خلاصهٔ کوتاه

  • کسانی که زهر مار را وارد بدن خود می‌کردند، این کار را از راه زخم انجام می‌دادند. ناماهای آفریقای جنوبی بالای آرنج خود را می‌بریدند. کورادوهای توکسپان در مکزیک، با نیش مار زنگی از پا تا زبان خود را می‌دریدند. لانه‌های مار در هند، ابتدا نیش‌زدن به انگشت پا و سپس لب و زبان را عرضه می‌کنند.
  • همین مسیر در پنج قاره دیده می‌شود: در میان واتواهای موزامبیک، مردمان گویان فرانسه، رقصندگان شاه‌کبرای میانمار، یک افعی‌گیر در ژورا، شمن‌های یوکوتسِ کالیفرنیا و مارگیران آپالاش. از ۴۸ مورد روی نقشه، در ۳۵ مورد ابتدا زخم ایجاد می‌شود.
  • قدما این قاعده را ثبت کرده‌اند. سلسوس: زهر مار «اگر بلعیده شود آسیبی نمی‌رساند، بلکه تنها در زخم». کاتوی لوکان: «زهرشان را در نیش دارند.» چاراکا برای مردی که زهر نوشیده، نیش‌زدن را تجویز می‌کند.
  • جالینوس گزارش می‌کند که باکانت‌ها در فصلِ زهرآگین‌ترینِ سال، در خوشهٔ پروین، افعی‌های زنده را از هم می‌دریدند. آیین دیونوسی، دست‌های پرستندگان را بر نیش‌ها می‌گذاشت.
  • فیزیولوژی نیز همین را تأیید می‌کند: زهر پروتئین است، دستگاه گوارش آن را هضم می‌کند و خون آن را دست‌نخورده می‌گیرد. آیینِ مقدسی که فقط از راه زخم اثر می‌کند، آیین‌های زخم‌زدن را به‌جا می‌گذارد؛ و اسرار دینی آن‌ها را حفظ کردند.

noxia serpentum est admixto sanguine pestis;
morsu virus habent et fatum dente minantur,
pocula morte carent.
«آفتِ ماران هنگامی زیان می‌رساند که با خون درآمیزد. زهرشان را در نیش دارند و با دندان مرگ را تهدید می‌کنند؛ جام‌ها از مرگ برکنارند.»
— لوکان، فارسیلیا ۹.۶۱۴–۶۱۶ (دههٔ ۶۰ میلادی). کاتو، پیش از آن‌که از چشمه‌ای پر از مار بنوشد. ترجمه‌ها از من است، مگر آن‌که نام مترجم ذکر شده باشد.


Map / The route of the dose

How people took snake venom into the body

World map of deliberate human uses of snake venom, coloured by the route the venom took into the bodyA dot-matrix world map from California to China, with Africa and the Mediterranean at the centre. 48 points mark cases in which people deliberately put snake venom into a human body, or swallowed snake for its power. 35 amber points mark cases in which the venom went in through a wound: a bite, a cut, a scratch, a needle or a weapon. They cover North America, Mexico, Guiana, southern and eastern Africa, the Mediterranean, India and Myanmar. Amber points with a white ring mark regimens that cut first and then use the mouth. Grey points, almost all on the Mediterranean rim, mark cases in which snake or venom was swallowed: viper flesh, defanged snakes, and demonstrations that swallowed venom does no harm. Nama doctorsPsylli: the healerOphiogenesRasa doctors: KālānalaJemez PuebloSaʿdiyya dervishesʿĪsāwa snake-charmersʿĪsāwa Galen’s viper-wine curesTheriacViper liver and brothJacopo Sozzi, viper-hunterFlorence Chinese pharmacyEgyptian and Sennar charmersNama “poison doctor”Nama San (Bushman) doctorsSan VatuaVatua Snake doctors of eastern and southern AfricaSan huntersPsylli: the infant ordealPsylli Psylli bitten by vipersBacchants of DionysusBacchants CleopatraCleopatra Alexandrian executionsAgariScythian archersHannibal’s sailorsPaul and the islandersCharaka’s physiciansCharaka Rasa doctors: SūcikābharaṇaIndian snake-charmersCoupin, snake-charmerPondicherry Kingilien and Latchoumanin, charmersSnake densSnake densSnake dens Opioid userRepeat userSnake-charmer’s clientSnake densSadhguru (Jaggi Vasudev)Snake dancersYangon Yokuts rattlesnake shamansYokuts MaiduHopi Snake danceHopi Curados de culebraTuxpan Galibi, Boni, Emerillon and MaroonsGuiana Serpent-handling churchesAppalachia Viper-catcher of ArboisJura Self-immunisers
  • A deliberate bite (19)
  • Venom cut, scratched or injected into the skin (7)
  • Venom on arrows or thrown snakes (4)
  • A wound first, then the mouth (5)
  • Venom sucked out of a bite and spat (1)
  • Swallowed: viper flesh, defanged snakes, demonstrations, an antidote (8)
  • Route not recorded (4)
One dot per case of people deliberately putting snake venom into a human body, or eating snake for its power, from antiquity to the present. The quotations come from the editions cited in the essay; the Hazel, Dutt, Jadav, Shukla, Pradhan, Bourke, Westermarck, Huard and Wong, Bruce, Pseudo-Aristotle and Nepos cases rest on summaries. The five Indian den reports describe one practice. Clusters partly track where physicians and ethnographers worked. Dots mark approximate places.

بارگیری داده‌ها (CSV)

ناماها چگونه «مردانِ مارگزیده» را می‌ساختند؟ #

در دههٔ ۱۹۲۰، پزشک آفریقای جنوبی، پی. دبلیو. لیدلر، از «طبیب زهر» در بخش شمالی لیتل ناماکوالند، در کیپ شمالیِ آفریقای جنوبی، پرس‌وجو کرد. آن مرد حرفه‌اش را از پدرش آموخته بود؛ پدرش نیز به همین شیوه آموزش دیده بود. آیزاک شاپرا این روایت را در مردمان خویسانِ آفریقای جنوبی (۱۹۳۰) آورد:

«او گفت وقتی پسربچه بود ــ و پسر باید از بنیهٔ خوبی برخوردار باشد ــ پدرش بالای آرنج هر دستش دو برش کوچک ایجاد کرد و مقدار اندکی از زهر خشک‌شدهٔ کبرا و افعی شب‌گرد را در آن‌ها مالید. دو هفته بعد، پدرش توده‌ای از زهرِ حاوی چند نوع زهر آماده کرد و تکه‌ای به او داد تا روی زبانش نگه دارد، تا زمانی که احساس کند «حالتی عجیب و لرزآور» به او دست داده است. این کار هفته‌ای دو بار تکرار می‌شد. سپس تکه‌ای به او دادند تا ببلعد. مقدار مصرف هر روز بیشتر می‌شد تا به اندازهٔ سرِ سوزن رسید؛ و این همان مقداری بود که راوی هنوز هر روز مصرف می‌کرد. تنها زهری که در این فرایند به کار نمی‌رفت، زهر افعی پف‌کرده بود؛ پدرش به او گفته بود که این زهر گوشت را می‌پوساند. مردانی که به این شیوه ایمن شده‌اند، !ao/ga aon، یعنی مردانِ مارگزیده، نامیده می‌شوند و دیگرانی را که مار گزیده‌اند درمان می‌کنند.»
— شاپرا ۱۹۳۰، ص. ۴۱۰، به نقل از لیدلر

