خدا از مرد و زن می‌پرسد چرا به حرف مار گوش دادند.

آن‌ها پاسخ می‌دهند: «گرسنه بودیم.»

صحنه آن‌قدر آشناست که گویی جمله‌های بعدی تقریباً ناگزیرند. کسی نفرین خواهد شد. زن فرزندانش را با درد به دنیا خواهد آورد و مرد خوراکش را به‌زور از زمینی خواهد گرفت که از بخشیدن آن سر باز می‌زند. مار هم بار تقصیر را به دوش خواهد کشید و از آنجا خواهد خزید.

اما خدا به مردم محصولات کشاورزی می‌دهد. و بعد به مار دارو می‌دهد.

این داستان آفرینشی است که لئو فروبنیوس در ۱۹۲۴ منتشر کرد. داستان در میان باسارهای شمال توگو ثبت شده بود، مردمی که او آنان را باساری می‌نامید. پایان داستان از نخستین باری که درباره‌اش در «پیدایش در توگو» نوشتم، در ذهنم مانده است. در اینجا مرد، زن، میوه، مار و بازپرسی را داریم. اما سازوکار آشنای داستان، جهانی دیگر پدید می‌آورد.

مار نیروی خود را از دست نمی‌دهد. از خدا چیزی دریافت می‌کند.

عدن در توگو #

اونومبوتِه مردی، یک آنتلوپ و ماری می‌آفریند. در آغاز تنها یک درخت وجود دارد: نخل روغنی. زمین هنوز ناهموار است. خدا به آن سه موجود می‌گوید زمین را بکوبند و هموار کنند و دانه‌هایی برای کاشت به آن‌ها می‌دهد.

آن‌ها دانه‌ها را می‌کارند، اما از زمین غافل می‌شوند. یکی از دانه‌ها به درختی بلند با میوه‌های سرخ تبدیل می‌شود. هر هفت روز یک‌بار، اونومبوتِه می‌آید تا مقداری از آن میوه‌ها را بچیند.

روزی مار پرسشی بدیهی می‌پرسد: وقتی میوه‌ای برای خوردن هست، چرا باید گرسنگی بکشند؟ آنتلوپ دودل است. مرد و همسرش میوه می‌خورند. خدا بازمی‌گردد و می‌پرسد چه کسی میوه را خورد، چه کسی به آن‌ها گفت بخورند و چرا به حرف مار گوش دادند.

می‌گویند از گرسنگی میوه خوردند.

آن‌گاه اونومبوتِه از آنتلوپ می‌پرسد که آیا او هم گرسنه است. آنتلوپ می‌گوید دلش می‌خواهد علف بخورد، و آنتلوپ‌ها از آن زمان تاکنون همین را خورده‌اند. خدا به انسان‌ها سورگوم، یام و نوع دیگری از ارزن می‌دهد. مردم گروه‌هایی تشکیل می‌دهند که اعضای هر گروه از یک کاسهٔ مشترک غذا می‌خورند. زبان‌های گوناگون از دل این گروه‌ها پدید می‌آیند. آن‌ها زمین را کشت می‌کنند.

سپس جملهٔ پایانی می‌آید:

اما مار از خدا دارویی (Njojo) دریافت کرد تا بتواند انسان را بگزد.

این ترجمه‌ای تازه از اصل آلمانی فروبنیوس است. متن کامل، همراه با رونویسی آلمانی آن و یادداشت‌های گردآورنده، در ادامه آمده است.

شباهت این داستان با سفر پیدایش صرفاً در این نیست که هر دو داستان مار دارند. این شباهت در زنجیره‌ای از رخدادهاست: آفریننده و نخستین انسان‌ها، درختی ویژه، مداخلهٔ مار، خوردن میوه، پرسش‌های خدا و سرانجام تعیین مناسبات میان انسان‌ها، خوراکشان و مار. حتی گفت‌وگو نیز آهنگ عدن را دارد.

بااین‌حال، نسخه‌ای که فروبنیوس ثبت کرده، هرگز نمی‌گوید خدا پیش از خوردن میوه، خوردن آن را ممنوع کرده بود. مار وعدهٔ جاودانگی یا معرفت نمی‌دهد. انسان‌ها از برهنگی خود آگاه نمی‌شوند. کسی رانده نمی‌شود. خدا مار را نفرین نمی‌کند.

این تفاوت‌ها مهم‌اند، چون معنای شباهت‌ها را تغییر می‌دهند. در سفر پیدایش، بازپرسی به صدور حکمی دربارهٔ کسانی می‌انجامد که در ماجرا دست داشتند. در داستان باسار، بازپرسی به توزیع چیزهایی می‌انجامد که موجودات با آن‌ها زندگی خواهند کرد. آنتلوپ علف می‌گیرد. انسان‌ها محصولات کشاورزی می‌گیرند. مار Njojo می‌گیرد.

این هدیه، هر معنایی که داشته باشد، در پدیدآمدن جهان کنونی جای دارد.

A oil palm with a broad crown of arching green fronds.
نخل روغنی، نخستین درخت در جهان اونومبوتِه. نام درختی که بعدها میوهٔ سرخ می‌دهد ذکر نشده است. عکس از Daderot، با مجوز CC0، از نمونه‌ای کشت‌شده در فلوریدا.

