خلاصه

  • در متن تابوت ۱۱۳۰ (حدود ۲۰۰۰ تا ۱۸۰۰ پیش از میلاد)، آفریننده می‌گوید همهٔ انسان‌ها را برابر آفرید و ارتکاب بدی را ممنوع کرد، «اما دل‌هایشان از آنچه گفته بودم سرپیچی کردند». او این سخنان را از «درونِ آن‌که حلقه می‌زند»، یعنی مارِ محن، بیان می‌کند.
  • در کتاب گاو آسمانی، انسان‌ها علیه رع توطئه می‌کنند؛ او حاتحور را برای کشتارشان می‌فرستد و سپس به آسمان می‌رود. پیش از رفتن، مارها را در زمین به گب می‌سپارد، همراه با خرد و افسون‌هایشان. «جانِ همهٔ خدایان در مارهاست.»
  • متون اهرام (حدود ۲۳۵۰ پیش از میلاد) از پادشاهی می‌گویند که «از آن‌که حلقه می‌زند بیرون آمد» و از ماری که آفریننده گزیده است و دهان پادشاه را پر می‌کند.
  • مترجمان انگلیسی مار را حذف کرده‌اند، جای آن را عوض کرده‌اند یا معنایش را وارونه کرده‌اند: ویلسون نیمهٔ مربوط به مار در کتاب گاو آسمانی را حذف می‌کند؛ بادج دانش مارها را به انسان‌ها نسبت می‌دهد؛ و فالکنر زاده‌شدن از محن را به گریختن از آن بدل می‌کند.
  • اگر این متون را به جای خود بازگردانیم، عدنی مصری پیش روی ماست: فرمانی، دل‌هایی نافرمان، خدایی که می‌رود، و دانشی که نزد مار می‌ماند.

همهٔ انسان‌ها را با همنوع خود برابر آفریدم و ارتکاب بدی را بر آنان ممنوع کردم، اما دل‌هایشان از آنچه گفته بودم سرپیچی کردند. — سرور همه، متن تابوت ۱۱۳۰ (ترجمهٔ فالکنر)


متن تابوت ۱۱۳۰: آفریننده از درون مار سخن می‌گوید #

بر کف تابوت‌های چوبیِ کشف‌شده در اِل‌برشا، در مصر میانه، که حدود ۲۰۰۰ تا ۱۸۰۰ پیش از میلاد نقاشی شده‌اند، نقشهٔ راه‌های مردگان نقش بسته است. مصرشناسان آن را کتاب دو راه می‌نامند. نزدیک پایان آن، مرده دیگر از زبان خود سخن نمی‌گوید و کلام آفریننده، «سرور همه» و «آن‌که نام‌هایش نهان است» را بازمی‌گوید. خدا با مردگانِ بی‌قرار سخن می‌گوید و برایشان شرح می‌دهد که در آغاز چه کرد:

دو کار نیکی را که دل خودم برایم درونِ آن‌که حلقه می‌زند انجام داد، برایتان بازگو می‌کنم تا دروغ خاموش شود. چهار کار نیک درون دروازهٔ افق انجام دادم. چهار باد را آفریدم تا هرکس در زمان خود نفس بکشد. … سیل بزرگ پدید آوردم تا فقیر و بزرگ هر دو نیرومند شوند. … همهٔ انسان‌ها را با همنوع خود برابر آفریدم و ارتکاب بدی را بر آنان ممنوع کردم، اما دل‌هایشان از آنچه گفته بودم سرپیچی کردند. … دل‌هایشان را چنان آفریدم که غرب را از یاد نبرند، تا برای خدایانِ نوم‌ها پیشکش‌های خدایی بیاورند. … خدایان را از عرق خود و بشر را از اشک چشمم آفریدم. (فالکنر، متون تابوت، جلد سوم، افسون ۱۱۳۰، صص. ۱۶۷–۱۶۸)1

اگر این سخنرانی را از منظر اندیشه‌هایش دربارهٔ عدالت بخوانیم، موضوع آن برابری است: خدا فقیران را به‌اندازهٔ بزرگان نیرومند آفرید و هر انسانی را با همنوع خود برابر ساخت. اما اگر از نخستین جمله‌اش بخوانیم، این سخن از درونِ آن‌که حلقه می‌زند، محن، بیان می‌شود؛ مار بزرگی که حلقه‌هایش خدای خورشید را در سفر شبانه‌اش محافظت می‌کنند. کارها دو بار شمرده می‌شوند: دو کار «درونِ آن‌که حلقه می‌زند» و چهار کار «درون دروازهٔ افق»، جایی که سفر شبانه درون محن به پایان می‌رسد. در یک تابوت، B6C، در هر دو جا چهار کار شمرده شده است؛ پس چهار کاری که در ادامه می‌آیند، از جمله فرمان و نافرمانی، کارهایی هستند که درون مار انجام شده‌اند.

