خلاصه

  • مایکل ویتسل، سانسکریت‌شناس هاروارد، در خاستگاه اسطوره‌های جهان (۲۰۱۲) یک داستان واحد را بازسازی می‌کند که از آفرینش تا پایان جهان امتداد دارد و از ایسلند تا تیرا دل فوئگو روایت می‌شود.
  • نتیجه‌گیری او: «حدود ۴۰٬۰۰۰ سال پیش، کسی باید نخستین بار به آن می‌رسید»، «حتماً یک شمن بوده است» و این ایده «در مقیاسی گسترده پذیرفته شد» (ص. ۴۲۲).
  • این همان حوای میمتیک است: یک نفر، یک کشف دربارهٔ وضعیت انسانی، که از راه پذیرفتن آن، از فردی به فرد دیگر گسترش یافت.
  • کهن‌ترین اسطوره‌های خود ویتسل، زنی را در خاستگاه ماجرا قرار می‌دهند: در ملانزی، «زنی تابوی نگاه‌نکردن را شکست»، هنگامی که انسان‌ها مانند مارها پوست می‌انداختند، و مرگ فرا رسید (ص. ۳۶۴).
  • در فصل خود ویتسل دربارهٔ ساهول، خدای برترِ مار از راه پل خشکیِ عصر یخبندان، حدود ۲۶٬۰۰۰ تا ۸٬۰۰۰ سال پیش، به استرالیا می‌گذرد (صص. ۲۹۵، ۳۰۷).
  • جنسیت و تاریخِ مخترع را عوض کنید؛ باقیِ بنای نظریه‌اش همان‌طور که ساخته شده پابرجا می‌ماند.

اما حدود ۴۰٬۰۰۰ سال پیش، کسی باید نخستین بار به آن می‌رسید. از آنجا که این ایده پیوند نزدیکی با مفاهیم شکار در پارینه‌سنگی، زایش دوبارهٔ جانوران و شمن‌باوری دارد، حتماً شمنی بوده که به آن رسیده است. — ای. جی. مایکل ویتسل، خاستگاه اسطوره‌های جهان (۲۰۱۲)، ص. ۴۲۲


ویتسل و مخترع یگانه #

وقتی در سال ۲۰۲۴ حوای میمتیک را مطرح کردم، او را چنین تعریف کردم: «کسی که نخستین اندیشهٔ انسان خردمند را در سر پروراند و توانست آن را با دیگران در میان بگذارد، به‌گونه‌ای که بنیان فرهنگ انسانی شود.» در آن نوشته پیش‌بینی شد که اگر این بنیان در زمانی نزدیک گسترش یافته باشد، اسطوره‌های آفرینش جهان باید به‌طرزی چشمگیر به هم شباهت داشته باشند؛ همچنین به کتابی اشاره شد که ثابت می‌کرد «می‌توان به‌خوبی استدلال کرد که اسطوره‌های آفرینش جهان از ریشه‌ای مشترک سرچشمه گرفته‌اند.» آن کتاب اثر ویتسل بود.

اگر کتاب را از ابتدا تا انتها بخوانیم، پیوند فراتر از یک ارجاع است. ویتسل پس از بیش از ۴۰۰ صفحه مقایسه، به یک مخترع یگانه، یک ایدهٔ یگانه و یک موج یگانهٔ پذیرفته‌شدن می‌رسد. او آن را «ضربهٔ نبوغ‌آمیزِ آفرینندهٔ اسطوره‌شناسی لائوراسیایی» می‌نامد (ص. ۴۲۲). او دقیقاً توضیح می‌دهد آفریننده چه چیزی را دریافت، ایده چگونه سفر کرد و چه چیزهایی را با خود برد. سپس مردی را نام می‌برد و زمان را ۴۰٬۰۰۰ سال پیش تعیین می‌کند.

