bilgi ilk kez belirmeye başladı”; insanlar “uyanıp baktı” | Shennong ve Sarı İmparator “göğün ve yerin açıklıklarını deldi” |
| Huainanzi 8 (MÖ 139) | Bebekler yuvalarda bırakılır; engereklerin üzerine basılabilir | Tahıl, kuyular, hayvancılık, yazı | “Hayaletler gece ağladı” |
| Huainanzi 4 (MÖ 139) | Solukla beslenenler uzun yaşar; yemeyenler tanrıdır | Tahıl yeme | “Bilgili ve akıllı, ama genç yaşta ölür” |
| Daodejing 20, 52, 55 (MÖ 4.–2. yy.) | “Henüz gülümsememiş” bebek; yılanların sokmadığı yenidoğan | “Açıklıkları” açma, işlerin peşine düşme | “Yaşamının sonuna dek kurtuluşa eremezsin” |
Zhuangzi’nin “At Toynakları” (馬蹄, Mati) bölümü ilk hâlin tadını verir: “Kusursuz erdem çağında … bilmezlikte birdiler … beyefendi ile küçük adamı nereden bileceklerdi?” Ardından bilgeler geldi, “ve dünya ilk kez kuşkulanmaya … ve dünya ilk kez bölünmeye başladı” (Zhuangzi, Mati). Kuşku ve bölünme, başlangıcın olduğu yerdir. “Kim”, bölen sorudur.
Yılan dönüm noktasında birden fazla kez durur. İki anlatımda da gerileme Fuxi ile açılır. Yak. MS 4. yüzyıla ait günümüze ulaşan bir metin olan Liezi şöyle der: “Fuxi, Nüwa, Shennong ve Xia hükümdarı yılan bedenli ve insan yüzlüydü … insan biçiminde değillerdi ve büyük bilgelerin erdemine sahiptiler.” Bu “yüksek antik çağın kutsal bilgeleri her şeyin doğasını bilir ve her türün sesini anlardı”. Oysa sonradan gelen zorbalar “yüzleri ve yedi açıklığıyla tıpkı insanlara benzerdi ve hayvan yürekleri taşırdı” (Liezi, Huangdi). Yılan bedenli çift, yitirilmiş bir bilginin öğretmenleridir; yedi açıklık ise düşmüş olana aittir.
Hundun’un yedi açıklığının bununla ne ilgisi var? #
Zhuangzi’nin iç bölümlerindeki son öykü, edebiyattaki en kısa Düşüş anlatısıdır (Zhuangzi, Ying diwang):
“Shu ile Hu, Hundun’un iyiliğine nasıl karşılık vereceklerini tasarladılar. ‘Bütün insanların görmeye, duymaya, yemeye ve nefes almaya yarayan yedi açıklığı vardır. Yalnızca onda hiçbiri yok. Gel, ona delikler açmayı deneyelim.’ Her gün bir açıklık açtılar. Yedinci gün Hundun öldü.”
(人皆有七竅,以視聽食息,此獨无有,嘗試鑿之。日鑿一竅,七日而渾沌死。)
Hundun, mühürlü ilk varlıktır; onun açıklıklarının açılması ise öldürücü bir armağandır. Dünya çapındaki mühürlü ilk insanlar ailesinin bir üyesidir. “Ağzını açmamış” Mandean Âdem’den taş bıçakla kesilip açılan Arrernte ilk insanlarına uzanan bu aile, İlk İnsan Mühürlüydü yazısının konusudur; bu anlatıyı yeniden sahneleyen Avustralya ayini ise Ağız İki Kez Açılır yazısında ve Bullroarer Atlası’nda anlatılır.
Daoistlerin eklediği şey, bunun tersini yapma talimatıdır. Daodejing 52:
“Dünyanın bir başlangıcı vardı ve bu, dünyanın Anası’dır. Anayı bulduğunda çocuğu tanırsın; çocuğu tanıdığında geriye dönüp Anaya bağlı kal; böylece yaşamının sonuna dek tehlikeye düşmezsin. Açıklıkları tıka, kapıları kapat; böylece yaşamının sonuna dek yorulmazsın. Açıklıkları aç, işlerin peşine düş; böylece yaşamının sonuna dek kurtuluşa eremezsin.”
(塞其兌,閉其門,終身不勤。開其兌,濟其事,終身不救。)
- bölüm de bunu tekrarlar: “Bilenler konuşmaz; konuşanlar bilmez. Açıklıkları tıka, kapıları kapat” (知者不言,言者不知。塞其兌,閉其門). Hundun’un açıklıkları delindiği için öldürüldü; bilgeye ise kendi açıklıklarını tıkaması söylenir. Ana çocuktan önce gelir ve geri dönüş yolu ondan geçer.
Öğretilmiş benlik yeniden çıkarılabilir mi? #
Daoistler ilk zihne ağıt yakmakla kalmadılar. Ona geri dönmenin yollarını da tarif ettiler; bu talimatlar, benliğin kurulduğu sıranın tersine çevrilerek parçalara ayrılmasını anlatır.
“Bütün Şeyleri Eşitlemek”te (齊物論, Qiwulun), Güney duvarından Ziqi kolçağına yaslanmış oturur, başını kaldırıp “gevşek, sanki öteki yarısını yitirmiş gibi” (嗒焉似喪其耦) soluk verir. Öğrencisi ne olduğunu sorar; o da şöyle der: “Az önce benliğimi yitirdim” (今者吾喪我). Ardından bunu bir ses imgesiyle açıklar. “Büyük yığın soluğunu dışarı verir; buna rüzgâr denir. Esmediği sürece hiçbir şey olmaz; estiğinde on bin açıklık uğuldar” (作則萬竅怒呺) (Zhuangzi, Qiwulun). Açıklıklar sesin çıktığı yerlerdir; “ben”ini yitirmiş olan kişi, rüzgârın onların içinden geçerek çaldığı ezgiyi dinler.