دارویی برای گزیدن #

«دارو» آرایه‌ای نیست که مترجم انگلیسی به متن افزوده باشد. فروبنیوس واژهٔ Medizin را می‌آورد و پس از آن واژهٔ محلی را در پرانتز می‌نویسد. می‌توانست Gift، یعنی سم یا زهر، بنویسد. اما چنین نکرد.

این به آن معنا نیست که گزیدگی درمان است. یعنی باید «دارو» را در بافت خودش بفهمیم.

فروبنیوس در بخش پیشین همین کتاب، فرآورده‌هایی را توصیف می‌کند که متخصصان آیینی باسار به کار می‌برند. یکی از این متخصصان سپیده‌دم خود را با موادی می‌شوید که در ظرف‌هایی از کدوی خشک‌شده نگهداری می‌شوند. فروبنیوس برای توضیح jogo درنگ می‌کند: «Medizin, Zaubermittel»، یعنی دارو یا وسیله‌ای جادویی. در جای دیگری، فرآورده‌ای که njogo بخشی از نام آن است، برای برانگیختن عشق به کار می‌رود. این مقوله فراتر از درمان بیماری می‌رود و چیزهایی را نیز دربرمی‌گیرد که سبب وقوع امری می‌شوند.1

این تمایز مهم است. خوانندهٔ انگلیسی‌زبان با شنیدن واژهٔ medicine به ماده‌ای می‌اندیشد که برای کمک به بیمار به او می‌دهند. فروبنیوس جهانی را توصیف می‌کند که در آن فرآورده‌ها می‌توانند محافظت کنند، جاذبه ایجاد کنند، توان ببخشند یا رابطه‌ای را دگرگون کنند. کارایی آن‌ها به حدود امروزیِ مراقبت‌های بهداشتی محدود نیست. دارو می‌تواند راهی برای به‌دست‌آوردن توانایی تازه‌ای باشد.

با توجه به این واژگان، هدیهٔ مار کمتر نامعقول می‌شود، بی‌آنکه از غرابتش کاسته شود. خدا به مار توان گزیدن مردم را می‌دهد. هدیه از آنِ مار است و انسان کسی است که گزیده می‌شود. زهر نامیدن این ماده، با توجه به کاری که انجام می‌دهد، تفسیری پذیرفتنی است، اما روایت آن را دارو می‌نامد.

این گسترهٔ معنایی در مردم‌نگاری‌های متأخر باسار نیز باقی مانده است. استفان دوگاست مجموعه‌های آیینی‌ای را توصیف می‌کند که هم نیرو و هم دارو تلقی می‌شوند. ترجمهٔ بی‌درنگ این واژه به «داروی درمانی» یا «سم شیمیایی» به معنای امروزی، این مقوله را یک‌بعدی می‌کند.2

متن توضیح نمی‌دهد که چرا این هدیه دقیقاً در همین لحظه داده می‌شود. مار همین حالا انسان‌ها را به خوردن ترغیب کرده است. خدا با تعیین خوراک‌ها و نیروهای موجودات پاسخ می‌دهد. شاید این جمله گزیدگی خطرناک مار را توضیح دهد. شاید هم آن خطر را درون همان نظم الهی جای دهد که کشت‌وکار و جامعهٔ انسانی را ممکن می‌کند. در هر حال، مار از این نظم بیرون رانده نمی‌شود.

در اینجاست که تفسیر آیین مار جالب می‌شود. من استدلال کرده‌ام که سفر پیدایش خاطرهٔ دگرگونی‌ای آیینی را حفظ کرده است که در آن مار با دستیابی به گونه‌ای تازه از حیات انسانی پیوند داشت. در این خوانش، نقش مار از نقش تبهکاری که صرفاً برای پیش بردن داستان در آن گنجانده شده، فراتر می‌رود. مار حامل نیروهایی است که به‌واسطهٔ آن‌ها مردم از آستانه‌ای عبور می‌کنند.

داستان باسار به‌طرزی چشمگیر با این خوانش سازگار است. مار در آستانهٔ گذار به جهانی انسانی مبتنی بر کشت‌وکار ایستاده است و موهبت ویژه‌اش دارویی است که آفریننده به او می‌بخشد. پیوند میان مار و ماده‌ای مؤثر صریح است. فرضیهٔ من دربارهٔ کاربرد آیینی زهر می‌تواند توضیحی برای این جزئیات فراهم کند، اما خود داستان نمی‌گوید که انسان‌ها آن ماده را مصرف کردند.

می‌توانیم از گمانه‌زنی دربارهٔ یک واژه فراتر برویم. فروبنیوس دنیای کشتزارها، داروها و مارهای مقدس پیرامون این داستان را نیز توصیف کرده است.

سهم مار از محصول #

فروبنیوس در میان قوم همسایهٔ تیم، یا تِم، زیارتگاهی را وصف می‌کند که دو مار آهنین در آن قرار دارند. یکی نر و دیگری ماده دانسته می‌شود. نام آن‌ها Songori و صورت جمع آن Songoiwa است. این مارها به بافتی آیینی تعلق دارند که با باروری پیوند خورده است و نمونه‌هایی از این اشیا را برای خانه‌های خصوصی نیز می‌سازند.

هنگام برداشت محصول، نخستین سهم به مارها می‌رسد.

رسم بر این است که پس از گردآوری محصول، پیش از آنکه آدمی خود از فراوانی تازه بهره ببرد، چیزی از آن را به مارهای آهنین بدهد.