خاستگاه اسطوره‌های جهانِ ویتسل همان حوای میمتیک است، با این تفاوت که جنسیت و تاریخِ مخترع عوض شده است. شواهد خود او از هر دو تغییر پشتیبانی می‌کند.

استدلال کتاب خاستگاه اسطوره‌های جهان ویتسل چیست؟ #

ویتسل در سراسر اوراسیا، قارهٔ آمریکا و پلی‌نزی یک طرح داستانی می‌یابد که آن را لائوراسیایی می‌نامد. جهان از دل آشوب، تاریکی یا آب‌های آغازین پدید می‌آید. نسل‌هایی از خدایان در پی می‌آیند، سپس اژدها کشته می‌شود، نخستین انسان‌ها پدید می‌آیند، مرتکب خطا می‌شوند، سیل درمی‌گیرد و سرانجام همه‌چیز نابود می‌شود. او این داستان را همان‌طور بازسازی می‌کند که زبان‌شناس یک زبان نیا را بازسازی می‌کند: بن‌مایه به بن‌مایه و به‌ترتیب. او می‌نویسد: «اسطوره‌شناسی لائوراسیایی نخستین رمان ماست» و «بن‌مایه‌های پان‌گه‌ای کهن‌ترین روایت‌های بشریت‌اند» (ص. ۶).

لایه‌های کهن‌تری در زیر این رمان قرار دارند. اسطوره‌شناسی گوندوانایی در جنوب صحرای آفریقا، جزایر آندامان، گینهٔ نو و استرالیا باقی مانده است. این اسطوره‌شناسی کیهان‌زایی ندارد: «کانون توجهش خاستگاه انسان‌هاست» (ص. ۳۳۹). زیر آن، لایه‌ای پان‌گه‌ای قرار دارد که به‌گمان ویتسل، حدود ۶۵٬۰۰۰ سال پیش همراه نخستین مهاجران آفریقا را ترک کرد. بن‌مایه‌های آن عبارت‌اند از «مرگ و پوست‌انداختن … راه شیری به‌منزلهٔ مار، مارِ رنگین‌کمان» (ص. ۳۶۸).

ویتسل می‌گوید آفریننده چیزی را که دریافت، «ایده‌ای نسبتاً ساده بود: همبستگی میان “زندگی” انسان‌ها و جهان» (ص. ۴۲۲). داستان لائوراسیایی «استعاره‌ای از وضعیت انسانی» است که «از “تولد” جهان تا “مرگ” آن (و زایش دوبارهٔ احتمالی‌اش)» روایت می‌شود (ص. ۴۲۲). برای برقرارکردن این همبستگی، ذهن باید زندگی خود را همچون موضوعی در نظر بگیرد، از تولد تا مرگ و زایش دوباره‌ای که امیدش را دارد، و این شکل را به کیهان فرافکند. ایدهٔ بنیادین ویتسل، ذهنی است که به خود بازمی‌گردد.

ویتسل و حوای میمتیک، بندبه‌بند #

ویتسل، خاستگاه (۲۰۱۲)حوای میمتیک و نظریهٔ حوا
شمار مخترعان«کسی … باید نخستین بار به آن می‌رسید» (ص. ۴۲۲)«کسی که نخستین اندیشهٔ انسان خردمند را در سر پروراند»
آنچه کشف شدانطباق چرخهٔ زندگی انسان بر جهان، «استعاره‌ای از وضعیت انسانی» (ص. ۴۲۲)«من هستم» یا «من عاملی اخلاقی هستم که روزی خواهم مرد»
چگونگی گسترشچنان «آشکار و شگفت‌انگیز» بود که «در مقیاسی گسترده پذیرفته شد» (ص. ۴۲۲)«آموزش‌دیدنِ یک ایده آسان‌تر از کشف‌کردن آن است»
بستهٔ رواییآفرینش، نخستین انسان‌ها، «شر و مرگ»، اژدها، سیل (صص. ۷۸–۷۹)اسطورهٔ آفرینش، هبوط، مرگ، مار، آیین تشرف
موضوع آن«کانون توجه» اسطوره‌شناسی گوندوانایی «خاستگاه انسان‌هاست» (ص. ۳۳۹)خاستگاه انسان‌ها به‌مثابه موجوداتی خودآگاه
مارپوست‌انداختن، مار رنگین‌کمان، خدای برترِ مار در کهن‌ترین لایه‌ها (صص. ۳۰۷، ۳۶۸)آیین مارِ آگاهی
مخترع«حتماً یک شمن بوده است» (ص. ۴۲۲)، انتقال‌یافته «به‌دست شمن‌های مردِ پارینه‌سنگی» (ص. ۲۳۷)حوا، نخستین زنی که دانست
تاریخ«حدود ۴۰٬۰۰۰ سال پیش» (ص. ۴۲۲)؛ گوندوانا «حدود ۶۵ هزار سال پیش» (ص. ۳۸۷)در ۵۰٬۰۰۰ سال گذشته؛ آموزه حدود ۱۵٬۰۰۰ سال پیش گسترش یافت