تمام استدلال در همین بند آمده است. نخستین دوز وارد دو برش می‌شود. زبان در مرحلهٔ بعد می‌آید و پدر مقدار مصرف را بر پایهٔ نشانه‌ای حسی تنظیم می‌کند: «حالتی عجیب و لرزآور». افعی پف‌کرده، که زهرش بافت را از بین می‌برد، کنار گذاشته می‌شود و زهرهای عصبیِ کبرا و افعی شب‌گرد به کار می‌روند. این دانش از پدر به پسر می‌رسد و گروهی از مردان را پدید می‌آورد که وظیفه‌ای دارند: درمان مارگزیدگان.

سان‌ها نیز همین کار را می‌کردند. شاپرا، به نقل از طبیعی‌دان سوئیسی، هانس شینتس (۱۸۹۱)، می‌گوید پزشکان سان خود را «در برابر آثار زهر مار و عقرب ایمن» می‌کردند: یکی از این جانوران را می‌کشتند و «زهرش را که با آب و ادرار رقیق شده بود، به مقدار کم در برش‌های کوچکی که روی پوست ایجاد می‌شد می‌مالیدند، یا کیسه‌های زهر را له می‌کردند و می‌جوشاندند و سپس به مقدار کم می‌بلعیدند». شینتس یکی از پزشکان سالخورده را با دوازده عقرب آزمود که با انبر روی دست‌ها، پاها، بازوها، دهان و بیضه‌های او گذاشت؛ مرد «اصرار داشت که هیچ دردی احساس نمی‌کند». در این مورد، ظاهراً «ایمن‌سازی در دورهٔ شاگردیِ «پزشک»، زیر نظر استادش انجام شده بود» و خود شاپرا نیز «با چند بوشمن و نامای بی‌ارتباط با قبیله در لیتل ناماکوالند دیدار کرد که مدعی بودند به ایمنی مشابهی دست یافته‌اند» (شاپرا ۱۹۳۰، صص. ۲۱۶–۲۱۷).

پس در کالاهاری و ناماکوالند، زهر بخشی از آموزش درمانگر بود و از استاد به شاگرد می‌رسید. نخست برش ایجاد می‌شد.

کورادوهای دِ کولبرا در توکسپان: نیشی از پا تا زبان #

در آن سوی اقیانوس اطلس، ژاکولو، جراح نیروی دریایی فرانسه، مدتی را در توکسپان، در ساحل خلیجِ وراکروزِ مکزیک، گذراند و دربارهٔ سرخ‌پوستانی که curados de culebra، یعنی «ماردرمان‌شده‌ها»، نامیده می‌شدند تحقیق کرد. او گزارشی را در آرشیوهای پزشکی نیروی دریایی (۱۸۶۷) منتشر کرد و آلبر کالْمِت، سازندهٔ نخستین سرم ضدزهر، این روایت را در زهرها (چاپ انگلیسی، ۱۹۰۸) بازچاپ کرد.

آیین با ریشه‌ای به نام mano de sapo آغاز می‌شود که باید به تعداد فردی غده، از پنج تا پانزده، مصرف شود و انجام آن در روز جمعه «کاملاً ضروری» است. نامزد باید بتواند آن را در معده نگه دارد: «اگر گیاه اتفاقاً پس زده شود، تسلیم‌شدن به ایمن‌سازی خطرناک خواهد بود.» او باید «پس از ایمن‌سازی نخست سه روز، پس از دومی دو روز و پس از سومی یک روز از هرگونه آمیزش جنسی خودداری کند». ماری که نیشش به کار می‌رود نیز روز جمعه کشته می‌شود. سپس:

«برای ایمن‌سازی از دندان بزرگ مار، یعنی یکی از نیش‌هایش، استفاده می‌شود و نیشِ زهرآگین‌ترین مارها، مانند مار زنگی (cuatro narices)، برگزیده می‌شود… ایمن‌سازی از سطح پشتیِ پای چپ آغاز می‌شود… پوست را با نوک نیش می‌درند تا اندکی خون بیاید و برش به شکل مربع است… روی بدن، ایمن‌سازی‌ای در مرکز جناغ سینه انجام می‌شود؛ برشی دیگر در پشت گردن و برشی نهایی در مرکز پیشانی ایجاد می‌شود. کار با برشی به شکل مربع بر زبان به پایان می‌رسد.»
— ژاکولو، در کالْمِت ۱۹۰۸، صص. ۲۳۶–۲۳۷

برش‌ها از یک سوی بدن به سوی دیگر می‌گذرند: پای چپ، مچ دست راست، پای راست، مچ دست چپ، ران‌ها و بازوها. «برای آن‌که مردی در برابر افسون‌های مار ایمن شود و هم‌زمان توانایی درمان مکیدنِ نیشِ ترسناک‌ترین مارهای زهرآگین را به دست آورد، دست‌کم هفت دوره ایمن‌سازیِ مشابه لازم است.»

سپس فردِ تشرف‌یافته دگرگون می‌شود. «میلی غریب به نوشیدنی‌های الکلی» در خود احساس می‌کند. و:

«اما وقتی ماه کامل است، شور و هیجانی که از جنبه‌ای دیگر خطرناک است بر او چیره می‌شود. قوای مغزی‌اش بیش از اندازه برانگیخته می‌شوند و احساس می‌کند حواسش دارند ترکش می‌کنند؛ چشمانش خون‌آلود می‌شوند و تکانه‌ای مقاومت‌ناپذیر برای گازگرفتن او را تعقیب و عذاب می‌دهد… سپس به جنگل می‌گریزد؛ جایی که درختان را وحشیانه گاز می‌گیرد، پوستشان را می‌درد و زهرش را بیرون می‌ریزد.»
— کالْمِت ۱۹۰۸، ص. ۲۳۷

«وای به حال انسان یا حیوانی که در اوج خشم به گازِ Curado de Culebra گرفتار شود. قربانی به همان سرعتی خواهد مرد که اگر ماری او را گزیده بود!» مردی که نیش هفت بار بر بدنش نشان گذاشته، خود به مار بدل شده است. ترتیب معینی وجود دارد، قاعده‌ای جنسی، روزی مقدس، آشفتگیِ قمری و در پایان، قدرت درمان. زهر از راه پوست وارد می‌شود و در آخر از راه زبان.

هند: لانه‌های مار و نیشِ چاراکا #

هند هر دو سرِ این روایت را در خود دارد.