فروبنیوس ادامه می‌دهد که اگر مردم این وظیفه را نادیده بگیرند، نخستین وعدهٔ غذا ممکن است به آن‌ها نسازد یا برداشت بعدی کم‌بار باشد.3

این آیینی مشخص است. این‌ها مارهایی نیستند که صرفاً حاشیه‌ای تزئینی بر جامعه‌ای کشاورزی باشند. خوردن ترتیبی دارد: نخست مار، سپس مردم. محصول از رهگذر رابطه‌ای با گیرنده‌ای مقدس به خوراک انسان بدل می‌شود.

این را در کنار اسطورهٔ باسار بخوانید. در آنجا مسئله با این پرسش آغاز می‌شود که چه کسی میوه را می‌خورد. خدا از میوه می‌چیند. مار پیشنهاد می‌کند که انسان‌ها نیز از آن بخورند. در گره‌گشایی داستان، خوراک مردم از کشت‌وکار تأمین می‌شود و گروه‌هایی که با هم غذا می‌خورند شکل می‌گیرند. در همان حال، خدا موهبتی ویژه به مار می‌بخشد. در آیین تیم، محصول نمی‌تواند بی‌واسطه از کشتزار به دهان برسد. مار حقی بر آن دارد.

این‌ها سنت‌هایی همسایه‌اند، نه توصیف‌هایی قابل‌جایگزینی از یک آیین واحد. فروبنیوس خود می‌گوید مارهای آهنینِ متخصصان تیم و ائوه را در میان متخصصان آیینی باسار که می‌شناخت، ندیده بود. بااین‌حال، خود او صریحاً این دو را با هم مقایسه می‌کند. در بخشی که به معرفی مارهای تیم می‌انجامد، دربارهٔ پیکره‌های جفت، باروری جنسی و نقش‌مایه‌های مار بحث می‌کند، سپس به آدم و حوا می‌پردازد و خواننده را به افسانه‌های باسار ارجاع می‌دهد.4

بازسازی از خود اوست. اما آنچه در پس این بازسازی مشاهده کرده، ملموس است: یک جفت مار مقدس که سهمی از محصول به آن‌ها پیشکش می‌شود.

همان زیارتگاه تیم محل تشرف نیز هست. متخصص دینی جوان در جریان آموزش خود داروهایی دریافت می‌کند. فروبنیوس در آیین پایانی، از خوراکی ویژه، دارویی دیگر، لرزش بدن و حالتی که آن را خلسه می‌نامد سخن می‌گوید. پس از آن نیز آموزش غیب‌گویی می‌آید. متخصص آیینی که تازه تشرف یافته، زیارتگاهی برای خود برپا می‌کند. به‌گفتهٔ فروبنیوس، او در کنار این پیشه همچنان کشاورز است.5

پس این پیوندها را از یک مار در قاره‌ای، محصولی در قاره‌ای دیگر و ماده‌ای نشئه‌آور در جایی دیگر کنار هم نچیده‌ایم. اینجا، در بافت دینی همین منطقه، با اشیای مارشکل، باروری، پیشکش نوبرانه‌ها، داروهای آیینی و تشرف روبه‌رو می‌شویم. در توصیف مواد تشکیل‌دهندهٔ این داروها، چیزی به‌عنوان زهر شناسایی نشده است. خودِ هم‌نشینی این عناصر گواه است.

کشتزار و زیارتگاه به یک زندگی تعلق دارند.

آنچه با دانه سفر کرد #

در «بزرگ‌ترین تصادف در فرگشت انسان»، استدلال کردم که با گسترش کشاورزی، چیزهایی بیش از بذر جابه‌جا شدند. سنت‌های مربوط به خاستگاه آن، بارها کشت‌وکار را با مارها، نیروهای مقدس و آیین‌هایی پیوند می‌دهند که نظم جامعهٔ انسانی را برقرار می‌کنند. فرض من این است که این نهادها از جایی به جای دیگر رفتند و خودِ کشاورزی، یا اندیشه‌هایی که آن را ممکن ساختند، اغلب همراه آن‌ها گسترش یافت.

گزارش‌های مربوط به تیم، نمونهٔ دیگری در تأیید آن استدلال و در کنار مورد گسترش ارزن مرواریدی به دست می‌دهند. این محصول صرفاً گیاهی سودمند نیست که در انتظار کشف‌شدن باشد. رشد و مصرف آن تابع مناسباتی با موجودات مقدس است. مردم نه‌فقط می‌آموزند چگونه بکارند، بلکه می‌آموزند چه زمانی می‌توانند بخورند، چه چیزی باید پیشکش شود و چه کسی میان محصول و نیروهای آن واسطه است. این رسم‌ها را می‌توان آموزش داد. می‌توان آن‌ها را به آبادی دیگری برد. آن‌ها می‌توانند پس از تغییر شرایطی که نخستین بار در آن رواج یافتند نیز پابرجا بمانند.