شش ردیف نخست یک الگوی واحد را نشان می‌دهند: یک داستان، یک‌بار ابداع‌شده. تمام روش ویتسل به همین فرض وابسته است: طرحی با ترتیب ثابتی از رویدادها نمی‌تواند تصادفاً دو بار پدید آید؛ همان‌طور که دو زبان مستقلاً به همان فعل‌های بی‌قاعده نمی‌رسند.

گسترش از راه پذیرفته‌شدن. سازوکار رسمی ویتسل، تبارشناختی است. او در اوایل کتاب می‌نویسد که این اسطوره‌شناسی «نه از راه اشاعه، بلکه بیش از هر چیز با پیشروی پیوستهٔ انسان‌ها گسترش یافته است» (ص. ۳۵). اما در خاستگاه، روندی متضاد را شرح می‌دهد: این مفهوم چون برای «بخش بزرگی از نوادگان مهاجران خروج‌کرده از آفریقا که در آن روزگار در اوراسیا می‌زیستند» «شگفت‌انگیز» بود، پذیرفته شد (ص. ۴۲۲). مردمانی زنده ایده‌ای تازه را پذیرفتند. او همچنین می‌پذیرد که اسطوره‌ها «می‌توانند از موانع زبانی “بپرند” و از فرهنگی به فرهنگ دیگر بروند» (ص. ۱۹۵)، و «بن‌مایه‌های منفرد و حتی چرخه‌های اسطوره‌ای کوچک می‌توانند سرگردان شوند و سفر کنند» (ص. ۲۸۰). این همان اشاعه است و سازوکار حوای میمتیک نیز همین است.

یک بستهٔ روایی. داستان ویتسل رویدادهایی را دربرمی‌گیرد که نظریهٔ حوا آن‌ها را خاطرهٔ آن رویداد می‌خواند. «با نخستین انسان‌ها، شر و مرگ نیز وارد جهان می‌شوند» (ص. ۷۸). قهرمان اژدها را می‌کشد، از خزندهٔ سه‌سرِ ایندرا تا یاماتا نو اوروچیِ هشت‌سرِ سوسانوئو (ص. ۷۸)، و سیل در پی غرور نخستین مردمان می‌آید (ص. ۷۹): نخستین انسان‌ها، یک مار، یک نافرمانی، معرفت و مرگ.

مار در کهن‌ترین لایه‌های ویتسل #

بهترین شواهد ویتسل دربارهٔ مار از منطقه‌ای می‌آیند که لایه‌های او در آن به هم می‌رسند: غرب گینهٔ نو و شمال استرالیا. سه بخش برجسته‌اند.