این‌گونه که بخوانیم، سرشت سخن تغییر می‌کند. خدایی به انسان‌ها فرمانی می‌دهد. دل‌هایشان (jb)، که جایگاه اندیشه و اراده در مصر باستان بود، از آن سرپیچی می‌کنند. گناه به درون انسان نسبت داده می‌شود، نه به کنشی بدنی. و صحنه درون ماری قرار دارد.

افسون بارها به مارها بازمی‌گردد. کمی بعد، گوینده خود را کسی می‌خواند «که مارها را می‌راند» و می‌گوید «مارها … بر من نخواهند شورید». او موجودی نهان را در خود دارد: «آن‌که نامش نهان است و درون شکم من است. او را می‌شناسم و از او بی‌خبر نیستم.» پاداش، دانش است: «هرکس این افسون را بداند، چون رع در شرق آسمان و چون اوزیریس در جهان زیرین خواهد بود.» فالکنر یادآور می‌شود که در متن نمی‌توان مرده را از سرور همه جدا کرد. هرکس این کلمات را بداند، همچون خدا سخن می‌گوید.

محن، آن‌که حلقه می‌زند #

نام محن (mḥn، «آن‌که حلقه می‌زند») از همان متون اهرام آمده است. در کتاب‌های پادشاهی نوین دربارهٔ شب، او را به صورت ماری عظیم نقش می‌کنند که پیرامون اتاقک قایق خورشید حلقه زده و در گذر خدا از تاریکی از او نگهبانی می‌کند. TLA، مدخل Mḥn، شمارهٔ 74070

محن همچنین نام یک بازی بود. صفحهٔ بازیِ mehen ماری حلقه‌زده است که بدنش به خانه‌هایی تقسیم شده؛ این بازی در پادشاهی کهن انجام می‌شد. نوشته‌ای از آن دوره بر یک مقبره، در پیکرهٔ Thesaurus Linguae Aegyptiae، چنین می‌خواند: jṯi̯.t mḥnw، «برداشتن بازی مار».

متون اهرام مرده را درون حلقه‌های او جای می‌دهند. در افسونی برای ملکه نِیث، همسر پِپی دوم، متن چنین می‌خواند: sḏr Nt m qꜣb=k ḥmsi̯ Nt m mḥn=k، «نِیث در حلقهٔ تو می‌خوابد، نِیث در محنِ تو می‌نشیند». TLA، پیکرهٔ آزاد ملکه‌ای را درون مار به خاک می‌سپارند.

متن اهرام ۳۳۲: پادشاه از آن‌که حلقه می‌زند بیرون آمد #

سه قرن پیش از متون تابوت، بر دیوار اتاق تدفینِ شاه تِتی در سقاره (حدود ۲۳۴۰ پیش از میلاد)، زاده‌شدن پادشاه از محن نقش شده است:

ttj pw nw pri̯ m mḥn «تِتی همانی است که از آن‌که حلقه می‌زند بیرون آمد.»

Pri̯ m، «از … بیرون آمدن»، فعل متداول مصری برای بیرون‌آمدن و زاده‌شدن است. TLA، مدخل pri̯، شمارهٔ 60920 Thesaurus این سطر را چنین ترجمه می‌کند: «تتی این است، آن‌که از “محاصره‌گر” بیرون آمده است.» جیمز آلن ترجمه می‌کند: «تتی همان کسی است که از آن‌که حلقه می‌زند بیرون آمد» (آلن، متون اهرام، ص. ۶۹).