مردم تیم ارزن مرواریدی کشت می‌کردند. فروبنیوس آن را Adalla می‌نامد و می‌نویسد که گونه‌های کوچک و بزرگ آن را در کنار سورگوم (به نام Mela) و یام می‌کاشتند. در مأموریت گیاه‌شناختیِ متأخرتری برای گردآوری نمونه‌ها، همین نام، Adalla، در میان کوتوکولی‌های شمال سوکوده ثبت شد و محصول را ارزن مرواریدی تشخیص دادند. این کشاورزیِ مختلط بود: ارزن می‌توانست پس از برداشت یام کشت شود یا میان ردیف‌های سورگوم بروید. شرح کشت‌وکار همچنین لوبیا، بادام‌زمینی، ذرت و برنج را دربرمی‌گیرد. در شرح آیین مشخص نشده است که کدام محصول به مارهای آهنین پیشکش می‌شد. آنچه می‌توانیم بگوییم این است که این سنت‌های مربوط به مار و پیشکش نوبرانه‌ها به کشت‌کنندگان ارزن مرواریدی تعلق داشتند، همان غلهٔ غرب آفریقا که در استدلال مربوط به کشاورزی جایگاهی محوری دارد.6

خوشه‌های بلند و استوانه‌ای ارزن مرواریدی که میان برگ‌های سبز می‌رویند.
ارزن مرواریدی، همان محصولی که مردم تیم آن را Adalla می‌نامیدند. عکس برای نشان دادن گیاه آمده است و آیین تیم را به تصویر نمی‌کشد. Dinesh Valke، CC BY-SA 2.0 (با تغییر اندازه).

پیوند با کشاورزی در خودِ داستان آفرینش نیز تنیده شده است. خدا در آغاز بذرها و در پایان محصولات خاصی را فراهم می‌کند. این روایتی ساده نیست که در آن کشاورزی تنها پس از سرپیچی پدید آید. کشت‌وکار چارچوب روایت را می‌سازد. پایان آن خوراک‌ها، گروه‌هایی را که با هم غذا می‌خورند و زبان‌هایی را تعیین می‌کند که زندگی انسان‌ها در جهانشان بر پایهٔ آن‌ها شکل می‌گیرد. در سفر پیدایش نیز، به همین ترتیب، در حکمی که پس از خوردن میوه صادر می‌شود، روشن می‌شود که مرد تحت چه شرایطی از زمین خوراک به دست خواهد آورد.

در هر دو داستان، مار در نقطهٔ دگرگونیِ رابطهٔ انسان با خوراک حضور دارد. آیین‌های مردم تیم مارها را بر آستانهٔ میان کشتزاری دروشده و سفرهٔ انسان می‌گذارند. من این را شاهدی دیگر بر گسترش یک جهان آیینیِ کشاورزی می‌دانم و، در چارچوب استدلال گسترده‌تر، احتمالاً شاهدی بر گسترش خودِ کشت‌وکار. آیینی مشترک، خاستگاه اهلی‌شدن یک محصول را مشخص نمی‌کند، اما شاهد دیگری دربارهٔ مسیرهای فرهنگی‌ای به دست می‌دهد که کشاورزی می‌توانسته از آن‌ها گسترش یابد.

این پیوند تا چه اندازه می‌تواند کهن باشد؟ این احتمال که از مسیحیت قدیمی‌تر باشد جدی است، اما متن‌های موجود زمان پیدایش آن را مشخص نمی‌کنند. فروبنیوس تأثیر مبلغان را رد کرد و گفت داستان را بارها شنیده است، اما همچنین یادآور شد که دو نفر از کسانی که با او گفت‌وگو کرده بودند، داستانی مشابه را در میان سونینکه‌ها می‌شناختند. بینگر پیش‌تر، در سال ۱۸۹۲، روایتی دربارهٔ میوه و مار در میان خانواده‌های فوفانا گزارش کرده بود، بی‌آنکه توالی کامل روایت باسار را شرح دهد. ویتسل احتمال تأثیر سونینکه‌ها یا اسلام را منتفی نمی‌داند و در عین حال سنت‌های گسترده‌ترِ نافرمانی آغازین را در چارچوبی تطبیقی و بسیار کهن‌تر جای می‌دهد. داستان دینکا دربارهٔ نزدیکی خدا، پی‌جوییِ خوراک بیشتر از سوی زنی، جدایی و کار طاقت‌فرسا، نمونه‌ای آفریقایی برای مقایسه به دست می‌دهد، اما مبنایی برای تاریخ‌گذاری نیست. اقتباسی متأخر، انتقالی منطقه‌ای و کهن‌تر، و میراثی چندین‌هزارساله، توضیح‌های تاریخیِ متفاوتی‌اند. ژرفای این همانندی، پیگیری تاریخ آن را موجه می‌کند، اما قدمت آن را برایمان تعیین نمی‌کند.7

هدیه‌ای به‌جای نفرین #

پیتر لایتارت، الهی‌دان، روایت باسار را «نسخه‌ای از سفر پیدایش، چنان‌که گویی مار آن را روایت می‌کند» خواند. منظور او انتقادی بود: نظم الهیِ این داستان با برداشت او از خدای کتاب مقدس ناسازگار بود. اما در این تعبیر نکته‌ای هست که ارزش درنگ دارد.8

ما عادت کرده‌ایم پس از آن‌که جایگاه اخلاقیِ این شخصیت‌ها تثبیت شده است، به سراغشان برویم. از پیش می‌دانیم مار چه نوع موجودی است، کنار درخت چه می‌کند و انسان‌ها باید چه می‌کردند. همین که داستان را می‌شناسیم، پیش از آن‌که داستان دیگر سخنش را به پایان برساند، تفسیر را به ما می‌دهد.

