
~/کیهانزایی-ارفئوسی/آگاهی
پسر در سوی دیگر
رمانی کوتاه در سنت اورفئوسی دربارهٔ یک مفرغکار، پسرخواندهاش و خدایی که برای بازپسگرفتن بازتابی میآید که از قتل او گریخته است.
I #
نخستین باری که ملانتو مرگ پسرش را دید، پسر بابتش از او دو انجیر گرفت.
میان سطلهای زغال صحنهٔ کوچکی برپا کرده بود و با یک دست روی شکمش، همانطور که به پشت میافتاد، ادای مردن را درمیآورد. به نظر میرسید جراحتش جابهجا میشود. وقتی روی آرنجش افتاد، جراحت به سینهاش منتقل شد. وقتی آرنجش درد گرفت، دوباره به شکمش برگشت. برای خون، بهترین پشم قرمز مادرش را قرض گرفته بود.
ملانتو گفت: «این را از دستمزدت کم میکنم.»
گفت: «مادر. دارم میمیرم.»
«داری روی آینهٔ سفارشیِ عروسی میمیری.»
سرش را بلند کرد، صفحهٔ پیچیده در پارچه را از زیر تنش بیرون کشید و بازیاش را از سر گرفت. پاشنههایش به سطلها خوردند. بارانی سیاه پیرامون چهرهٔ زیبایش فرو ریخت.
کسی از آستانهٔ در برایش دست زد.
زنی که آنجا ایستاده بود، شنلی سفری با حاشیهای بنفش و وصلهشده به تن داشت. شانههای پهنی داشت و جای زخمی از میان یکی از ابروهایش میگذشت که چنان جلوهاش میداد که گویی همیشه در میانهٔ پرسشی دشوار است. پشت سرش، خیابانِ آیگاله در آفتاب ظهر سفید و خالی بود. هرکس عقلش میرسید به داخل رفته بود.
به او گفت: «مرگ اول بهتر بود. پیش از آنکه بفهمی تماشاگر داری.»
ایاس چنان تند از جا نشست که ملانتو فهمید این همان مهمانی است که منتظرش بوده.
گفت: «دورو. این مادر من است.»
«خودم میبینم.»
هیچ شباهتی به هم نداشتند. ملانتو کوتاهقد و پهنلگن بود و موهای شقیقههایش از همین حالا خاکستری شده بود. پاهای بلند پسرش به کسی میآمد که همیشه در جایی ایستاده باشد که بتواند از آنجا برود. بااینهمه، پاسخ زن به دلش نشست و به همین دلیل بیدرنگ به آن بدگمان شد.
دورو سرپرستی شش بازیگر را بر عهده داشت که برای جشنواره از راه دریا رسیده بودند. روغنکشیِ متروک را برای اقامت و پلههای بالای بندر را برای اجرا در اختیارشان گذاشته بودند. ایاس هشت شب گذشته در حمل نیمکتها به آنها کمک کرده بود. دستکم خودش چنین گفته بود. مادرش نیمکتهایی را تصور کرده بود که در تاریکی حمل میشدند، نیمکتهای بیپایان، جاهای نشستن به شماری شگفتآور برای شهری که بیشتر مردمش ترجیح میدادند سرپا بایستند.
دورو گفت: «به او پیشنهاد دادهام به گروه ما بپیوندد.»
ملانتو چرم صیقلکاری را از روی زانویش برداشت. زیر آن، آینهٔ عروسی تکهای از سقف را نشان میداد، چکشی وارونه را، و هیچ چهرهای را.
گفت: «او اینجا جا دارد.»
«میگوید اینجا کار دارد. این دو یکی نیستند.»
«اینطور میگوید.»