در روزگار معاصر، لانه‌های مار قرار دارند. در سال ۲۰۱۳، پزشکانی در سالم، تامیل نادو، از دو مهندس نرم‌افزار گزارش دادند که برای تسکین استرس خود بارها گذاشته بودند مارها آن‌ها را بگزند؛ آنان همچنین آنچه را که آن دو مرد دربارهٔ لانه‌ها به پزشکان گفته بودند ثبت کردند:

«مسئول مارها، مار را نزدیک سرش و درست پایین‌تر از لبهٔ لب نگه می‌دارد. ابتدا مار را وامی‌دارد که برای ایجاد کمترین مسمومیت، انگشت کوچک پا یا انگشت اشاره را به مقدار کم بگزد؛ سپس، بنا به خواست افراد، مار را وامی‌دارد لب یا زبانشان را بگزد. مارهایی که بیشتر به کار می‌رفتند، کرایت، کبرا و مار سبز بودند. کسانی که گزیده می‌شدند حرکات تند و ناگهانی نشان می‌دادند و ظرف چند دقیقه اتاق را ترک می‌کردند. بر پایهٔ گزارش‌هایی که شفاهی به دست آمده، شش نفر بر اثر چنین روشی جان باختند.»
— سنتیل‌کوماران و همکاران، ۲۰۱۳

نخست انگشت پا، سپس دهان، و آن هم با نیش. شش کشته. همین نویسندگان یادآور می‌شوند که «حتی در مناطق قبیله‌ای هند نیز رسم است که کودکان را عمداً در معرض نیش مار قرار دهند تا از عوارض مرگ‌بار مارگزیدگی در امان بمانند». در بمبئیِ سال ۱۹۹۰، مصرف‌کنندگان هروئین را از انگشت پا، کف پا یا زبان می‌گزیدند (پرادان و همکاران، ۱۹۹۰). مردی از راجستان، به کمک «مارگیران کوچ‌نشین»، نیشی «روی نوک زبانش» خورد: یک «بیهوشیِ یک‌ساعته»، سپس «برانگیختگی و احساس بهزیستیِ فزاینده‌ای که ۳–۴ هفته دوام آورد» (مهرا و همکاران، ۲۰۱۸). مردی در ورده، ماهاراشترا، از یک نیش تنها «برای مدتی ۶-۷ روزه احساس سرخوشیِ شدیدی» داشت و تازه بعدتر زهر را با نوشیدنی‌اش آمیخت (تالوار و همکاران، ۲۰۲۱).

بهای این کار در پرونده‌های بیمارستانیِ پوندیچری آشکار است. در ۲۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۲، کوپن، پسرِ پونین، مارگیری که زهرِ مار در اختیار بیمارستان می‌گذاشت، پیشنهاد کرد درمان خود ــ درختچه‌ای تلخ ــ را در حضور پزشکان به آزمون بگذارد:

«بااین‌حال، کوپن سرِ آن داشت که گزیده شود و، بر اثر تحریک مار، جانور چنان خشمگین شد که با چتری گشوده به دست راست مارگیر حمله کرد و نیش‌هایش را در آن فرو برد.»
— کالْمِت ۱۹۰۸، ص. ۳۶۶

او برگ‌ها را جوید. گفت آن‌قدر بارها کبرا او را گزیده‌اند که «نخستین بار را به یاد نمی‌آورد» و پیشنهاد کرد نگهبان بخش بیمارستان را هم بگزند. تا عصر دیگر نمی‌توانست حرف بزند، «اما هوشیاری‌اش را از دست نداده بود». او «ساعت ۱۱.۵ شب، در نتیجهٔ توقف تدریجی کار قلب، درگذشت؛ تنفس نیز عملاً دو ساعت پیش از آن‌که قلب از تپش بایستد متوقف شده بود» (صص. ۳۶۸–۳۷۰). یک هفته بعد، مارگیری دیگر به نام کینگلیین، هنگام گرفتن کبرا در همان حیاط گزیده شد، سرم را نپذیرفت، به خانه دوید و «به اغمایی عمیق فرو رفت» (ص. ۳۷۰). کوپن از راه نیش زهر را دریافت کرد و کوشید با دهان، و با جویدن برگ‌ها، خود را درمان کند؛ اما برگ‌ها نجاتش ندادند.

در سویهٔ باستانیِ این روایت، چاراکا قرار دارد. Caraka Saṃhitā، دانشنامهٔ پزشکیِ کلاسیک هند که هستهٔ اصلی آن به حدود سدهٔ نخست میلادی بازمی‌گردد، زهرها را به دو گونهٔ جانوری و گیاهی تقسیم می‌کند و جهت اثرشان را متضاد می‌داند:

jaṅgamaṁ syādadhōbhāgamūrdhvabhāgaṁ tu mūlajam
tasmāddaṁṣṭrāviṣaṁ maulaṁ hanti maulaṁ ca daṁṣṭrajam
«زهر جانوری رو به پایین می‌رود و زهرِ ریشه رو به بالا. پس زهرِ نیش، زهرِ ریشه را می‌کشد و زهرِ ریشه نیز زهرِ زادهٔ نیش را.»
— Caraka Saṃhitā، Cikitsāsthāna 23.17

و در واپسین مرحلهٔ مسمومیت:

viṣapānaṁ daṣṭānāṁ viṣapītē daṁśanaṁ cāntē
«در پایان: برای آنان که گزیده شده‌اند، نوشاندن زهر؛ و برای آن‌که زهر نوشیده است، گزیدن.»
— Cikitsāsthāna 23.50

پزشکان این دو مسیر را جدا نگه می‌داشتند و آن‌ها را با هم جور می‌کردند. هرگاه می‌خواستند زهر جانوری بر مردی اثر بگذارد، آن را از راه نیش وارد بدنش می‌کردند. چاراکا در سدهٔ نخست و لانه‌های مار سالم در سدهٔ بیست‌ویکم، در همان شبه‌قاره، از یک مسیر استفاده می‌کنند.

جهان زخم‌ها #

همین مسیر در سراسر نقشهٔ بالا دیده می‌شود.