روایت باسار این انتظار را بر هم می‌زند. انسان‌های آن گرسنه‌اند. مار متوجه می‌شود. خدای آن‌ها از ایشان پرسش می‌کند، محصولات کشاورزی به آن‌ها می‌دهد و مار را به دارو مجهز می‌کند. گوناگونی زبان‌ها از راه وعده‌های غذایی مشترک پدید می‌آید، نه از برجی که در برابر آسمان برافراشته شده باشد. داستان توضیح می‌دهد چگونه جهانِ گوناگونی که مردم در آن زندگی می‌کنند شکل گرفته است، بی‌آنکه مانند روایت کتاب مقدس دربارهٔ تقصیر داوری کند.

داستان آشنا یکی از چیدمان‌های این عناصر است. این هم چیدمانی دیگر. شباهت‌ها توضیحی تاریخی را فرامی‌خوانند و تفاوت‌ها نشان می‌دهند که آن توضیح تاریخی باید چه چیزهایی را روشن کند.

برای فرضیهٔ آیین مار، این بخشِ ثمربخش ماجراست. سنتی که محور آن مار است، لازم نیست مار را بی‌گزند به یاد بیاورد. نیروهای خطرناک همچنان نیرو هستند. آنچه اهمیت دارد این است که این نیروها چگونه به دست می‌آیند، چه کسی حق نزدیک‌شدن به آن‌ها را دارد و چه نوع زندگی‌ای را ممکن می‌کنند. دارو می‌تواند بخشی از آن نظم مقدس باشد، بی‌آنکه به‌عنوان درمان به کسی عرضه شود که از آن آسیب می‌بیند.

و در اینجا نظم مقدس تا سر سفرهٔ شام هم می‌رسد. انسان‌ها محصولات کشاورزی دریافت می‌کنند. وعده‌های غذایی‌شان جامعه را سامان می‌دهد. همان نزدیکی، نوبرانهٔ محصول به جفت مارِ زیارتگاه تعلق دارد و مردی که رازهای زیارتگاه را می‌آموزد، به کشتزارهایش بازمی‌گردد.

در پایان این عدن، خدا هنوز هدیه‌ای دیگر برای بخشیدن دارد.

آن را به مار می‌دهد.


خواندن متن اصلی #

داستان کامل و یادداشت‌های گردآورنده در پی می‌آیند. یادداشت‌ها ارزیابی فروبنیوس از تاریخ داستان را گزارش می‌کنند. نبودِ تأثیر بیرونی به‌طور مستقل اثبات نشده است.

ترجمهٔ انگلیسی و یادداشت‌های گردآورنده

۵. هبوط

اونومبوتِه (خدا) انسانی آفریده بود. آن انسان اونه‌له (مرد) بود. سپس اونومبوتِه اُپِل (آنتلوپ، جمع: جپِل، اصطلاحی برای هر نوع آنتلوپ) را آفرید. بعد از آن، اونومبوتِه اوکُو (جمع: جکُو، یعنی مار، اصطلاحی برای هر نوع مار) را آفرید. وقتی این سه آفریده شدند، در ابتدا هیچ درختی جز یک بوباو (جمع: جِبافه، یعنی نخل روغنی) نبود. در آن زمان هنوز زمین کوبیده نشده بود. (اشاره به شیوهٔ کوبیدنِ خاک رس است که در آن زنان باساری کف کلبه و زمین پیرامون آن را می‌کوبند.) آن سه (موجود) بر زمین ناهموار نشستند. اونومبوتِه به آن سه گفت: «زمین هنوز کوبیده نشده است. باید زمینی را که بر آن نشسته‌اید بکوبید.» سپس اونومبوتِه همه‌جور بذری به آن سه داد و گفت: «این‌ها را بکارید!» اونومبوتِه رفت.

اونومبوتِه بازگشت. دید که مردم هنوز زمین را نکوبیده‌اند، اما بذرها را کاشته‌اند. یکی از بذرها جوانه زده و رشد کرده بود. درختی بود که بلند شده و میوه داده بود. میوه‌ها قرمز بودند. (باساری‌ها می‌گویند دیگر آن درخت را نمی‌شناسند.) از آن پس، اونومبوتِه هر هفت روز یک‌بار می‌آمد و مقداری از میوه‌های قرمز را می‌چید.

روزی مار گفت: «ما هم می‌خواهیم مقداری از میوه‌های قرمز را بخوریم. چرا باید گرسنه بمانیم؟!» آنتلوپ گفت: «اما ما این میوه را نمی‌شناسیم!» آن‌گاه مرد و همسرش (که ناگهان در اینجا ظاهر می‌شود. راویان می‌گویند: «در آغاز آنجا نبود.» هرچه در این باره اندیشیده‌اند، هنوز نمی‌دانند او چگونه ناگهان به آن‌ها پیوست!) مقداری از میوه‌ها را برداشتند و خوردند. سپس اونومبوتِه از آسمان آمد. اونومبوتِه گفت: «چه کسی میوه را خورد؟» مرد و زن گفتند: «ما خوردیم.» اونومبوتِه پرسید: «چه کسی به شما گفت که باید آن را بخورید؟» مرد و زن گفتند: «مار به ما گفت.» اونومبوتِه پرسید: «چرا به حرف مار گوش دادید؟» مرد و زن گفتند: «گرسنه بودیم.»

اونومبوتِه از آنتلوپ پرسید: «تو هم گرسنه‌ای؟» آنتلوپ گفت: «بله، من هم گرسنه‌ام. دلم می‌خواهد علف بخورم.» از آن زمان به بعد، آنتلوپ در بوته‌زار زندگی کرده و علف خورده است.