ایاس زغال را از گونهاش پاک کرد و اوضاع را بدتر کرد. در هجدهسالگی، میتوانست کوچکترین صداهای مادرش را تقلید کند، از نفسی که پیش از برداشتن ظرف داغ میکشید تا صدای تق کوتاهی که با آن سلیقهٔ مشتری را محکوم میکرد. آنقدر کامل به نقش او درمیآمد که همسایهها پیش از آنکه حرفی بزند، میخندیدند. حالا انگار نمیتوانست حالت چهرهٔ خودش را سر و سامان بدهد.
دورو گفت: «بعد از سومین اجرا راه میافتیم. یراقهای صحنهمان را تعمیر میکند، همسرایی را یاد میگیرد، کلی بار و بنه حمل میکند و بد غذا میخورد. بخش آخر را دو بار به او گفتهام.»
«شاید بد نباشد دربارهٔ دستمزد هم چیزی بگویی.»
«بعد از کسر هزینهها سهمی میگیرد.»
«پس خیلی بد غذا خواهد خورد.»
دورو لبخند زد. ملانتو دلش نمیخواست از این زن خوشش بیاید.
آن سوی اتاق، زیر پله، صندوق چوبی بلندش قرار داشت. در آن خردهفلزهایی را نگه میداشت که ذوبکردنشان دردسر داشت و ابزارهایی را که از مادرش به او رسیده بود. ایاس نگاهی به آن انداخت. به پساندازی فکر میکرد که زیر درِ لق صندوق گذاشته بود. ملانتو به چیز دیگری فکر میکرد که درون آن بود.
گفت: «سفارش عروسی را تمام میکنم. و دستههای سیمو را هم. یادم نرفته.»
«زمستان را فراموش کردهای.»
«زمستان را در شهری بزرگتر میگذرانیم.»
«فراموش کردهای شهرهای بزرگتر هم زمستان دارند.»
دورو به چارچوب در تکیه داد. ظاهراً پیشتر شاهد رفتن آدمها بوده و میدانست باید به همه لحظهای فرصت داد تا نامعقول شوند.
ملانتو از جا برخاست. زانویش با تق کوچکی که برایش آشنا بود صدا داد و هر سه آن را شنیدند.
گفت: «میبینی؟» و پیش از آنکه جملهاش تمام شود از خودش بیزار شد.
ایاس سرش را پایین انداخت.
بیرون، کسی قاطری را از برابر کارگاه راند. خورجینهایش پر از مرغ زنده بود و یکی از مرغها با سری خشمگین و رو به عقب از میان آفتاب میگذشت. ملانتو بعدتر این صحنهٔ مضحک را به یاد میآورد. صبحی که خدایان پیدایش کردند، باور کرده بود تقتق زانویش شاید برای نگهداشتن پسرش کافی باشد.
ایاس گفت: «هنوز قبول نکردهام.»
«اما دلت میخواهد بروی.»
«بله.»
همین بود. نه بیماریای در کار بود، نه بیرحمیای، نه چیزی که بتواند در برابرش از خودش دفاع کند. دلش میخواست برود.
به آینه برگشت. گفت: «اول دستههای سیمو را تمام کن.»
دورو دو انگشتش را به نشانهٔ خداحافظی به چارچوب در زد. ایاس دنبالش بیرون رفت و صدایشان، آهسته و هیجانزده، در خیابان دور شد. ملانتو بیش از آنچه لازم بود مفرغ را مالید. سقف زیر دستش روشنتر شد.
آینهای معمولی بود. صدها آینه ساخته بود. سطحی خوب آنچه را پیش رویش بود بازمیتاباند. فقط سازندگان ارزانترین آینهها کجومعوج نشاندادن تصویر را حسن کارشان میدانستند. زنها شکایت میکردند که آنها را جوان نمیکند. مردها شکایت میکردند که آنها را شبیه پدرانشان نشان میدهد. او پیشنهاد میکرد بهجای آینه به آنها کاسه بفروشد.
هیچوقت نگذاشته بود پسرش پس از غروب آفتاب آینه صیقل بدهد.