ترجمهٔ سال ۱۹۶۹ ر. اُ. فالکنر، که یک نسل نسخهٔ معیار انگلیسی بود، چنین می‌خواند: «من همان کسی‌ام که از مارِ حلقه‌زده گریخت.» یادداشت او دلیل این انتخاب را توضیح می‌دهد. کورت زته mḥn را نام بازیِ صفحهٔ مار گرفته بود، «گویی با پیروزی در بازی‌ای بر این صفحه می‌شد گریخت»؛ اما فالکنر «مارِ واقعیِ حلقه‌زده‌ای را که با پادشاه دشمنی دارد» ترجیح داد. (فالکنر، متون اهرام، گفتار ۳۳۲، ص. ۱۰۷)

بدین‌ترتیب، مار به دشمن بدل شد و زاده‌شدن به گریز. در سطر مصری هیچ نشانی از دشمنی نیست. محن در همهٔ جاهای دیگر که ظاهر می‌شود از خورشید محافظت می‌کند. آنچه سطر می‌گوید این است که پادشاه از مار بیرون آمد و سپس «در انفجاری از آتش اوج گرفت».

هزار سال بعد، همین آیین بر دیوارهای درهٔ شاهان نقش شده است. در ساعت دوازدهمِ آمودوات، خدای خورشید و همراهانش از بدن ماری به نام اَنخ‌نِتِرو، «زندگی خدایان»، عبور داده می‌شوند. «او به دُمش درمی‌آید و از دهانش بیرون می‌آید و در هیئت خِپِرا به جهان می‌آید» (بادج، بهشت و دوزخ مصری، جلد اول، ۱۹۰۵، ص. ۲۵۹). خدا هنگام ورود پیر است و هنگام خروج نوزاد. خدایانی که پیش از این گذر او را می‌کشند نام‌هایی چون «پیرمرد» و «سپیدموی» دارند؛ ایزدبانوانی که از آن گذشته‌اند «او که کمال رع را می‌نگرد» و «او که خپری را می‌نگرد» نامیده می‌شوند (شوایتسر، سفر خدای خورشید از جهان زیرین، ۲۰۱۰، صص. ۱۹۰–۱۹۱). مار مجرای زایش است و دیدن به زنانی تعلق دارد که در سوی دیگر آن هستند. جستار ما دربارهٔ نوآموزی که مار او را می‌بلعد همین گذر از میان مار را در استرالیا، ملانزی و یونان دنبال می‌کند.

متن اهرام ۲۸۴: مار در دهان پادشاه #

در هرمِ اونس، پیشینیِ تِتی، افسونی دربارهٔ مار در همان پیش‌اتاقی که سرود آدم‌خواری در آن است، چنین می‌خواند:

pzḥ.n Jtm mḥ.n=f rʾ n Wnjs ꜥnn=f ꜥnn.t «آن‌که آتوم او را گزید، دهان اونس را پر کرده است و یکسره در خود حلقه می‌زند.»

فالکنر: «آن‌که آتوم او را گزیده، دهان مرا پر کرده است و در خود حلقه می‌زند.» یادداشت او: «یعنی برای خورده‌شدن.» (فالکنر، گفتار ۲۸۴، ص. ۸۶)

آفریننده ماری را می‌گزد و مار دهان پادشاه را پر می‌کند. سرود آدم‌خواری در همان اتاق همین اشتها را متوجه خود خدایان می‌کند: «این پادشاه است که جادوی آنان را می‌خورد و جان‌هایشان را فرو می‌بلعد» (فالکنر)، و jw ꜥm.n=f sjꜣ n nṯr nb، «او ادراک هر خدایی را بلعیده است». Sjꜣ «هوش» مبهمی نیست؛ توانایی‌ای الهی و نام‌دار است، قدرت دیدن و دانستن، و پادشاه آن را از راه دهانش به درون می‌گیرد.

جستار زهر به‌مثابهٔ میوهٔ دانش استدلال می‌کند که هدیهٔ مار از راه دهان، به صورت یک دوز، دریافت می‌شد. کهن‌ترین متون دینی روی زمین، پادشاهی را تصویر می‌کنند که ماری در دهان دارد و در کنار او سرودی دربارهٔ بلعیدن ادراک خدایان قرار دارد.