  • واتوآهای اینهامبان، موزامبیک. کاشف پرتغالی، سرپا پینتو، این کار را روی خودش انجام داد. «دو شکافِ موازی، به طول ۵ میلی‌متر، در پوست ایجاد می‌کنند و خمیری را که حاوی زهر است در آن‌ها می‌گذارند»؛ در مچ‌ها، پشت دست‌ها، پشت، تیغه‌های شانه و پاها. سپس «بومیان از فردی که واکسینه شده سوگند می‌گیرند که دیگر هرگز مار زهرآگینی را نکشد، زیرا می‌گویند از این پس مار دوست صمیمی اوست؛ سپس ماری از نوع آلکاتیفا را روی او می‌اندازند که او را نمی‌گزد.» پس از آن، «تمام بدنم یک هفته ورم کرده بود و هر رنج ممکنی را تحمل کردم» (Calmette 1908, p. 239).
  • گویان فرانسه و سورینام. یک جویندهٔ طلا از لیون از یک سرخ‌پوست خواست با نیشِ یک Lachesis «سه برش» روی رویهٔ پایش ایجاد کند؛ احساس ضعف کرد، «قطرات درشت عرق از پیشانی‌ام سرازیر شد» و زخم‌ها را با پودری از «جگر و زهرهٔ مار… که با غده‌های زهرآور کوبیده شده بود» مالیدند و بزاق را در آن‌ها دمیدند. «سرخ‌پوستان گالیبی، بونی و امریون، سیاهان Bosse و همهٔ بومیان گویان از همین روش استفاده می‌کنند» و می‌گویند این مصونیت به فرزندانشان منتقل می‌شود (p. 238).
  • میانمار. در سال ۱۹۹۱، سه رقصنده در نمایش مار کبریِ شاهی در یانگون به‌خاطر گزش درمان شدند؛ پزشکانشان گمان می‌کردند هر سه ممکن است «در نتیجهٔ «ایمن‌سازی» سنتی، که با خراشیدن زهر روی پوست انجام می‌شود، تا اندازه‌ای در برابر زهر مار کبریِ شاهی مصونیت داشته باشند» (Tin-Myint et al. 1991).
  • ژورا، فرانسه. یک مارگیر افعی در نزدیکی آربوا «مراقب است دست‌کم سالی یک‌بار افعی جوانی او را بگزد؛ هرگاه این احتیاط را فراموش کند و اتفاقاً گزیده شود، همیشه اثر آن را بسیار شدیدتر احساس می‌کند» (Calmette 1908, p. 234). کالمت می‌افزاید که افسونگران هندی «با گذاشتن افعی‌های جوان برای گزیدن خود، گاه‌به‌گاه خود را در برابر زهر واکسینه می‌کنند».
  • یوکوت‌های کالیفرنیا. در آغاز بهار، «برای آن‌که هیچ‌یک از مردم در سال پیش رو گزیده نشوند»، شمن‌های مار زنگیِ درهٔ سن‌واکین مارهایی را از لانه بیرون می‌آوردند و سپس «توانایی‌های خود را به جمعیت نشان می‌دادند. با مارها بازی می‌کردند، آن‌ها را به این‌سو و آن‌سو می‌انداختند، می‌آزردند تا خشمگین شوند، می‌گذاشتند خودشان را بگزند و حتی آن‌ها را در حالی که از نیش‌هایشان به انگشت شست یا دست آویزان بودند، در دست می‌گرفتند» (Kroeber 1925, pp. 504–505). کروبر آن را با «رقص مشهور مارِ هوپی‌های آریزونا» مقایسه می‌کند که رقصندگانش مارهای زنگیِ زنده را در دهان حمل می‌کنند.
  • آپالاشیا. کلیساهای تقدس‌گرا آیهٔ مرقس ۱۶:۱۸، «مارها را خواهند گرفت»، را فرمانی می‌دانند. روان‌شناس، پل ویلیامسون، تا سال ۲۰۱۴ مرگ ۹۱ مارگیر بر اثر گزش مار را از سال ۱۹۱۹ مستند کرده بود (Associated Press, 26 February 2014).
  • مالت. وقتی افعی «به دست پولس چسبید»، اهالی جزیره «منتظر بودند که ورم کند یا ناگهان مرده بر زمین بیفتد»؛ اما چون چنین نشد، «گفتند که او خداست» (Acts 28:3–6, KJV). جان به‌در بردن از گزش، نشان الوهیت بود.

سلاح‌ها هم از همین قاعده پیروی می‌کنند. شکارچیان سان زهرِ افعی پُف‌کن و کبرا را به تیرها می‌مالیدند (Schapera 1930, p. 130)؛ مایدوهای کالیفرنیا مار زنگی را می‌آزردند تا جگر گوزنی را بگزد و از آن زهرِ تیر بسازند (Kroeber 1925, p. 417)؛ و تیراندازان سکایی تیرهایشان را به زهرِ افعیِ گندیده می‌آلودند. زهری که برای کشتن جانور یا انسان در نظر گرفته می‌شد، از راه نوکِ تیز وارد بدن می‌شد.

نقشه نتیجه را نشان می‌دهد. نقاط کهربایی، یعنی زهر از راه گزش، زخم یا نوکِ تیز، آمریکای شمالی، مکزیک، گویان، جنوب و شرق آفریقا، مدیترانه، هند و میانمار را می‌پوشانند. نقاط خاکستری، یعنی مواردی که در آن‌ها مار یا زهر بلعیده شده، تقریباً همگی در پیرامون مدیترانه قرار دارند؛ و شامل گوشت افعی، مارهای بی‌دندان و یک نمایش فلورانسی می‌شوند.

«فقط از راه زخم»: آنچه سلسوس و لوکان می‌دانستند #

رومیان از همهٔ این‌ها آگاه بودند و آن را مکتوب کردند. سلسوس که حدود سال‌های ۲۵ تا ۵۰ میلادی در روم می‌نوشت، شیوهٔ درمان گزش را توضیح می‌دهد: اندام را ببندید، دور زخم را ببُرید و زهر را با بادکش بیرون بکشید یا، اگر نشد، با دهان یک مرد.

Neque Hercules scientiam praecipuam habent ii, qui Psylli nominantur, sed audaciam usu ipso confirmatam. Nam venenum serpentis, ut quaedam etiam venatoria venena, quibus Galli praecipue utuntur, non gustu, sed in vulnere nocent. Ideoque colubra ipsa tuto estur, ictus eius occidit.
«به‌راستی، کسانی که پسیلّی نامیده می‌شوند دانش ویژه‌ای ندارند؛ آنچه دارند جسارتی است که تجربهٔ عملی آن را استوار کرده است. زیرا زهر مار، همچون برخی زهرهای شکار، که گُل‌ها به‌ویژه از آن‌ها استفاده می‌کنند، هنگام بلعیدن زیان نمی‌رساند، بلکه فقط در زخم آسیب می‌زند. ازاین‌رو می‌توان خودِ مار را بی‌خطر خورد، حال آن‌که ضربهٔ او می‌کُشد.»
— Celsus, De medicina 5.27.3b (trans. W. G. Spencer, Loeb)

مردی که زخم را می‌مکد «خود در امان خواهد بود»، به شرط آن‌که «در لثه‌ها یا کام یا بخش‌های دیگر دهانش زخم نداشته باشد». سلسوس می‌افزاید که مارها را می‌توان «بی‌حس کرد، کاری که معرکه‌گیران با داروهای خاصی انجام می‌دهند»؛ بنابراین مرد می‌تواند انگشتش را در دهان مار بگذارد: نمایش مار وجود داشت و نمایشگران مارهایشان را دارو می‌دادند.