تا آن صبح، ایاس این قاعده را هم مثل یکی دیگر از صرفهجوییهای عجیبوغریب مادرش پذیرفته بود، مثل اینکه زیر بار سقف تازه نمیرفت، اما بهترین زغال را میخرید. ملانتو گفته بود برای چشمها ضرر دارد. پسرش هیچیک از اجزای چهرهاش را به ارث نبرده بود، اما هجده سال شنیدن توضیحات مادرش باعث شده بود به شیوهای آشنا چشمهایش را از سر ناباوری تنگ کند.
خیابان ساکت شد. مگسی لبهٔ ظرف روغن را میکاوید. ملانتو گوش سپرد تا صدای قدمهای پسرش را که برمیگشت بشنود، اما بهجایش صدای فرفرهای را شنید.
صدا از درون صندوق میآمد.
مدتی هیچ کاری نکرد. بعد آینهٔ عروسی را روی میز کار، رو به پایین گذاشت.
همهمهٔ خشک و خفیف فرفره ادامه داشت، گرچه اسباببازی از زمانی پیش از آنکه ایاس نامی داشته باشد، زیر سه لایه پارچه بیحرکت مانده بود.
II #
خواهرش با مردی آمد که سبدی سرپوشیده حمل میکرد.
میرینه برای مناسبتی رسمی لباس پوشیده بود، یعنی جامهای تمیز از همان نوع جامهٔ تیرهای پیدا کرده بود که برای حمام، مراسم خاکسپاری و قرضگرفتن پول میپوشید. چهار سال از ملانتو کوچکتر بود و چنان رفتار میکرد که گویی عمری دلزده بوده است. مرد پشت سرش لاغر و آفتابسوخته بود و پابرهنه. تاجی از پیچک کجوکوله روی سر کوتاهمویش نشسته بود. یکی از پاهایش خونریزی میکرد.
ملانتو میان آنها و صندوق ایستاد.
میرینه پرسید: «پسر کجاست؟»
«سر کار.»
«کجا؟»
«سر کار خودش.»
مرد سبد را پایین آورد. گفت: «مرا اویون میخوانند.»
کسی دعوتش نکرد بنشیند. لحظهای بعد خودش نشست و بااحتیاط پای زخمیاش را از زمین دور نگه داشت.
ملانتو گفت: «راه درازی آمدهای.»
«بیشترش بیجهت. به من گفته بودند آینه در مقبرهای است.»
«پس مقبرهها را بگرد.»
میرینه درِ رو به خیابان را بست.
کارگاه تغییر کرد. وقتی مربع نور خورشید از میان رفت، ابزارها تیرهتر از پیش به نظر رسیدند. وزوز فرفره از صندوق میآمد. اویون سرش را به سوی صدا چرخاند و چهرهاش چنان آشکارا از آسودگی باز شد که ملانتو ناگهان احساس کرد میخواهد آزارش بدهد.
پرسید: «خواهرم چهقدر به تو وعده داده؟»
گفت: «هیچ. از سپیدهدم دارد سعی میکند وادارم کند بروم.»
میرینه سرپوش سبد را برداشت.
درون آن، شش تکه مفرغ روی پارچهٔ کتانیِ رنگنشده قرار داشت. لبههای شکستهشان سیاه بود، اما سطحشان درخششی پاک داشت، مثل آب زیر سنگ. تکهای شاخهای را بازمیتاباند که از خوشههای انگورِ رنگپریده سنگین شده بود. تکهای دیگر پایهٔ صندلی کوچکی را نشان میداد. در سومی، دستی سفید با کفِ رو به بالا آرمیده بود و انگشتانش اندکی خمیده بود. هیچچیز در کارگاه نبود که این تصویرها را توضیح دهد.
ملانتو نگاهش را از دست برداشت.
اویون گفت: «همهچیز را پیدا کردهایم جز بخش میانی.»
«اینجا هیچ بخش میانیای نیست.»
خواهرش گفت: «ملانتو.»