اما اونومبوتِه به انسان‌ها ایدی (ملای مردم تیم، یعنی سورگوم)، دموره (یام) و ججو (آدالای مردم تیم، نوعی Pennisetum) داد. پس از آن، انسان‌ها گروه‌های جداگانه‌ای برای هم‌سفره‌شدن تشکیل دادند (این معنا در باساری با عبارت «Tokokoa-koafe-kadjiu to-bo-bantir» بیان می‌شود) و اعضای هر گروه همواره با هم از یک کاسه غذا می‌خوردند، اما از کاسهٔ دیگران نمی‌خوردند. از این امر، تنوع زبان‌ها پدید آمد. از آن زمان به بعد، مردم زمین را کشت کرده‌اند. اما مار از خدا دارویی (نجوجو) دریافت کرد تا بتواند انسان را بگزد.

یادداشت‌های فروبنیوس دربارهٔ منبع روایت

پاورقی صفحهٔ ۷۵: بسیار مهم است که روشن کنیم، بنا بر آگاهی تاریخی ما، تا آن زمان هیچ مبلغی به باساری نرسیده بود!

یادداشت صفحهٔ ۷۶: (ملاحظه: من برای بررسی خاستگاه این افسانه بسیار کوشیده‌ام. چند تن از باساری‌های آبادی‌های پیرامون سینهوف این داستان را می‌شناختند و همیشه آن را میراث کهن قبیله معرفی می‌کردند. داستان را در زمان‌های گوناگون از چند نفر شنیدم و هرگز نتوانستم تفاوت مهمی میان روایت‌ها بیابم. بنابراین باید قاطعانه این نظر را رد کنم که ممکن است در اینجا پای تأثیر مبلغان، چه متأخر و چه قدیمی‌تر، در میان باشد. به نظر نمی‌رسد داستان از قومی همسایه نیز آمده باشد.

بااین‌حال، نِگه دامبله به من گفت که سونینکه‌ها نیز این داستان را می‌شناسند و مارکای همراه ما این گفته را تأیید کرد. متأسفانه، هر دو فقط طرح کلی داستان را می‌دانستند و از جزئیات آن آگاه نبودند. همچنین بنگرید به بینگر، جلد دوم (جایی که از فوفانا سخن می‌گوید).)

عنوان «Der Sündenfall» («هبوط») عنوانی است که فروبنیوس در نسخهٔ خود به کار برده است. واژگان کتاب‌مقدسیِ این عنوان به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کند که داستان از سفر پیدایش گرفته شده باشد.

متن اصلی آلمانی — رونویسی کامل

Page 75

5. Der Sündenfall*

Unumbotte (Gott) hatte einen Menschen gemacht. Der Mensch war Unele (Mann). Dann machte Unumbotte Opel (Antilope, Plural: Jpel, womit jede Antilope bezeichnet wird). Dann machte Unumbotte Ukow (Plural: Jkow, d. h. Schlange; es wird damit jede Schlange bezeichnet). Es waren, als diese drei gemacht waren, erst keine andern Bäume da, als ein einziger Bubauw (Plural: Jbafe, d. i. eine Ölpalme). Damals war die Erde noch nicht geklopft. (Damit ist die Art des Lehmschlagens gemeint, in der die Bassaritenweiber den Boden der Hütte und um die Hütte schlagen.) Die drei (Geschöpfe) saßen auf der rohen Erde. Unumbotte sagte zu den drei: „Der Boden ist noch nicht geklopft. Ihr sollt da, wo ihr sitzt, den Boden klopfen.“ Dann gab Unumbotte den dreien allerhand Samen und sagte: „Pflanzt das!“ Unumbotte ging.

Unumbotte kam wieder. Er sah, daß die Leute noch nicht den Boden geklopft, wohl aber den Samen gepflanzt hatten. Ein Same hatte gekeimt und war aufgewachsen. Es war ein Baum, der hoch aufgewachsen war und Früchte trug. Die Früchte waren rot. (Die Bassariten geben an, den Baum nicht mehr zu kennen.) Unumbotte kam nun jeden siebenten Tag und pflückte von den roten Früchten.

Die Schlange sagte eines Tages: „Wir wollen auch von den roten

Footnote: Es ist sehr wichtig festzustellen, daß unserm historischen Wissen zufolge noch niemals Missionare bis Bassari vorgedrungen sind!

Page 76

Früchten essen. Weshalb sollen wir denn hungern?!“ Die Antilope sagte: „Wir kennen doch aber die Frucht nicht!“ Dann nahmen der Mann und seine Frau (diese taucht nun mit einem Male auf. „Zuerst“, so sagen die Erzähler, „war sie nicht da“. Sie wissen auch trotz allem Nachsinnen nicht, wie sie plötzlich dazugekommen ist!) von den Früchten und aßen davon. Dann kam Unumbotte vom Himmel. Unumbotte sagte: „Wer hat die Frucht gegessen?“ Der Mann und die Frau sagten: „Wir haben sie gegessen.“ Unumbotte fragte: „Wer hat euch gesagt, daß ihr davon essen sollt?“ Der Mann und die Frau sagten: „Die Schlange hat es uns gesagt.“ Unumbotte fragte: „Warum habt ihr der Schlange gefolgt?“ Der Mann und die Frau sagten: „Wir hatten Hunger.“

Unumbotte fragte die Antilope: „Hast du auch Hunger?“ Die Antilope sagte: „Ja, ich habe auch Hunger; ich möchte Gras fressen.“ Seitdem lebt die Antilope im Busch und frißt Gras.