“Büyük Ata Öğretmeni”nde (大宗師, Dazongshi), Yan Hui, Konfüçyüs’e önce iyilik ve doğruluğu, sonra da ayinler ve müziği unuttuğunu, nihayetinde ise “oturup unuttuğunu” (坐忘) söyler: “Uzuvlarımı bırakıyor, işitmeyi ve görmeyi bir kenara koyuyor, biçimimden ayrılıp bilgiyi terk ediyor ve Büyük Geçit’le bir oluyorum” (墮枝體,黜聰明,離形去知,同於大通). Öğrenci ustaya dönüşür ve Konfüçyüs ona katılmak ister (Zhuangzi, Dazongshi).
Parçaları sıraya koyun. Düşüş, tek bir yürekten başladı; ardından insanları birbirinden ayırt etme, zihnin zihni bilmesi ve açıklıkların delinmesi geldi. Geri dönüş yolu ise “ben”i yitirmekten, açıklıkları kapatmaktan, görme ve işitmeyi bir kenara bırakmaktan ve henüz gülümsememiş bebeğe dönüşmekten geçer. Benliği yalnızca insan doğası sayan bir gelenekte böyle bir merdivene gerek kalmazdı. Daoistler benliği insanın üzerine giydiği bir şey olarak görür; dolayısıyla disiplinli bir insanın çıkarabileceği bir şey olarak da ele alırlar.
Gerçek bebekler ilk gülümsemelerinden önce ne yapar? #
Burada eski metinlerle çocuk odasındaki gözlemler, olayların sırası konusunda uyuşur. Bebekler ilk toplumsal gülümsemelerini yaklaşık altı ila sekiz haftalıkken gösterir (CDC gelişim dönüm noktaları). Aynada kendilerini yaklaşık on sekiz ila yirmi dört aylıkken tanırlar (Amsterdam 1972) ve birinci tekil şahıs zamirleriyle “kim?” sorusu ikinci ve üçüncü yıllarında ortaya çıkar. Aynı Taiping yulan bölümünde alıntılanan Han dönemi ritüel bilgisi de bu yavaş sırayı bilir. “İnsan ilk doğduğunda beş şeyden yoksundur: gözleri görmez, yemek yiyemez, yürüyemez, konuşamaz, dönüşemez … Üç yaşında bıngıldağı kapanır; o zaman konuşabilir.” Ayrıca adı geçen her aşamada kızların daha hızlı ilerlediğini de bilir: dişler yedi aylıkken çıkar, erkeklerde sekiz aylıkken; süt dişleri yedi yaşında dökülür, erkeklerde sekiz yaşında; “dönüşüm” [ergenlik] on dört yaşında başlar, erkeklerde on altı yaşında (Taiping yulan 360, Kongzi jiayu’dan alıntı).
Bu ölçüte göre, beş aylıkken “kim?” diyen bebek bir harikadır ve bir uyarıdır. Her çocuk ilk yıllarında bütün bu tarihi yaşar. “Bir” yürekte başlar; “kim?” sorusu ve ölüm yoktur. Sonra kendisine öğreten insanlardan kişiler için kullanılan sözcüğü alır; bununla kim olduğunu ve öleceğini öğrenir. Daoist klasikler bu tarihi kralların saltanatları olarak kayda geçirmiş ve yılanı bu tarihin iki ucuna yerleştirmiştir. Bilginin doğduğu sırada yılan bedenli ilk kral tahttaydı; “kim?” diye sormayı henüz öğrenmemiş yenidoğanı ise yılan hâlâ ısırmaz.
Sources #
Birincil metinler (tümü Çince aslından alıntılanmıştır; çeviriler yazara aittir)
Zhuangzi 莊子: 應帝王 Ying diwang; 齊物論 Qiwulun; 大宗師 Dazongshi; 馬蹄 Mati; 天運 Tianyun; 繕性 Shanxing. Chinese Wikisource. İç bölümler MÖ 4. yüzyıla; dış bölümler MÖ 3.–2. yüzyıla aittir. Kamu malı İngilizce bir çeviri: James Legge, The Texts of Taoism, Sacred Books of the East 39–40 (Oxford, 1891).
Daodejing 道德經, Wang Bi’nin (MS 3. yüzyıl) yorumuyla: Wang Bi text. Mawangdui ipek yazmaları A ve B (mezar yaklaşık MÖ 168’de kapatılmış), derlenmiş metin: 老子 (帛書校勘版).
Huainanzi 淮南子 (MÖ 139’da sunulmuştur): 卷2 俶真訓; 卷4 墜形訓; 卷8 本經訓.
Liezi 列子 (günümüze ulaşan metin yaklaşık MS 3.–4. yüzyıla aittir): 黃帝篇.
Taiping yulan 太平御覽 (MS 977–983), juan 360, 人事部一 (叙人; 孕); eski bir satır arası notla birlikte Zhuangzi ve Kongzi jiayu’tan alıntı: 卷0360.
Genesis 2–3, King James Version.
Hesiod, Works and Days, çev. Hugh G. Evelyn-White (Loeb, 1914), Project Gutenberg. Yunanca metin: Perseus.
Plato, Statesman 271e.
İkincil kaynaklar
- Centers for Disease Control and Prevention, “Milestones in Action: by 2 months”.
- Beulah Amsterdam, “Mirror self-image reactions before age two”, Developmental Psychobiology 5 (1972): 297–305, doi:10.1002/dev.420050403.