میرینه هجده سال راز او را نگه داشته بود. کودک را شسته بود، شیر آورده بود و ترانهٔ احمقانهٔ خرچنگی را که کفش قرض گرفته بود به او یاد داده بود. در روزهای تبش کنارش نشسته بود، درحالیکه ملانتو میان نیایشگاه و پزشک میدوید و پولی را خرج میکرد که توان خرجکردنش را نداشت. هرچه حالا او را به اینجا کشانده بود، خیانتِ صرف نبود. ملانتو این را میدانست و بااینحال نمیتوانست به خاطر اندوهی که در نگاه خواهرش بود، او را ببخشد.
میرینه گفت: «مدتی است خوابهایی میبیند. پیش من آمد.»
«چه خوابهایی؟»
«چهرهای سفید. مردانی که چیزهایی به او تعارف میکنند. خیال میکرد معنایش این است که پیش از سفر باید تشرف پیدا کند.»
«باید به من میگفت.»
«فکر میکرد مانع سفرش میشوی.»
اویون کف پایش را بررسی کرد. سکوتش از هر چیزی که ممکن بود بگوید، باملاحظهتر بود.
ملانتو درِ صندوق را بلند کرد. وزوز بلندتر شد. حلقهای سیم بیرون آورد، سنبههای مادرش را و قالبی ترکخورده برای دستهای به شکل پرنده. ته صندوق، بستهای در پارچهٔ بادبان پیچیده شده بود. آن را بیرون آورد و روی میز کار گذاشت و گشود.
صفحهٔ مفرغی تقریباً به اندازهٔ دست باز یک مرد بود و دورتادورش شکسته بود. کنارش، فرفرهای چوبی روی پارچه میچرخید. نوکش دایرهای کوچک در بافت پارچه ساییده بود.
مفرغ خالی بود.
نه تیرهای سقف را بازمیتاباند و نه چهرههایی را که بر آن خم شده بودند. رنگ اتاقی را داشت پس از خاموششدن چراغ، وقتی چشم هنوز انتظار دارد اسباب و اثاثیه را ببیند.
اویون به گریه افتاد.
ملانتو گفت: «گریه نکن.»
با پشت دست دهانش را پوشاند. ملانتو آمادهٔ تهدید بود، آمادهٔ مطالبههایی به نام خدایان، و این بسیار بدتر بود.
میرینه آهسته پرسید: «میدانستی مال چه کسی است؟»
«نه در آغاز.»
«بعدتر؟»
ملانتو پارچهٔ بادبان را روی فرفره تا کرد. فرفره زیر پارچه همچنان میچرخید.
دریا این بسته را در توفانی زمستانی به ساحل آورده بود. شوهرش دو سال بود مرده بود. فرزندی نداشت. همراه دیگران برای یافتن الوار به میان بقایای کشتی رفته بود و صندوقی از چوب سدر پیدا کرده بود که زیر پاروی شکستهٔ سکان گیر کرده بود. یادش میآمد از سنگینیاش دلخور شده بود. این آخرین چیز عادی دربارهٔ آن بود.
درون صندوق، اسباببازیها و صفحهٔ شکسته بود. آینه کودکی را نشان میداد که به کسی پشت سر او نگاه میکرد.
برگشته بود. هیچکس آنجا نبود.
وقتی دوباره نگاه کرد، کودک دستهایش را بلند کرده بود.
همینقدر را برایشان گفت. دربارهٔ شبهای پس از آن چیزی نگفت، از اینکه چطور صفحه را با تنش گرم میکرد، چون کودکی که درونش بود میلرزید، یا اینکه چطور با لحنی احمقانه و مهرآمیز که گمان میکرد هرگز به کارش نخواهد آمد، با تصویر حرف زده بود. از صبحی هم نگفت که با احساس سنگینی روی گلویش از خواب بیدار شده بود و کودکی زنده را آنجا خوابیده یافته بود، با مشتی که در موهای او گیر کرده بود.
میرینه به اویون گفت: «دریا چیزها را از زمان خود بیرون میکشد. این را میدانی.»