Unumbotte gab den Menschen aber Idi (Mela der Tim, Guineakorn), Demure (Jams) und Jjo (das Adalla der Tim, eine Penisetumart). Nachher bildeten die Menschen immer verschiedene Speisegenossenschaften (das wird in Bassari ausgedrückt durch die Worte: „Tokokoa-koafe-kadjiu to-bo-bantir) und aßen immer zusammen aus derselben Schüssel, nicht aber aus der anderer Leute. Daraus entstand die Verschiedenartigkeit der Sprachen. Seitdem bebauen die Leute das Land. Die Schlange aber bekam von Gott eine Medizin (Njojo), damit sie den Menschen beiße.

(NB.: Ich habe mich schwer abgemüht, dem Ursprung dieser Legende nachzugehen. Mehrere Bassariten aus den, den Sinnhof umgebenden Weilern, kannten diese Geschichte, und sie wurde mir immer als altes Stammeseigentum bezeichnet. Ich habe mir die Geschichte von mehreren Leuten zu verschiedenen Zeiten erzählen lassen und niemals wesentliche Unterschiede feststellen können. Deshalb muß ich den Gedanken, daß hier etwa ein moderner oder älterer Missionseinfluß vorliegen könne, mit Entschiedenheit ablehnen. Auch von einem Nachbarvolke scheint sie nicht zu stammen.

Wohl aber sagte mir Nege Dambele, daß diese Geschichte auch den Soninke bekannt sei, und der uns begleitende Marka bestätigte das. Leider kannten beide nur die allgemeinen Umrisse, nicht aber die Details. Vgl. auch Binger II (da wo er von dem Fofana spricht.)

تصاویر اسکن‌شدهٔ صفحات اصلی — داستان، داروها، کشتزارها و زیارتگاه‌ها
فروبنیوس ۱۹۲۴، صفحهٔ چاپی ۴۰: مشاهده‌ای دربارهٔ چوب چرخان آیینیِ باسار.
صفحهٔ چاپی ۴۰: مشاهده‌ای دربارهٔ چوب چرخان آیینیِ باسار. اسکن فرانکفورت.
فروبنیوس ۱۹۲۴، صفحهٔ چاپی ۵۸: دارو و متخصصان آیینی.
صفحهٔ چاپی ۵۸: دارو و متخصصان آیینی. اسکن فرانکفورت.
فروبنیوس ۱۹۲۴، صفحهٔ چاپی ۶۱: فرآورده‌ها و نیروها.
صفحهٔ چاپی ۶۱: فرآورده‌ها و نیروها. اسکن فرانکفورت.
فروبنیوس ۱۹۲۴، صفحهٔ چاپی ۷۵: هبوط، صفحهٔ نخست.
صفحهٔ چاپی ۷۵: هبوط، صفحهٔ نخست. اسکن فرانکفورت.
فروبنیوس ۱۹۲۴، صفحهٔ چاپی ۷۶: پایان هبوط و یادداشت گردآورنده.
صفحهٔ چاپی ۷۶: پایان هبوط و یادداشت گردآورنده. اسکن فرانکفورت.
فروبنیوس ۱۹۲۴، صفحهٔ چاپی ۱۴۹: محصولات زراعی تیم و آدالا.
صفحهٔ چاپی ۱۴۹: محصولات زراعی تیم و آدالا. اسکن فرانکفورت.
فروبنیوس ۱۹۲۴، صفحهٔ چاپی ۱۷۰: آیین تشرف در میان مردم تیم.
صفحهٔ چاپی ۱۷۰: آیین تشرف در میان مردم تیم. اسکن فرانکفورت.
فروبنیوس ۱۹۲۴، صفحهٔ چاپی ۱۷۱: زیارتگاهِ دو مارِ جفت.
صفحهٔ چاپی ۱۷۱: زیارتگاهِ دو مارِ جفت. اسکن فرانکفورت.
فروبنیوس ۱۹۲۴، صفحهٔ چاپی ۱۷۲: نوبرانه‌های پیشکش‌شده به مار.
صفحهٔ چاپی ۱۷۲: نوبرانه‌های پیشکش‌شده به مار. اسکن فرانکفورت.
فروبنیوس ۱۹۲۴، صفحهٔ چاپی ۱۷۳: تشرف و داروها.
صفحهٔ چاپی ۱۷۳: تشرف و داروها. اسکن فرانکفورت.

دریافت ترجمهٔ انگلیسی · دریافت رونویسی متن آلمانی

منابع و یادداشت‌ها #

متن اصلی آلمانی و نسخه‌های اسکن‌شده از اثر لئو فروبنیوس، ۱۹۲۴، در کتابخانهٔ دانشگاهی یوهان کریستیان زنکنبرگِ فرانکفورت آم ماین. ترجمه‌های تازهٔ انگلیسی مستقیماً از آلمانی تهیه شده‌اند. استفادهٔ مجدد از نسخه‌های اسکن‌شده مطابق با سیاست دیجیتال‌سازی کتابخانه است.

جلد: تصویرسازی تفسیریِ تولیدشده با هوش مصنوعی از داستان آفرینش. این تصویر بازنماییِ مراسمی مستند نیست.