این قاعده آیین‌ها را توضیح می‌دهد. زهر مار را متعلق به خون می‌دانستند. لوکان، یک نسل بعد، این موضوع را به کاتو در بیابان لیبی نسبت می‌دهد؛ کنار تنها چشمهٔ میان شن‌ها، جایی که «افعی‌های خشک‌لب بر کرانه ایستاده بودند و دیپسادها در میان آب تشنه بودند». کاتو به سربازانش می‌گوید نوشیدن آب بی‌خطر است، «آفت ماران هنگامی زیان می‌رساند که با خون آمیخته شود… جام‌ها از مرگ در امان‌اند» و نخست خود می‌نوشد (Pharsalia 9.607–618). ردی، شانزده سده بعد، همین ابیات را به‌عنوان مستند خود نقل کرد.

لیبیِ لوکان همچنین مردمانی را در خود جای داده که این قاعده را شیوهٔ زندگی خود کرده بودند. به گفتهٔ او، پسیلّی‌های سیرت با مرگ سرِ سازگاری دارند و چنان به خون خود اعتماد می‌کنند که «زادگانِ مشکوک را با افعیِ مرگ‌آور می‌آزمایند»:

sic pignora gentis
Psyllus habet, siquis tactos non horruit angues,
siquis donatis lusit serpentibus infans.
«بدین‌سان، پسیلّی فرزندانِ قوم خود را از آنِ خویش می‌داند: آن‌که از مارهایی که لمس کرده نلرزیده است، آن نوزادی که با مارهای پیشکش‌شده بازی کرده است.»
— Lucan 9.906–908

پلینی نیز، به نقل از آگاتارخیدس، همین را می‌گوید: «رسم بر آن بود که نوزادان را بلافاصله پس از تولد در معرض هولناک‌ترین مارها قرار دهند و بدین شیوه وفاداری همسرانشان را بیازمایند» (Natural History 7.14, trans. Bostock and Riley). نوزاد را نزد مار می‌گذاشتند و گزش تعیین می‌کرد که آیا او پسر است یا نه.

وقتی سرباز رومی‌ای را مار می‌گزید، پسیلّی اندام او را با آب دهان نشان‌گذاری می‌کرد، ورد می‌خواند و اگر زهر اثر می‌گذاشت:

tum super incumbens pallentia uolnera lambit
ore uenena trahens et siccat dentibus artus,
extractamque potens gelido de corpore mortem
expuit; et cuius morsus superauerit anguis
iam promptum Psyllis uel gustu nosse ueneni.
«آن‌گاه بر او خم می‌شود، زخم‌های رنگ‌پریده را می‌لیسد، زهر را با دهان بیرون می‌کشد و اندام‌ها را با دندان‌هایش خشک می‌کند؛ سپس مرگی را که از پیکر سرد بیرون کشیده، تف می‌کند. پسیلّی می‌تواند از همان مزهٔ زهر دریابد که گزشِ کدام مار چیره شده است.»
— Lucan 9.932–936

زهر از راه گزش وارد می‌شود و دهان آن را بیرون می‌کشد. داموکراتس، پزشک سدهٔ نخست میلادی که جالینوس نسخه‌های منظومش را رونویسی کرد، پسیلّی‌ها را از نزدیک می‌شناخت: آن‌ها از پادزهر او استفاده می‌کردند و آن را «هنگامی که افعی‌هایی را که تازه گرفته‌اند به‌شدت گزیده باشند» می‌نوشیدند (Galen, De antidotis II.15, Kühn XIV 192–193). مارمردمان گزش را می‌پذیرفتند. اوفیوجنسِ پلینی، به معنای «زادهٔ مار»، در قبرس نیز به همین شیوه آزموده شدند: فرستاده‌شان، اوآگون، «به فرمان کنسول‌ها، برای آزمون، درون ظرف بزرگی پر از مار انداخته شد؛ و در شگفتی همگان، مارها تمام بدن او را با زبانشان لیسیدند» (NH 28.30, Bostock and Riley).

وقتی پیشینیان می‌خواستند زهر بکشد، از همین مسیر استفاده می‌کردند. رسالهٔ دربارهٔ تریاق، خطاب به پیسو، از حلقهٔ جالینوس و متعلق به حدود سال ۲۰۰ میلادی، می‌گوید در اسکندریه «هنگامی که می‌خواهند مردی را که به موجب این قانونِ کیفر محکوم شده، به شیوه‌ای انسانی و سریع بکشند»، افعی را به سینه‌اش می‌گذارند و وادارش می‌کنند اندکی راه برود (Kühn XIV 237). این رساله دو روایت از کلئوپاترا نیز نقل می‌کند. در یکی، افعی را در میان انگور و انجیر نزد او آوردند و او نخست آن را روی دو ندیمه‌اش، نائیره و کارمیونه، آزمود تا ببیند آیا سریع می‌کشد یا نه؛ آن دو مردند و پس از آن کلئوپاترا نیز مرد. در روایت دیگر:

λέγουσιν αὐτὴν μὲν ἐνδακεῖν τὸν ἑαυτῆς βραχίονα μεγάλῳ πάνυ καὶ βαθεῖ τῷ δήγματι. ἐργασαμένην δὲ εἴς τι σκεῦος εἰσκομισθῆναι αὑτῇ τὸν ἰὸν τοῦ θηρίου ἐγχέαι τῷ τραύματι
«می‌گویند بازوی خود را با گازگرفتی بسیار بزرگ و عمیق گزید و سپس زهرِ جانور را که در ظرفی نزد او آورده بودند، در زخم ریخت.»
— Ps-Galen, De theriaca ad Pisonem 8, Kühn XIV 236–237

ملکه زهر را جمع کرد و در ظرفی برایش آوردند؛ سپس آن را در زخمی ریخت که خودش ایجاد کرده بود. آگاری‌ها، قومی سکایی در کرانهٔ دریای سیاه، در پزشکی همین کار را می‌کردند. هنگامی که میتریداتس در ۶۷ پیش از میلاد «سنگی به زانویش خورد و تیری زیر چشمش زخمی‌اش کرد»، «آگاری‌ها، قبیله‌ای سکایی که زهر مارها را به‌عنوان دارو به کار می‌برند، درمانش کردند. برخی از افراد این قبیله همواره به‌عنوان پزشک همراه شاه بودند» (آپیان، جنگ‌های میتریداتیک، ۸۸، ترجمهٔ وایت). زهر را روی زخم‌ها می‌گذاشتند.