«میدانم.»
هرقدر هم بیرون از صندوق زمان گذشته بود، آن کودک هراسان در همان لحظهٔ یگانهٔ خود مانده بود تا ملانتو او را پیدا کرد.
او گفت: «بزرگ شد. غذا خورد. بیمار شد. چیزی از مفرغ در وجودش نبود.»
اویون سر تکان داد و صورتش را پاک کرد. «خدا هم بزرگ شده است.»
سرانجام کسی این را گفته بود.
آنسوی درِ بسته، ایاس به چیزی در کوچه خندید. صدا بهسوی آنها آمد. ملانتو دست بهسوی پارچه برد، اما خواهرش مچ او را گرفت.
«دیگر نمیتوانی کاری کنی که این را نداند.»
«میتوانم یک صبح دیگر به او بدهم.»
پیش از آنکه هیچکدام از زنها تکان بخورند، چفت بالا رفت.
ایاس در آستانهٔ در ایستاده بود و بستهای شیرینی در دست داشت که در برگی پیچیده شده بود. آنها را خریده بود تا دل مادرش را نرم کند. نگاهش از چهرهٔ او به سبد رفت و سپس به دست سپیدی که در مفرغ آرمیده بود.
بسته از دستش افتاد. عسل و کنجد روی آستانه پاشید.
گفت: «آن مردها.»
III #
پسر حاضر نبود به طبقهٔ بالا برود. کنار مادرش نمینشست. روی چهارپایهٔ کوتاهِ روبهروی اویون نشست، کف هر دو پا را روی زمین گذاشت و دستهایش را روی هم نهاد. ملانتو آن حالت را میشناخت. وقتی نقش پادشاهی را بازی میکرد که آمادهٔ شنیدن خبر بد بود، اینطور مینشست.
اویون برایش از فرزند پرسفونه، تختی که زئوس او را بر آن نشانده بود و تیتانهای سپیدچهره که با اسباببازی آمدند، گفت. بیپرده حرف زد. خدا تکهتکه شده بود. آتنا قلبش را حفظ کرده بود. دستهای دیگری هرچه را میشد گرد آورده بودند. دیونیسوس زنده بود و آنگاه هم زنده میماند که شهرشان صخرهای زیر دریا شده باشد.
اویون گفت: «اما چهرهای که پیش از آنکه مردها او را بگیرند دید، دیگر نبود.»
ایاس به پارهٔ خالی نگاه کرد.
«در آینه چهرههای بسیاری هست.»
«نه این یکی.»
«پس من او هستم.»
ملانتو گفت: «تو ایاس هستی.»
پسرش نگاهش نکرد. «از او میپرسم.»
اویون درنگ کرد. لبههای برگ پیچکی که بر سر داشت، رو به خشکی گذاشته بود.
«تو همان چیزی هستی که او دید، پیش از آنکه بفهمد آنها چه میخواهند بکنند.»
«یک تصویر.»
«بله.»
«این کمارزشترش میکند؟»
«نمیدانم.»
این پاسخ انگار ایاس را آرام کرد. او همیشه ندانستنِ صادقانه را به شیوههای پیچیدهای ترجیح میداد که بزرگترها با آنها نادانیشان را پنهان میکردند.
اویون توضیح داد که خدا او را در جستوجوی تکههای آینه فرستاده بود. دیونیسوس، که دوباره جان گرفته بود، میتوانست شکل عوض کند، به رقصها درآید، از سنگینی اندوه بکاهد و کاری کند که هوشیاران اتاقهای تنگ زندگیشان را از یاد ببرند. اما هرگاه نخستین چهرهاش را فرامیخواند، بهجای آن دستهایی پدیدار میشدند که او را گرفته بودند. میخواست بار دیگر به کودکی نگاه کند که هنوز آزاری ندیده بود.
ایاس پرسید: «میخواهد من بمیرم؟»
«نه.»
«میخواهد زنده بمانم؟»
اویون چشم به زیر انداخت.