مردم دانی، ارتفاعات مرکزیِ غرب گینهٔ نو، اندونزی. در آفرینش ملانزیاییِ ویتسل، مردمان کهنی هستند که «می‌توانستند پوست بیندازند، مانند مارها، و وارد حیاتی تازه شوند». او در ادامه می‌نویسد: «این ایده در غرب گینهٔ نو نیز حضوری نیرومند دارد؛ برای نمونه، در میان دانی‌های ارتفاعات که توانایی زایش دوباره را به‌سبب پیامی درهم‌وبرهم که مارِ کالیجه و پرندهٔ سیبینه (نوک‌شاخ) رساندند، از دست دادند» (ص. ۳۰۷، برگرفته از کاما ۱۹۷۸). مار تجدید حیات را در اختیار داشت و پیام آن را منتقل می‌کرد؛ و هنگامی که سخنان مار نادرست از آب درآمد، بشریت توانایی تجدید حیات را از دست داد. گفتار، مار و مرگ با هم از راه می‌رسند.

بیاک و نومفور، خلیج چندرواسیه (خلیج گیل‌وینک)، پاپوآ، اندونزی. «مار “نمونهٔ آغازینِ آشوب نخستین” شمرده می‌شود که به دوگانگی مردگان و زندگان انجامید—توجه کنید که گاهی گفته می‌شود دو سر و نامی دوگانه دارد—و پیوندی نزدیک با آیین تشرف دارد.» در اسطوره‌ای دیگر از بیاک، «مارِ کشته‌شده نیای انسان‌ها می‌شود» (ص. ۳۰۶). ویتسل می‌افزاید که این امر «بسیار یادآور برخی مفاهیم استرالیایی است؛ و شاید این شباهت بی‌دلیل نباشد، زیرا اسطوره‌ها و ژن‌های پاپوآ در خلال آخرین عصر یخبندان بر بخش‌هایی از شمال استرالیا تأثیر گذاشتند.»

شمال منطقهٔ کیمبرلی، استرالیای غربی. در اینجا، «شمنِ نوپا را مار رنگین‌کمان می‌بلعد، یا کفِ حوضچهٔ مار به‌صورت تخم مار در ناف او نهاده می‌شود و در درونش رشد می‌کند» (یادداشت ۱۱۸، ص. ۵۶۶). در شرح مفصل‌تر، استاد «نامزدِ مچاله‌شده را (به‌اندازهٔ نوزادی) در کیسهٔ خود می‌گذارد»، «سوار بر مار رنگین‌کمان به‌سوی آسمان می‌رود» و او را می‌کشد. اندام‌های نوآموز جایگزین می‌شوند: «مارهای کوچک رنگین‌کمان یا یک سوسمارِ دارای قدرتی عظیم در بدنش می‌گذارد. … فردِ ورزیده دیوانه به زندگی بازمی‌گردد؛ این حالت چند روز بعد، وقتی خود را نقاشی کرده است، پایان می‌یابد» (ص. ۳۸۸، به نقل از الیاده و الکین). در شمال و شمال‌غرب، مار رنگین‌کمان «مادرِ همگان» است که «فرزندانش را در درون خود حمل می‌کند» (ص. ۳۲۴).

ویتسل مخترع را بر پایهٔ «زایش دوبارهٔ جانوران و شمن‌باوری» استنباط می‌کند. اما در بهترین شواهد استرالیاییِ خود او، شمن مردی است که مار بلعیده و از نو ساخته است؛ خودِ پیشینش به اندازهٔ نوزادی کوچک شده و او دیوانه‌وار بازمی‌گردد، تا آن‌گاه که دوباره خود را نقاشی می‌کند. شمن همان چیزی است که آیین مار می‌سازد.

نخستین تغییر: زن، نه شمن #

استدلال ویتسل برای مردبودن مخترع کوتاه است. ایده به شکار و شمن‌باوری مربوط است، پس «حتماً یک شمن بوده است» (ص. ۴۲۲). اسطوره‌ها را «شمن‌های مردِ پارینه‌سنگی رواج دادند و منتقل کردند»، زیرا «مردان معمولاً از زنان پویاترند» (ص. ۲۳۷). این توضیح می‌دهد که اسطوره‌ها چگونه سفر می‌کنند، اما پاسخ نمی‌دهد که چه کسی نخستین‌بار آن‌ها را در ذهن پروراند. یادداشت‌های خود او می‌افزایند که در میان «مردان خردمند» استرالیایی، «برخی زنان نیز همچون شمن عمل می‌کنند» (ص. ۵۶۶).