کتاب گاو آسمانی: خدا می‌رود، مارها می‌مانند #

کامل‌ترین روایت مصری از هبوط، بر زیارتگاه زراندودِ توت‌عنخ‌آمون و در مقبره‌های ستی یکم و رامسس دوم، سوم و ششم، در حدود ۱۳۳۰ تا ۱۱۴۰ پیش از میلاد، نقاشی شده است. مصرشناسان آن را کتاب گاو آسمانی می‌نامند.

رع، خورشید، خود را آفریده و بر خدایان و انسان‌ها، هر دو، در زمین فرمان می‌راند. انسان‌ها از چشم او و از اشک‌هایش پدید آمدند، چنان‌که یادداشت ویلسون توضیح می‌دهد. او پیر می‌شود: «استخوان‌هایش از نقره بود و گوشتش از طلا.» سپس «بشر چیزی علیه او دسیسه کرد» (ویلسون، ANET، صص. ۱۰–۱۱). در روایت بادج، «سخنان شکوه‌آمیز» آمده است (بادج، افسانه‌های خدایان، ۱۹۱۲). شورش در قالب سخن است.

رع چشم خود را در هیئت ایزدبانوی حاتحور می‌فرستد تا آنان را بکشد. او درمی‌یابد که این کار «دل‌انگیز» است و «سِخِتِ پیشکش‌ها در شب در خون آنان گام می‌زد» (بادج). رع از تصمیمش برمی‌گردد. او هفت هزار کوزه آبجو را به رنگ خون درمی‌آورد و بر کشتزارها می‌ریزد؛ متن آن را «خواب‌آور» می‌نامد. در روایت بادج، مادهٔ رنگ‌زا گیاه مَندریک، ماده‌ای مخدر، است و «اندکی از خون مردان و زنان» هم به آن افزوده می‌شود. ایزدبانو می‌نوشد و «مست بازگشت، بی‌آنکه بشر را بازشناخته باشد» (ویلسون). کشتار هنگامی متوقف می‌شود که نوشیدنی ادراک او از انسان‌ها را از کار می‌اندازد؛ و جشن مستیِ حاتحور بر پایهٔ همین رویداد بنیان گذاشته می‌شود.

سپس خدا می‌رود. بادج ترجمه می‌کند: «من از نزد آنان می‌روم، و هرکس بخواهد مرا ببیند باید به دنبال من بیاید.» رع بر پشت نوت، که به گاوی بدل شده است، به آسمان می‌رود. پیش از رفتن، گب، زمین، را فرا می‌خواند و مارها را به او می‌سپارد:

مترجمسفارش رع به گب دربارهٔ مارهای زمین
ادوار ناویل، ۱۸۷۶ (فرانسوی)«مارهایی را که در درون تو هستند زیرِ حمایت خود بگیر … حکمتشان را خواهی شناخت»: «مارهایی را که در درون تو هستند زیرِ حمایت خود بگیر … حکمتشان را خواهی شناخت.»
گونتر روئدر، ۱۹۱۵ (آلمانی)«از این افسون‌هایی که دهانشان می‌شناسد نیز برحذر باش. به‌راستی خدای «افسون» خود در آنجا، نزد توست. و خدای «دانش» نیز نزد توست.»: «از این افسون‌هایی که دهانشان می‌شناسد نیز برحذر باش. به‌راستی خدای «افسون» خود در آنجا، نزد توست. و خدای «دانش» نیز نزد توست.»
ای. اِی. والیس بادج، ۱۹۱۲ (انگلیسی)«تو از نیروهای جادویی‌شان آگاهی … باید به مردانی که کلماتِ قدرتِ مرا در اختیار دارند و به کسانی که دهانشان از چنین چیزهایی آگاه است، توجهی نیک داشت.»
جان اِی. ویلسون، ANET، ۱۹۵۰ (انگلیسی)ترجمه نشده است. «باقیِ این داستان به خاستگاه نام‌ها و رسم‌های معینی مربوط می‌شود.»

منابع: ناویل، TSBA IV (1876)، صص. 13–14; روئدر، Urkunden zur Religion des alten Ägypten (1915)، ص. 147; بادج (1912)، فصل III; ویلسون، ANET، ص. 11.