  1. لئو فروبنیوس، ویراستار، Volksdichtungen aus Oberguinea، جلد ۱: Fabuleien dreier Völker، Atlantis XI (ینا: اویگن دیدریشس، ۱۹۲۴)، ص. ۵۸ و ص. ۶۱. این داستان شمارهٔ ۵ است، با عنوان «Der Sündenfall»، صص. ۷۵–۷۶. عنوانِ برگرفته از کتاب مقدس را فروبنیوس در مقام ویراستار برگزیده است. عبارت پایانی آلمانی، «damit sie den Menschen beiße»، بیانگر غایت است: «تا انسان را بگزد». ویتسل این ساختار دستوری را دقیق‌تر از کمبل، که عبارت «با آن» را به کار می‌برد، بازتاب می‌دهد، اما هر دو واژهٔ «دارو» را حفظ کرده‌اند. هیچ‌یک از این دو صورت‌بندی به‌خودی‌خود نمی‌گوید که گزیدگی خاصیت درمانی دارد. Jogo، njogo و Njojo صورت‌های املاییِ گزارش‌شده‌اند. این بحث ریشه‌شناسی تاریخیِ کامل آن‌ها را روشن نمی‌کند. ↩︎

  2. استفان دوگاست، «Meurtriers, jumeaux et devins: trois variations sur le thème du double (Bassar, Togo)»، Systèmes de pensée en Afrique noire ۱۴ (۱۹۹۶)، به‌ویژه ص. ۱۸۴. دوگاست صورت nnyɔkɔ را برای داروها ثبت می‌کند. هم‌ارزی دقیق آن با صورت املایی فروبنیوس هنوز باید مشخص شود. ↩︎

  3. فروبنیوس، صص. ۱۷۱–۱۷۲. آیین‌های این بخش متعلق به تیم‌اند. نباید جمعیتی را که در تاریخ توگو باساری نامیده شده است با باساری‌های سنگال و گینه یکی گرفت. ↩︎

  4. فروبنیوس، ص. ۱۷۱، «Siehe Bassaritenlegenden.» مقایسه کنید با ص. ۵۸، که در آن صریحاً می‌گوید پیکره‌های چوبی و مارهای آهنین در میان تیم و ائوه وجود داشتند و در میان اوبواهای باسار و کونکومبا دیده نمی‌شدند. باید میان مقایسه‌ها و حدس‌های ریشه‌شناختی او و گزارش‌هایش از اشیا و اعمال آیینی تمایز گذاشت. ↩︎

  5. فروبنیوس، ص. ۱۷۰ و ص. ۱۷۳. این گزارش‌ها اعمال آیینی را توصیف می‌کنند و مواد را از نظر داروشناختی شناسایی نمی‌کنند. کاربرد اصطلاح Ekstase به‌خودی‌خود ماده یا سازوکار دخیل را مشخص نمی‌کند. ↩︎

  6. فروبنیوس در ص. ۱۴۹ به‌صراحت نام «Sorghum (Mela)» را می‌آورد و گونه‌های کوچک و بزرگ Adalla را شرح می‌دهد. گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد و سازمان پژوهش علمی و فنی فرادریایی دربارهٔ گردآوری نمونه‌های ارزن مرواریدی در سال‌های ۱۹۷۵–۷۶، عبارت «Kotokoli / N. de Sokodé / Adalla» را در صفحهٔ چاپی ۱۲۴، صفحهٔ ۱۲۱ نسخهٔ دیجیتال ذیل Pennisetum typhoides ثبت کرده است. این نام مترادف نام علمی ارزن مرواریدی، Cenchrus americanus (که با نام Pennisetum glaucum نیز به‌طور گسترده شناخته می‌شود) است. بنگرید به کیو. شناسایی گیاه‌شناختیِ متأخر، توصیف کلی‌تر فروبنیوس از محصول را تأیید می‌کند، بی‌آنکه جای آن را بگیرد. ↩︎

  7. فروبنیوس، ص. ۷۶. لوئی‌گوستاو بینگر، Du Niger au golfe de Guinée par le pays de Kong et le Mossi، جلد دوم (۱۸۹۲)، ص. ۳۷۷. ای. جی. مایکل ویتسل، The Origins of the World’s Mythologies (آکسفورد، ۲۰۱۲)، صص. ۳۶۵–۳۶۶ و فصل ۶، یادداشت ۳۰، ص. ۵۵۹. گادفری لین‌هارت، Divinity and Experience: The Religion of the Dinka (آکسفورد، ۱۹۶۱)، صص. ۳۳–۳۷. مقایسهٔ مختصر بینگر گواهی مستقلی بر همهٔ جزئیات داستان باسار نیست. قوم دینکا عمدتاً در سودان جنوبی زندگی می‌کنند. روایت کمبل و بازگویی‌های متأخرِ برگرفته از فروبنیوس را نباید حاصل گردآوری‌های میدانیِ مستقل دانست. ↩︎

  8. پیتر لایتارت، «هبوط، به سبک باساری» (۵ اوت ۲۰۱۵)، در بحث دربارهٔ کتاب جیکوب ک. اولوپونا، African Religions: A Very Short Introduction (۲۰۱۴)، ص. ۱۱. آن خلاصهٔ متأخر صریحاً از زهر نام می‌برد و می‌گوید آنتلوپ میوه می‌خورد. نباید هیچ‌یک از این دو جزئیات را بی‌اشاره جایگزین عبارت‌بندی فروبنیوس کرد. ↩︎