داده‌های خود او با این ادعا در تضادند. ملانزی، از پاپوآ گینهٔ نو تا وانواتو: «پدیدآمدن مرگ نیز بن‌مایهٔ مهم دیگری از لایهٔ پان‌گه‌ای است. چنان‌که روایت ملانزیایی می‌گوید، انسان‌ها در آغاز نمی‌مردند؛ فقط پوست می‌انداختند (همان‌طور که مارها می‌کنند). اما زنی تابوی نگاه‌نکردن به این فرایند را شکست» (ص. ۳۶۴).1 ویتسل این بن‌مایه را پان‌گه‌ای و متعلق به کهن‌ترین لایهٔ خود می‌داند. در این روایت، جاودانگی از آنِ شیوهٔ تجدید حیات مار است و کنشی که به آن پایان می‌دهد، نگاهِ یک زن است. این همان کنشی است که در آیین گاوغر از گینهٔ نو تا برزیل ممنوع است؛ زنی که آن را ببیند، می‌میرد.

او خود الگو را بیان می‌کند: «مرگ بسیار اوقات، به‌شکلی متناقض، به بخشندهٔ زندگی ــ زنی نخستین ــ و کنجکاوی او نسبت داده می‌شود (کتاب مقدس، اما مهم‌تر از آن، در مناطق غیرلوراسیایی نیز، مانند ملانزی).» سپس این الگو را متوجه راویان می‌کند: «این باید چیزی دربارهٔ ذهنیت پدیدآورندگان (مرد) این بن‌مایه به ما بگوید. نباید فراموش کنیم که در بسیاری از موارد، تنها نسخهٔ مردانهٔ اسطوره‌شناسی را در اختیار داریم» (ص. ۷۸). در اسطورهٔ گوندوانایی نیز مرگ از «خطا یا اشتباهی، که اغلب زنی مرتکب آن شده است، ناشی می‌شود» (ص. ۳۶۴).

ویتسل همین داستان را نزد خوراک‌جویان جنگل‌نشین ماسدا در جنگل ایتوریِ جمهوری دموکراتیک کنگو نیز می‌یابد. در آنجا، «زنی باردار هوس میوه‌ای خاص از درخت تاهو را کرد که آفریننده خوردنش را منع کرده بود. در نتیجه، انسان‌ها اکنون ناچارند بمیرند» (ص. ۳۱۵). یادداشت او می‌گوید که «این اسطوره پژواکی از بن‌مایهٔ کتاب‌مقدسیِ مجازات حوا است» و شِبستا تأکید کرده بود که این مردم «از امور کتاب مقدس آگاهی نداشتند» (یادداشت‌های ۲۹۸–۲۹۹، ص. ۵۴۹).

نظریهٔ حوا این را خاطره‌ای می‌خواند که از دیدگاه آدم روایت شده است. نخستین زن کاری با چشمانش و کنجکاوی‌اش کرد و همین، معنای انسان‌بودن را تغییر داد. مردانی که این روایت را حفظ کردند، آگاهی او را علت مرگ جلوه دادند. EToC دلیل نخستین‌بودن او را چنین بیان می‌کند: دختران زودتر به خودشناسی در آینه و کاربرد ضمیر می‌رسند و نخستین اندیشهٔ خردمندانه «احتمالاً به نظریهٔ ذهن یا زبان مربوط بوده است؛ حوزه‌هایی که زنان در آن‌ها برتری دارند» (حوا‌ی میمتیک، یادداشت ۲).