در روایت روئدر، «دهانشان» بی‌درنگ پس از مارها می‌آید، و افسون و دانش «در آنجا، نزد تو» و در زمین، همراه آنها می‌مانند.2 فعل ناویل حکمت است. بادج دهان‌های آگاه را از مارها به «مردان» منتقل می‌کند و مقدمه‌اش آن مردان را مارافسایان معرفی می‌کند. روایت ویلسون در ANET، نسخه‌ای که بیشتر خوانندگان انگلیسی‌زبان با آن روبه‌رو می‌شوند، با الههٔ مست پایان می‌یابد. کناره‌گیری، مارها، الهیاتِ ارواح و دستورالعمل‌های آیینی، همگی حذف شده‌اند.

الهیاتی که در پی می‌آید از این هم روشن‌تر است. رع ارواح (bas) خدایان را برمی‌شمارد و سخن را چنین به پایان می‌برد:

«روح همهٔ خدایان در مارها ساکن است، روح آپوفیس در کوه شرقی ساکن است، روح رع در سراسر سرزمین حضور دارد.» (روئدر، ص. 149) «روح همهٔ خدایان در مارها ساکن است، روح آپوفیس در کوه شرقی ساکن است، روح رع در سراسر سرزمین حضور دارد.»

بادج: «این روحِ هر خدایی است [که] در مارهای الهی ساکن است.» کتاب با دستورهایی برای ترسیم پیکر زنی پایان می‌یابد که «ماری که بر دمِ خود ایستاده است» بر آن نقش شده باشد؛ و وعده می‌دهد مردی که آن را در حالت پاکی بخواند و تصویر الههٔ ماعت بر زبانش رسم شده باشد، «همچون رع در روز زاده‌شدنش» خواهد بود.

پیدایش و گاو آسمانی: یک داستان، دو روایت #

متون مصری را در کنار پیدایش ۲–۳ بگذاریم، همان مجموعهٔ نقش‌مایه‌ها را می‌بینیم و در هر دو، سرانجام این مار است که دانش را در اختیار دارد.

عنصرمصرپیدایش ۲–۳
خدا و انسان‌ها با یکدیگررع بر خدایان و انسان‌های روی زمین فرمان می‌راند (گاو آسمانی)خدا «در خنکای روز» در باغ گام می‌زند (۳:۸)
فرمانی«من آنان را از بدکرداری بازداشتم» (CT 1130)«از درخت معرفتِ نیک و بد مخور» (۲:۱۷)
سرپیچی درونی است و به زبان می‌آید«دل‌هایشان از آنچه گفته بودم سرپیچی کردند» (CT 1130)؛ «بشر توطئه کرد» (گاو آسمانی)سخنان مار؛ «همچون خدایان خواهید بود» (۳:۵)
مرگ به‌عنوان کیفرکشتارِ حاتحور؛ «بدین‌سان کشتار [قربانی] پدید آمد» (بادج)«خاک هستی و به خاک بازخواهی گشت» (۳:۱۹)
خدا می‌رود«من از نزد آنان می‌روم، و آن‌که بخواهد مرا ببیند باید در پی من بیاید»اخراج؛ کروبیان راه بازگشت را پاس می‌دارند (۳:۲۴)
مار در زمین و همراه دانش می‌ماندگب مارها را حفظ می‌کند و «حکمتشان» را؛ «روح همهٔ خدایان در مارها ساکن است»«بر شکمت خواهی خزید و خاک خواهی خورد» (۳:۱۴)
چارچوبکردارهایی که «درونِ پیچان» انجام می‌شوندمار در باغ

نسخه‌های مصری سده‌ها پیش از تدوین پیدایش، در هزارهٔ نخست پیش از میلاد، نوشته شده بودند. لازم نیست آنها منبع پیدایش بوده باشند. آنچه اهمیت دارد این است که دو سنتِ همسایه همان ترتیب رویدادها را حفظ می‌کنند: فرمانی، نافرمانی‌ای که جایگاهش در دل و دهان انسان است، کناره‌گیریِ خدایی که دیگر دیدنش بدون تلاش ممکن نیست، و ماری که پس از رفتن خدا دانش را حفظ می‌کند. در پیدایش، مار سرپیچی را برمی‌انگیزد؛ در مصر، چارچوبِ سخنِ آفریننده را می‌سازد و آنچه را او بر جای می‌گذارد حفظ می‌کند. در هر دو صورت، دانش سرانجام به مار می‌رسد.