چرا باکخانت‌ها افعی‌ها را از هم می‌دریدند؟ #

اکنون جالینوس را در کنار این قاعده بگذاریم. او در دربارهٔ پادزهرها، که حدود سال‌های ۱۸۰ تا ۲۰۰ میلادی در روم نوشته، دستور تهیهٔ قرص‌های افعیِ تریاق را می‌دهد؛ همان دارویی که امپراتورش هر روز می‌خورد. افعی‌ها را نباید در میانهٔ تابستان، هنگامی که گوشتشان تشنه است، یا بلافاصله پس از بیرون‌آمدن از سوراخ‌هایشان گرفت:

κάλλιστος οὖν ἐστι καιρὸς ὁ μεταξὺ τούτων, ὃν καὶ αὐτὸς ὁ Ἀνδρόμαχος ἐδήλωσεν, ἡνίκα καὶ οἱ τῷ Διονύσῳ βακχεύοντες εἰώθασι διασπᾷν τὰς ἐχίδνας, παυομένου μὲν τοῦ ἦρος, οὔπω δ’ ἠργμένου θέρους … οὐ κατὰ πολὺ τῆς τῶν πλειάδων ἐπιτολῆς.
«پس بهترین زمان، فاصلهٔ میان این دو است؛ زمانی که خود آندروماخوس نیز به آن اشاره کرده است، هنگامی که کسانی که برای دیونیسوس با شور باکخانی به وجد می‌آیند، عادت دارند افعی‌ها را از هم بدرند: بهار رو به پایان است و تابستان هنوز آغاز نشده است … و زمان چندان از طلوع پروین نگذشته است.»
— جالینوس، دربارهٔ پادزهرها، I.8، کوهن XIV 45

Eiōthasi، یعنی «عادت دارند»، زمان حال است. در روزگار خود جالینوس، باکخانت‌های دیونیسوس افعی‌های زنده را از هم می‌دریدند. Bakcheuontes فعلِ شور باکخانی است. Diaspan فعلِ sparagmos، یعنی دریدن قربانی، است: اوریپیدس آن را برای دریده‌شدن آکتائون به‌دست سگ‌هایش به کار می‌برد (باکخانت‌ها، ۳۳۹). فصل یادشده همان فصلی است که تریاکای نیکاندر آن را زمان اوج خطرِ گزیدگی‌ها می‌داند؛ هنگام طلوع پروین (Ther. ۱۲۱–۱۲۲). افعی‌ای که در آن هنگام گرفته شود و با دست دریده شود، دست‌هایی را می‌گزد که آن را می‌درند.

پس آیین دیونیسوسی همان کاری را می‌کرد که قاعده اقتضا می‌کند. این آیین، در فصل نیرومندترین زهر، دست پرستندگان را در حالت شور و خلسه به نیش‌ها می‌رساند. باکخانت‌های اوریپیدس مارها را به خود می‌پیچند و می‌گذارند گونه‌هایشان را بلیسند (باکخانت‌ها، ۱۰۱–۱۰۴، ۶۹۸)؛ باکخانت‌های جالینوس آن‌ها را از هم می‌درند. مناسک رازآمیز، افعی، شور و زخم را در کنار هم نگه می‌داشتند. این همان چیزی است که آیینی از آیینی که در آن زهر وارد خون می‌شد به یادگار می‌گذارد.

چرا بلعیدن زهر اثری ندارد؟ #

آزمایشگاه آنچه را درمانگران و شاعران می‌دانستند تأیید کرد.

در سال ۱۶۶۴، فرانچسکو رِدی، پزشک دوک بزرگ توسکانی، شمار فراوان افعی‌هایی را بررسی کرد که برای تهیهٔ تریاق به نزد دوک بزرگ می‌آوردند. او دریافت که زهر در مایع زردرنگی است که افعی هنگام گازگرفتن، در امتداد نیش‌هایش بیرون می‌پاشد. سپس این پرسش مطرح شد که آیا آن مایع در صورت خوردن از راه دهان هم می‌تواند بکشد یا نه؛ و یاکوپو سوتسی، افعی‌گیری که رِدی او را با «مارسی‌های باستان و پسیلی‌های باستان» مقایسه می‌کند، به آن پاسخ داد. او افعی‌ای را برداشت، «یکی از بزرگ‌ترین، پرجنب‌وجوش‌ترین و خشمگین‌ترین» افعی‌ها را، واداشت همهٔ زهر و کف و آب‌دهانی را که می‌توانست بیرون بیاورد در نیم‌جامی شراب بپاشد، e si bevve quel vino, come se fosse stato tanto giulebbo perlato، «و آن شراب را چنان نوشید که گویی همان‌قدر شربت مرواریدی بود.» روز بعد، این کار را با سه افعی تکرار کرد (رِدی، مشاهداتی دربارهٔ افعی‌ها، صص. ۹–۱۰). خلاصهٔ انجمن سلطنتی در سال ۱۶۶۵ یافتهٔ رِدی را در یک جمله بیان کرد: این‌ها «زهرهایی هستند که چون بلعیده شوند زهر نیستند … بلکه فقط هنگامی زهرند که در زخم‌ها ریخته شوند» (معاملات فلسفی ۱، ۱۶۶۵).

کالمت، در انستیتو پاستورِ لیل، این موضوع را اندازه‌گیری کرد. خرگوش‌های او «می‌توانند دوزهایی از زهر را بدون هیچ ناراحتی، تا ۶۰۰ برابرِ دوز کشنده، بخورند.» بزاق، شیرهٔ لوزالمعده و صفرا «زهر کبرا را in vitro از بین می‌برند» (کالمت ۱۹۰۸، صص. ۲۱۴–۲۱۵). او کوشید حیوانات بالغ را از راه دهان و با دوزهایی «تا هزار برابرِ دوز کشنده» ایمن کند، اما «هرگز نتوانستم ثابت کنم که سرم این حیوانات ضدزهر شده باشد» (ص. ۲۳۵).

علت، شیمی است. زهر مار عمدتاً از پروتئین تشکیل شده است: نوروتوکسین‌ها، فسفولیپازها و پروتئازها؛ مولکول‌های بزرگی که معده و لوزالمعده تجزیه‌شان می‌کنند و دیوارهٔ روده آن‌ها را به مقدار مؤثری عبور نمی‌دهد. نیش یا تیغه همین مولکول‌ها را دست‌نخورده وارد لنف و خون می‌کند. مرحلهٔ تماس زبان با زهر در ناماکوالند میان این دو قرار می‌گیرد: پوشش داخلی دهان مقدار کمی از زهر را جذب می‌کند، و اگر زخمی در کار باشد مقدار بیشتری جذب می‌شود؛ و همین برای آن‌که پدر علامت خود را دریافت کند کافی بود. هشدار سلسوس دربارهٔ «جای زخمی بر لثه یا کام» نیز همین را می‌گوید.

کالمت یک استثنا یافت که برای تشرف اهمیت دارد. حیوانات جوانی که «هنوز از شیر گرفته نشده بودند» زهر را از راه روده جذب می‌کردند و او خوکچه‌های هندی و خرگوش‌های جوان را از همین راه ایمن کرد. او حدس زد افسونگرانی که «مدعی‌اند اسرار خانوادگی‌ای دارند که از پدر به پسر منتقل می‌کنند»، شاید پسران خود را «در خردسالی» ایمن کنند (ص. ۲۳۵). پسیلی‌ها نوزادانشان را نزد افعی می‌گذاشتند.

سرم ضدزهر نیز بر پایهٔ روش افسونگران ساخته شد. کالمت نوشت که «افسونگران مار مدعی‌اند مصونیت خود را مدیون تلقیح‌های تدریجی‌اند» (ص. ۲۳۴) و سرم او نیز به همان روش ساخته شد: زهر را با تزریق و در دوزهای افزایشی به اسب‌ها می‌دادند. هنوز هم همین کار را می‌کنند. هر ایمنی مؤثر در برابر مار، از ناماکوالند تا اصطبل‌های اسب در مؤسسه‌های تولید سرم، زنجیره‌ای از زخم‌های کوچک است که دوز در آن گام‌به‌گام افزایش می‌یابد.