ویتسل همچنین درمی‌یابد که روایت‌های زنان در دل روایت‌های مردان باقی مانده‌اند: «برخی از داستان‌های آنان حتی در روایت‌های شکارچیان و شمن‌های مردسالارِ اسطوره‌شناسی لوراسیایی نیز حفظ شده‌اند. … بنابراین باید میان داستان‌های (پدربزرگ‌ها) و داستان‌های (مادربزرگ‌ها) تمایز بگذاریم» (ص. ۳۷۶). در همان بند، او مردمانی را که «به یاد می‌آورند» زمانی زنان در اسطوره برتری داشته‌اند، کنار می‌گذارد و از فوئجیانِ تیرا دل فوئگو، آرژانتین و شیلی به‌عنوان «شواهدی اتفاقی» نام می‌برد (ص. ۳۷۶). اسطورهٔ سیلِ خود او از همان مردم چنین پایان می‌یابد: «از آن زمان به بعد، زنان زیر فرمان مردان بوده‌اند» (ص. ۱۷۸).

فوئجیان آشکارا می‌گفتند پیش از آن چه رخ داده بود. سلکنام‌ها به اَن چاپمن گفتند که زنان زمانی هاین، یعنی کلبهٔ نقاب‌دار، را اداره می‌کردند و با ایفای نقش ارواح آن، مردان را به وحشت می‌انداختند. وقتی مردان پی بردند، خورشید غرید: «زنان را از پای درآورید!» و از جنس مؤنث، «تنها دختران خردسال و نوزادان بی‌گناه باقی ماندند» (چاپمن ۱۹۸۲، ص. ۷۰). ماسِمیکِنز، پیرِ یامانا، به گوسین‌ده گفت: «ما مردان، مدت‌ها پیش کینا را از زنان گرفتیم.» اطلس بول‌روِر در حق مادری ۱۱۶ مردمی را نقشه‌برداری می‌کند که دربارهٔ ساز یا نقاب رازآمیزشان همین را می‌گویند: نخست زنان آن را داشتند و مردان از آنان گرفتندش. آیینی شمنانه که مردان می‌گویند از زنان گرفتند ــ و اغلب آنان را کشتند ــ به یک مخترع مرد اشاره نمی‌کند.

تغییر دوم: تاریخ #

تاریخ‌های مطلق ویتسل از ژنتیک می‌آیند؛ او از ژنتیک به‌عنوان ساعت استفاده می‌کند. لایهٔ پان‌گائه‌ای حدود ۶۵٬۰۰۰ سال پیش آفریقا را ترک کرد؛ نیروی مارِ گوندوانایی «باید به روزگار گوندوانا، حدود ۶۵ هزار سال پیش، بازگردد» (ص. ۳۸۷)؛ و اسطوره‌شناسی لوراسیایی «احتمالاً حدود ۴۰٬۰۰۰ پیش از میلاد» پدید آمده است (ص. ۶۵). در هر مورد، او مجموعه‌ای از اسطوره‌ها را به مهاجرتی پیوند می‌دهد و تاریخ مهاجرت را به اسطوره نسبت می‌دهد. (روش او در خروج از آفریقا، به‌حکمِ فرض موشکافی شده است.) لایه‌ها ترتیب رویدادها را نشان می‌دهند؛ تاریخ‌ها از تاریخ جمعیت‌ها وام گرفته شده‌اند.

شواهد خود او، از سه جهت، به ساعتی متأخرتر اشاره می‌کنند.

لایه‌بندی. توالی لایه‌ها همان چیزی است که موج‌های پی‌درپیِ انتشار نیز بر جای می‌گذارند. ترتیب ویتسل را حفظ کنید ــ پان‌گائه‌ای، سپس گوندوانایی، سپس لوراسیایی ــ و هر یک را مرحله‌ای متأخرتر از همان آموزه بخوانید. توالی باقی می‌ماند؛ فقط تاریخ‌های وام‌گرفته‌شده کنار می‌روند.