خدایی که کناره می‌گیرد، فقط در داستان‌های خاور نزدیک حضور ندارد. در میان اِفه‌های جنگل ایتوری، خدا درخت تاهو را ممنوع می‌کند، زنی او را زیر نظر می‌گیرد و او برای همیشه مردم را ترک می‌کند؛ این روایت در مقالهٔ آفرینش اِفه آمده است. خدایی که به‌محض آن‌که ادراک شود کناره می‌گیرد، یکی از کهن‌ترین نقش‌مایه‌های ثبت‌شده است.

ایزیس پیچان را می‌آورد #

یک سطر دیگر از متون تابوت نیز در اینجا جای دارد، زیرا زنی را در خاستگاه مار قرار می‌دهد. افسون ۱۰۹۸، از همان کتابِ دو راه:

«اما دربارهٔ پیچانی که بر سر اوست، این ایزیس بود که آن را برایش آورد. چنین می‌گوید حوروسِ بزرگ‌تر: نامش را برای او اعلام کن.» (فاکنر، Coffin Texts III، ص. 153)

ایزیس مارش را به خدا می‌دهد و سپس نام او اعلام می‌شود. اسطورهٔ شناخته‌شده‌ترِ پادشاهی نو نیز به همین ترتیب پیش می‌رود. ایزیس آب دهانِ خدای پیر را با خاک ورز می‌دهد و از آن «ماری مقدس» می‌سازد؛ مار رع را می‌گزد و زهر او را وادار می‌کند نام پنهانش را فاش کند: «نام من از تنم به تن او بیرون خواهد آمد» (بادج، Gods of the Egyptians I، 1904، صص. 360–61، 385). زنی مار را می‌سازد، مار خدا را می‌گزد و زن نام و رتبهٔ خدا را می‌گیرد. در پیدایش، زن میوهٔ مار و دانشی را می‌گیرد که انسان‌ها را «همچون خدایان» می‌کند. در مصر، خودِ او مار را می‌سازد و نام خدا را به دست می‌آورد.

آنچه عدنِ مصری می‌گوید #

اگر مار را به جای خود بازگردانیم، متون مصری در قالب پاره‌هایی از یک داستان واحد سخن می‌گویند. آفریننده از درون حلقهٔ مِهِن عمل می‌کند. انسان‌ها فرمانی دریافت می‌کنند و دل‌هایشان از آن سرپیچی می‌کند. خدا می‌رود و دیدنش به کاری بدل می‌شود که برای انجامش باید در پی او رفت. مارها در زمین، همراه افسون، حکمت و ارواح خدایان می‌مانند. شاهان از مار زاده می‌شوند و ماری را در دهان خود می‌گیرند. زنی مار را می‌آورد و نام خدا را می‌گیرد.

نظریهٔ حوا دربارهٔ آگاهی سقوط را خاطره‌ای از تجربهٔ نخستین انسان‌ها از خودشان به‌مثابهٔ خویشتن می‌داند؛ تجربه‌ای که مار در آستانهٔ آن حضور دارد؛ و آیین مارِ آگاهی استدلال می‌کند که این گذار در آیین‌های مار آموزش داده و بازآفرینی می‌شد. مواد مصری با هر دو ادعا انطباق نزدیکی دارند. نافرمانی در دل، یعنی قوهٔ درونی، رخ می‌دهد. دانش نزد مارها می‌ماند. ماری که کاها را می‌بخشد ــ همزادهایی که یک شخص را می‌سازند ــ نِهِب‌کاو، بخشندهٔ کاها است و شاهِ مرده به او بدل می‌شود.

مصر همواره داستانی از عدن داشته است. مترجمان مجموعه‌های متون، مار را حذف کردند، آن را دشمن ساختند یا دانشش را به مردان نسبت دادند؛ ترجمهٔ آلن در سال ۲۰۰۵ گامی در راه بازگرداندن آن بود. مار را بازگردانید تا واژگان خودِ مصر لحظه‌ای را وصف کنند که انسان‌ها با خدای خود گسستند؛ روایتی از درونِ پیچان.