دهان به چه کار می‌آید؟ #

آیین‌ها از دهان هم استفاده می‌کنند، و آن را برای هر کاری به کار می‌گیرند جز واردکردن زهر به بدن.

پسیلی‌ها زهر را می‌مکند و تف می‌کنند. پزشک ناما گاهی روی محل گزش را می‌بُرد، «تکه‌ای زهر در دهان می‌گذارد و شروع به مکیدن زخم می‌کند» (شاپرا ۱۹۳۰، ص. ۴۰۹). کورادوها «توانایی درمان از راه مکیدن» را به دست می‌آورند. شمن‌های یوکوت زهرِ گزیدگی‌هایی را که هنوز رخ نداده‌اند از تماشاگران می‌مکند (کروبر ۱۹۲۵، ص. ۵۰۵). دهان ابزار درمانگر برای بیرون‌کشیدن زهر از زخم است.

مارخورها مار را پس از بیرون‌آوردن زهرش می‌خورند. ادوارد لین در دههٔ ۱۸۳۰ در قاهره دید که درویش‌های سعدیه در جشن میلاد پیامبر مارهای زنده می‌خورند. مارها «یا دندان‌های زهرآگینشان را از دست داده بودند، یا بی‌خطر شده بودند چون لب بالایی و پایینی‌شان را سوراخ کرده و به هم بسته بودند»؛ درویش سر مار را می‌خورد، «و نوعی شور و خلسه او را به این کار برمی‌انگیخت.» مشهورترین آنان، الفیل، «فیل»، دستش را در سبدی فرو برد تا دندان‌های مار تازه‌ای را که چند روز گرسنه نگه داشته بود بیرون بکشد؛ اما مار شستش را گزید. در خانه فقط زن‌ها بودند و می‌ترسیدند نزدیک شوند. «سراسر بازوی او ورم کرده و سیاه شده بود؛ و پس از چند ساعت مرد» (لین، آداب و رسوم مصریان امروز، ۱۸۶۰، صص. ۴۵۴–۴۵۵). شور و خلسه و خوردن، نمایش بودند؛ آنچه او را کشت، گزیدگی بود. عیساوه‌های مراکش نیز به همین شیوه، یعنی پس از بیرون‌آوردن نیش‌ها، مار می‌بلعند (وسترمارک ۱۹۲۶، جلد دوم، صص. ۳۵۳–۳۵۵).

تریاق‌سازان گوشت افعی را پس از بریدن سرش می‌جوشاندند. دربارهٔ تریاق، خطاب به پیسو دلیلش را توضیح می‌دهد: سر «بدترین اخلاط، یعنی خود زهر» را در خود دارد و آن را می‌بُرند «تا دارو از نیرویی که از آن‌ها می‌آید کمتر بهره‌مند شود» (کوهن XIV 238). سازندگان می‌خواستند زهر کمتری در دارو باشد، اما مقداری از آن را نگه می‌داشتند. انجیل مرقس، که کلیساهای آپالاشی به آن عمل می‌کنند، مارها و نوشیدنی را در بندهای جداگانه می‌آورد: «مارها را خواهند گرفت؛ و اگر چیز کشنده‌ای بنوشند، آسیبی به آنان نخواهد رسید» (۱۶:۱۸). مارگیران مارها را می‌گیرند و گزیده می‌شوند؛ آنچه می‌نوشند چیز دیگری است.

برخی عمداً زهر می‌بلعیدند. سوتسی آن را نوشید تا بی‌ضرربودنش را ثابت کند. ناماها زهر رقیق‌شده را از راه دهان به‌عنوان پادزهر می‌دادند. دستورهای تهیهٔ قرص در هندِ متأخر، زهر کبرا را با آرسنیک و جیوه ترکیب می‌کردند (دات ۱۸۷۷، ص. ۲۷۹). سادگورو، گوروی معاصر، می‌گوید: «در موارد بسیار متفاوتی زهر خورده‌ام» و در همان حال می‌گوید: «یک‌بار بر اثر گزش مار مردم» (به‌نقل از آیین مارِ آگاهی، دو سال بعد). همهٔ این موارد با قاعده سازگارند. دهان را برای بیرون‌کشیدن زهر، خوردن مار بدون زهرش، اثبات بی‌اثر بودن زهرِ خورده‌شده یا خوردن پادزهر به کار می‌برند. هرگاه قرار بود زهر بر بدن اثر بگذارد، آن را از راه زخم وارد می‌کردند.

بریدگیِ تشرف #

تشرف در سراسر جهان آیینی برای زخمی‌کردن است. پسران را می‌بُرند، داغ می‌کنند، خون می‌گیرند، بر زمین می‌کوبند و به آنان می‌گویند چیزی گازشان گرفته است. در رودخانهٔ مک‌آیور، در کیپ‌یورکِ کوئینزلند، نوآموزانِ رقص مار را رنگ می‌کردند، به آن‌ها می‌گفتند بی‌حرکت دراز بکشند و چشم‌هایشان را ببندند؛ سپس:

«در گام بعد، هر یک ناگهان با نیشگونی تند از بازو “بیدار” می‌شود و به او می‌گویند ماری گزیده‌اش است؛ او می‌ترسد و سپس شروع به گریه می‌کند. راهنمای سالخورده‌اش آنگاه با ابزاری کوچک از گونهٔ گاوغر، مار خیالی را می‌کشد؛ ابزار را در جهات گوناگون در هوا می‌چرخاند، زیرا باور دارند چنین کاری مانع از آن می‌شود که گزیدگی مرگبار باشد. سپس این گاوغر را به نوآموز می‌دهند؛ از آن پس او به یاری آن نه‌تنها می‌تواند مارها، بلکه حتی آدم‌ها را هم بکشد. این ابزار را dunggul می‌نامند؛ واژه‌ای که به معنای مار نیز هست.»
— راث ۱۹۰۹، ص. ۱۷۵

نوآموز در خیال گزیده می‌شود، گاوغر نجاتش می‌دهد و ابزاری به دستش می‌سپارند که خود «مار» نام دارد (بنگرید به دانگول: مار، گاوغر و مردساختن). در ناماکوالند، دو بریدگی پدر بالای آرنج زهر واقعی را منتقل می‌کرد. در اینمبانی، برش‌ها زهر و سوگند را منتقل می‌کردند و ماری زنده بر مرد تازه‌تشرف‌یافته می‌انداختند تا نشان دهند که اکنون دوست اوست. در توکسپان، نیش از پا تا پیشانی مربع‌هایی می‌کشید و کار را روی زبان به پایان می‌رساند. بریدن و گزیدن یک عمل واحدند: هر دو پوست را می‌شکافند و هر دو آنچه را مار می‌دهد وارد بدن می‌کنند.