پل زمینی. ویتسل تاریخ یکی از مارها را دقیقاً مشخص می‌کند، و این تاریخ متأخر است. خدای بزرگِ مارِ ملانزیِ غربی «به‌سوی شرق، تا جزایر سلیمان، و نیز به‌سوی جنوب، تا شمال استرالیا گسترش یافت؛ زمانی که در آخرین عصر یخبندان پلی زمینی وجود داشت» (ص. ۳۰۷). اژدها یا مار عظیم گینهٔ نو «ظاهراً از گینهٔ نو به‌سوی شرق، به سمت جزایر سلیمان، و در آخرین عصر یخبندان، از روی پل زمینی تا شمال و مرکز استرالیا گسترش یافت» (یادداشت ۴۱۸، ص. ۴۹۵). بازهٔ زمانی، «بیشینهٔ آخرین یخبندان است؛ زمانی که استرالیا از حدود ۲۶٬۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰–۷٬۰۰۰ سال پیش به گینهٔ نو متصل بود» (ص. ۲۹۵)؛ و نفوذ پاپوآیی «تا حدود ۸۰۰۰ سال پیش از امروز» ادامه داشت (ص. ۲۴۹). این تاریخِ خود ویتسل برای رسیدن مار به استرالیاست؛ تاریخی در بازهٔ زمانی نظریهٔ حوا که با هنر صخره‌ای نیز سازگار است: نخستین مارهای رنگین‌کمان سرزمین آرنهم به حدود ۹٬۴۰۰ تا ۶٬۰۰۰ سال پیش تاریخ‌گذاری شده‌اند.

سرعت. اندیشه‌ای که آن‌قدر «بدیهی و جذاب» است که «در مقیاسی گسترده پذیرفته می‌شود»، به‌سرعتِ دیدار و ارتباط مردم گسترش می‌یابد؛ بسیار سریع‌تر از جایگزینی جمعیت‌ها با یکدیگر. حوای میمتیک نیز بر همین مشاهده تکیه دارد: وقتی کسی «نخستین اسطورهٔ آفرینشِ مناسب را سرهم کرد، آن اسطوره مثل آتش‌سوزی‌ای گسترده می‌شد.» پذیرش سریع، تاریخی متأخر را آسان و تاریخی کهن را دشوار می‌کند: یک روایت بلندِ یکپارچه، با ترتیب ثابتی از رویدادها، که به مدت ۴۰٬۰۰۰ سال در سراسر اوراسیا و قارهٔ آمریکا دست‌نخورده مانده باشد، باید بیش از دو برابرِ روایتِ ۱۵٬۰۰۰ساله در برابر نسل‌های بازگویی دوام بیاورد.

تغییر تاریخ کوچک‌تر از چیزی است که به نظر می‌رسد. مرز زمانی بیرونیِ حوای میمتیک «۵۰٬۰۰۰ سال گذشته» است و تاریخ ۴۰٬۰۰۰سالهٔ ویتسل درون آن قرار می‌گیرد. تاریخ مشخص نظریهٔ حوا از آیین مار دو می‌آید: روش‌های آموزش «من» «حدود ۱۵٬۰۰۰ سال پیش، همراه با آیین مار، در سراسر جهان گسترش یافتند». مخترعِ ویتسل از پیش به دورهٔ درست تعلق دارد. مار او در زمان درست از پل گذشت.

دو متغیر را تغییر دهید #

نتیجه‌گیری ویتسل را کنار نوشتهٔ حوای میمتیک بگذارید تا ببینید ساختار یکی است. یک نفر چیزی دربارهٔ وضعیت انسان کشف کرد: اینکه زندگی از تولد تا مرگ امتداد دارد و شاید بتوان آن را از نو آغاز کرد، و اینکه می‌توان خودی را که این زندگی را می‌گذراند یکپارچه دید. همسایگان این کشف را پذیرفتند. این کشف در قالب بسته‌ای شامل انسان‌های نخستین، نافرمانی، مرگ، مار و سیل سفر کرد و به همین دلیل می‌توان اسطوره‌های جهان را همچون یک کل بازسازی کرد.