Sources #

۱. Allen, James P. The Ancient Egyptian Pyramid Texts. Writings from the Ancient World 23. Society of Biblical Literature, 2005. PT 332, ص. 69. ۲. Budge, E. A. Wallis. The Egyptian Heaven and Hell، جلد I. Kegan Paul, 1905. آم‌دوآت، ساعت دوازدهم، صص. 259–64. ۳. Budge, E. A. Wallis. The Gods of the Egyptians، جلد I. Methuen, 1904. ایزیس و رع، صص. 360–61، 385. ۴. Budge, E. A. Wallis. Legends of the Gods. Kegan Paul، 1912. “The Legend of the Destruction of Mankind”, chs. I–V. ۵. Faulkner, R. O. The Ancient Egyptian Pyramid Texts. Oxford, 1969. گفتارهای 284 (ص. 86) و 332 (ص. 107). ۶. Faulkner, R. O. The Ancient Egyptian Coffin Texts، جلد III، افسون‌های 788–1185. Aris & Phillips، 1978. افسون‌های 1098 (ص. 153) و 1130 (صص. 167–68). ۷. Naville, Édouard. “La destruction des hommes par les dieux.” Transactions of the Society of Biblical Archaeology 4 (1876): 1–19. ۸. Roeder, Günther. Urkunden zur Religion des alten Ägypten. Diederichs, 1915. «Die Himmelskuh»، صص. 141–49. ۹. Schweizer, Andreas. The Sungod’s Journey through the Netherworld: Reading the Ancient Egyptian Amduat. Cornell University Press, 2010. 10. Thesaurus Linguae Aegyptiae. پیکرهٔ جمله‌های مصریِ پیشین، نسخهٔ دادهٔ باز، CC BY-SA 4.0؛ لِمّاهای Mḥn، 74070 و pri̯، 60920. 11. Wilson, John A. “Deliverance of Mankind from Destruction.” در: جیمز بی. پریچارد، ویراستار، Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament. Princeton University Press، ۱۹۵۰، صص. ۱۰–۱۱. 12. پیدایش ۲–۳، نسخهٔ کینگ جیمز. 13. Cutler, Andrew. Eve Theory of Consciousness v3.0 و The Snake Cult of Consciousness. Vectors of Mind.


  1. متن تابوت ۱۱۳۰ در اثر دِ باک، The Egyptian Coffin Texts VII، صص. 461–471، از تابوت‌های B1–B9 در اِل‌برشه است. برای این مقاله هیچ آوانویسی‌ای از این افسون بررسی نشده است؛ نقل‌قول‌ها بر پایهٔ فاکنر (1978) هستند که یادداشت‌هایش نسخه‌های متفاوتِ تابوت‌ها را ثبت می‌کند. در یک نسخه، «چهار کردار نیک» به‌جای «دو» آمده است، و فاکنر صیغهٔ اول‌شخص را حفظ می‌کند، زیرا «متوفی با سرورِ همه یکی انگاشته می‌شود و تمایز نهادنِ رضایت‌بخش میان آن دو ممکن نیست». آوانویسی‌های PT 284، PT 332 و افسون ملکه نیت از پیکرهٔ آزادِ Thesaurus Linguae Aegyptiae (CC BY-SA 4.0) گرفته شده‌اند و بر اساس عبارت‌بندی با افسون‌ها تطبیق داده شده‌اند. گاو آسمانی در اینجا با چهار ترجمه مقایسه شده است؛ چاپ انتقادی اریک هورنونگ (Der ägyptische Mythos von der Himmelskuh، 1982)، که آوانویسی را در بر دارد، در دسترس نبود؛ بنابراین، این‌که دهان‌های چه کسانی افسون‌ها را می‌شناسند، بر ترتیب واژگان در متن روئدر استوار است. ↩︎

  2. ترتیب واژگان در متن روئدر نشان می‌دهد که دهان‌های آگاه به افسون‌ها از آنِ مارها هستند. رونوشت‌های ناویل در این نقطه افتادگی دارند و بادج دهان‌ها را به «مردانی که کلمات قدرتِ مرا در اختیار دارند» نسبت می‌دهد. جملهٔ پیش از آن، که در آن گب چیزی را دربارهٔ مارها «بد ارزیابی کرده است»، در متن روئدر آسیب‌دیده است. خوانش حاضر به آن جمله وابسته نیست: الهیاتِ پایانی صریحاً می‌گوید که «روح همهٔ خدایان در مارها ساکن است». ↩︎