این همان الگویی است که آیین مارِ آگاهی پیش‌بینی می‌کند. اگر زهرْ فریضهٔ آیینی بسیار کهنی بوده باشد، فقط از راه زخم می‌توانسته اثر کند؛ پس این آیین باید آیینی از گازگرفتن‌ها و بریدن‌ها بوده باشد: درجه‌بندی‌شده، با دوزهایی که بر پایهٔ نشانه‌ای محسوس تعیین می‌شدند، از استاد به شاگرد منتقل می‌شد و خطرناک بود. آیین‌های بازمانده از آن، حتی در جاهایی که خود زهر از میان رفته بود، مار، شوریدگی و زخم را حفظ می‌کردند. باخوس‌پرستانی که جالینوس از آنان یاد می‌کند و افعی‌ها را در پلئیادها می‌دریدند، پسیلی‌هایی که نوزادانشان را با افعی می‌آزمودند، کورادوهایی که در ماه کامل درختان را گاز می‌گرفتند و لانه‌های ماری که گازگرفتن زبان را می‌فروختند، همگی با این الگو جور درمی‌آیند. خوانشِ زهر به‌مثابهٔ معرفت از عدن در میوهٔ معرفت، و ردّ متنی در نظریهٔ «زهر مار به‌مثابهٔ اِنتئوژن» در آیین‌های رازآمیز باستانی، همین فریضهٔ آیینی را در متون دنبال می‌کنند. سلسوس مسیر را در یک جمله بیان کرد: زهر مار «فقط در زخمی» اثر می‌کند. آیین‌ها زخم را به یاد دارند.


Sources #

  1. آپیان. The Roman History of Appian of Alexandria، ترجمهٔ هوراس وایت، جلد اول. نیویورک: مک‌میلان، ۱۸۹۹. Mithridatic Wars 88.
  2. آسوشیتدپرس. “Kentucky snake handler death doesn’t shake belief."، ۲۶ فوریهٔ ۲۰۱۴. WSET.
  3. Caraka Saṃhitā، چیکیتساستانه ۲۳ (درمان زهر)، ابیات ۱۵–۱۷، ۴۸–۵۰. Charak Samhita Online.
  4. کالمت، آلبر. Venoms, Venomous Animals and Antivenomous Serum-Therapeutics، ترجمهٔ ارنست ای. آستن. لندن: جان بیل، ۱۹۰۸. صص. ۲۱۴–۲۱۵، ۲۳۴–۲۳۹، ۳۶۵–۳۷۰.
  5. سلسوس. De medicina 5.27.3b، ترجمهٔ دبلیو. جی. اسپنسر. مجموعهٔ کتابخانهٔ کلاسیک لوب، ۱۹۳۵–۳۸. متن لاتین در LacusCurtius.
  6. دات، اودوی چاند. The Materia Medica of the Hindus. کلکته، ۱۸۷۷. صص. ۲۷۸–۲۷۹.
  7. جالینوس. De antidotis I.8 و II.15. در Claudii Galeni opera omnia، به‌کوشش سی. جی. کوهن، جلد چهاردهم. لایپزیگ، ۱۸۲۷. صص. ۴۵، ۱۹۲–۱۹۳. متن یونانی برگرفته از First1KGreek.
  8. [منسوب به] جالینوس. De theriaca ad Pisonem، بندهای ۸–۹. در کوهن، جلد چهاردهم. صص. ۲۳۵–۲۳۸. متن یونانی برگرفته از First1KGreek.
  9. کروبر، اِی. اِل. Handbook of the Indians of California. بولتن ۷۸ ادارهٔ قوم‌شناسی آمریکا. واشینگتن، ۱۹۲۵. صص. ۴۱۷، ۵۰۴–۵۰۶.
  10. لین، ادوارد ویلیام. An Account of the Manners and Customs of the Modern Egyptians، ویرایش پنجم. لندن: جان موری، ۱۸۶۰. صص. ۴۵۴–۴۵۵.
  11. لوکان. Pharsalia (Bellum civile)، کتاب نهم. The Latin Library.
  12. مهرا، اِی.، اِی. باسو و اس. گروور. “Snake Venom Use as a Substitute for Opioids: A Case Report and Review of Literature."، Indian Journal of Psychological Medicine، جلد ۴۰ (۲۰۱۸): ۲۶۹–۲۷۱. PMC5968650.
  13. The New Testament، نسخهٔ مجاز: مرقس ۱۶:۱۷–۱۸؛ اعمال رسولان ۲۸:۳–۶.
  14. پلینیوس مهتر. The Natural History، ترجمهٔ جان بوستوک و اچ. تی. رایلی. لندن، ۱۸۵۵–۵۷. 7.2 (Loeb 7.14)؛ 28.6 (Loeb 28.30).
  15. پرادان، پی. وی.، ال. پی. شاه، پی. آر. گودکه و پی. آر. نایاک. “Snake venom habituation in heroin (brown sugar) addiction: report of two cases."، Journal of Postgraduate Medicine، جلد ۳۶ (۱۹۹۰): ۲۳۳–۲۳۴.
  16. ردی، فرانچسکو. Osservazioni intorno alle vipere. فلورانس، ۱۶۶۴ (نسخهٔ آرشیو.اُرگ با تاریخ ۱۶۶۶). صص. ۷–۱۰. خلاصهٔ انگلیسی: “Some Observations of Vipers”، Philosophical Transactions، جلد ۱ (۱۶۶۵).
  17. راث، والتر ای. “North Queensland Ethnography, Bulletin No. 12: On Certain Initiation Ceremonies.” Records of the Australian Museum 7 (۱۹۰۹). ص. ۱۷۵.
  18. شاپرا، آی. The Khoisan Peoples of South Africa: Bushmen and Hottentots. لندن: راتلج، ۱۹۳۰. صص. ۱۳۰، ۲۱۶–۲۱۷، ۴۰۹–۴۱۰.
  19. سنتیل‌کوماران، اس. و همکاران. “Repeated snake bite for recreation: Mechanisms and implications."، International Journal of Critical Illness and Injury Science، جلد ۳ (۲۰۱۳): ۲۱۴–۲۱۶. PMC3883202.
  20. تالوار، دی. و همکاران. “A Curious Case of Snake Venom Addiction as an Alcohol De-Addiction Tool."، Cureus، جلد ۱۳ (۲۰۲۱): e19996. PMC8715837.
  21. تین-ماینت، رای-مرا، ماونگ-چیت، تون-په و دی. اِی. وارل. “Bites by the king cobra (Ophiophagus hannah) in Myanmar: successful treatment of severe neurotoxic envenoming."، Quarterly Journal of Medicine، جلد ۸۰ (۱۹۹۱): ۷۵۱–۷۶۲. PubMed 1754675.
  22. وسترمارک، ادوارد. Ritual and Belief in Morocco، جلد دوم. لندن: مک‌میلان، ۱۹۲۶. صص. ۳۵۳–۳۵۵.