ویتسل این الگو را بر پایهٔ شواهد بنا کرد. سپس جنسیتِ مخترع را مردانه دانست و تاریخی را که از ژنتیک گرفته بود به او نسبت داد. اما منابع خود او دربارهٔ هر دو نکته چیز دیگری می‌گویند. کهن‌ترین اسطورهٔ مرگی که او نقل می‌کند، بر زنی متمرکز است که نگاه کرد. آیینی که او برای تعریف شمن به کار می‌گیرد، آیینی است که در آن مار رنگین‌کمان مردی را می‌بلعد و او را از نو می‌سازد. ماری که می‌تواند تاریخ‌گذاری کند، در پایان عصر یخبندان وارد استرالیا شد. شمن را حوا بگیرید، پل را معیار زمان قرار دهید، و خاستگاه اسطوره‌های جهان به تاریخچهٔ کشف او بدل می‌شود.


نوشته‌های مرتبط #


منابع #

۱. Witzel, E. J. Michael. The Origins of the World’s Mythologies. Oxford University Press، ۲۰۱۲. ارجاع به صص. ۶، ۳۵، ۶۵، ۷۸–۷۹، ۱۷۸، ۱۹۵، ۲۳۷، ۲۴۹، ۲۸۰، ۲۹۵، ۳۰۶–۳۰۷، ۳۱۵، ۳۲۴، ۳۳۹، ۳۶۴، ۳۶۸، ۳۷۶، ۳۸۷–۳۸۸، ۴۲۲، ۴۹۵، ۵۴۹، ۵۶۶. ۲. Cutler, Andrew. “Memetic Eve Solves the Sapient Paradox.” Vectors of Mind، ۲۶ ژوئن ۲۰۲۴. ۳. Cutler, Andrew. “Eve Theory of Consciousness v3.” Vectors of Mind. ۴. Cutler, Andrew. “The Snake Cult of Consciousness Two.” Vectors of Mind. ۵. Chapman, Anne. Drama and Power in a Hunting Society: The Selk’nam of Tierra del Fuego. Cambridge University Press، ۱۹۸۲، ص. ۷۰. ۶. Gusinde, Martin. Die Feuerland-Indianer، جلد ۲، Die Yamana. مودلینگ، ۱۹۳۷، صص. ۱۳۴۳–۴۵. ۷. Kamma, F. C. Religious Texts of the Oral Tradition from Western New-Guinea (Irian Jaya)، بخش ب. Brill، ۱۹۷۸. ۸. Elkin, A. P. Aboriginal Men of High Degree. سیدنی، ۱۹۴۵. ۹. Taçon, Paul S. C., et al. “Extraordinary back-to-back human and animal figures in the art of western Arnhem Land, Australia: one of the world’s largest assemblages.” Cambridge Archaeological Journal 32(4) (2022). ۱۰. Bullroarer Atlas. “Mother Right: The Myth of Matriarchy and the Men’s Secret Instruments.”


  1. نسخهٔ اسکن‌شدهٔ ویتسل در archive.org سطر بالاییِ بیشتر صفحه‌ها را بریده است؛ ازاین‌رو جملهٔ پس از “this process,” در ص. ۳۶۵ افتاده است. شمارهٔ صفحه‌ها مربوط به نسخهٔ چاپی است (برگ اسکن‌شده منهای ۲۰) و با بررسی نه برگِ خوانا تطبیق داده شده است. منبع ویتسل برای دگرگونی پوست در ملانزی، بررسی پانوف دربارهٔ اسطورهٔ اقیانوسیه (۱۹۶۷) است؛ روایت دانی در کاما ۱۹۷۸، ص. ۱۲۲ آمده است؛ و روایت آیین تشرف در کیمبرلی را الیاده از A. P. Elkin’s Aboriginal Men of High Degree (1945) نقل می‌کند. ↩︎