ملانتو برخاست. «فلزت را داری. ببرش.»
«فلز خالی است.»
«پس به او بگو وقتی پیدایش کردی خالی بود.»
ایاس یک بار خندید، بیآنکه نشانی از شادی در خندهاش باشد. «پاسخت همین است؟»
«پاسخ خوبی است.»
«یکی دیگر از چیزهایی که نباید گفت.»
سالها بود میدانست جایی در زندگیشان دعوایی در حال شکلگرفتن است. خیال کرده بود اختلافشان بر سر نام پدرش خواهد بود. دریانوردی مرده از خودش ساخته و بعد از حرفزدن دربارهاش سر باز زده بود. این تمهید به کارش میآمد تا وقتی ایاس آنقدر بزرگ شود که بفهمد چرا چنین داستانی به کار مادرش میآمده است.
پرسید: «هیچکدامش راست بود؟»
«توفان.»
«دریانورد؟»
«نه.»
سر تکان داد. هیچ خشمی نمیتوانست به اندازهٔ دقتی که با آن خبر را پذیرفت و در خلوتِ ذهنش برای بعد کنار گذاشت، ملانتو را بیازارد.
میرینه شروع به جمعکردن شیرینیها کرد. دانههای شن را از یکی جدا کرد و آن را روی میز کار گذاشت. دستهایش اندکی میلرزید.
«مادرت فکر میکرد دارد از تو محافظت میکند.»
«داشتم از مادرم میپرسیدم.»
میرینه شیرینی را گذاشت.
پس از مدتی، ایاس رو به اویون گفت: «اگر پیش او بروم، چه میشود؟»
«خواسته آینه را یکپارچه به جایی ببرند که شب او را میپذیرد. در ماهِ تاریکِ بعدی. یعنی فرداشب.»
ملانتو گفت: «فرداشب؟»
«سه سال است که جستوجو میکنم.»
«پس فقط یک روز فرصت داریم.»
«همه فقط یک روز فرصت دارند.»
ایاس انگشتش را روی لبهٔ چهارپایه کشید. وقتی هشتساله بود، ماهی کوچکی روی آن کندهکاری کرده بود. ملانتو وانمود کرده بود که متوجه نشده، هرچند هر نشان تازهای را که او میگذاشت میدید. آن ماهی زیر یازده هزار بار دستکشیدنِ بیهدف، صیقلی شده بود.
پرسید: «میتواند مرا کامل کند؟»
واژهها چنان بیواسطه به دلش نشستند که لحظهای دردی حس نکرد.
«تو کاملی.»
«پس چرا پنهان کردی که من چه هستم؟»
اویون حرفش را قطع نکرد. میرینه کنار شیرینیهای خراب ایستاده بود. بیرون، شهر آمادهسازی برای اجرای عصر را آغاز کرده بود. صدای چکشها از بندر بالا میآمد و پس از آن، نالهٔ کسی که ضربه به شستش خورده بود. ایاس قول داده بود آنجا باشد. تا یک ساعت پیش، این در نظر ملانتو خطری بود که ارزش داشت جلویش را بگیرد.
شنید که از پسرش میپرسد آیا میخواهد هجده سال را برای غریبهای رها کند.
ایاس چنان از جا برخاست که چهارپایه افتاد.
«فکر میکنی آن سالها چه هستند؟ سالهایی که به تو بدهکارم؟»
«نه.»
«مدام میشماریشان.»
«ترسیدهام.»
ایاس از حرکت بازایستاد.
لحظهای به یکدیگر نگاه کردند، بیآنکه پناه جدال همیشگیشان را داشته باشند. چشمهای ایاس برق میزد. ملانتو دلش میخواست زغالی را که هنوز کنار گوش او مانده بود لمس کند. میخواست پسرش پنجساله باشد، یا سیساله، یا اصلاً جایی دیگر باشد. هر جا جز این سنِ هولناک که او چنان قد کشیده بود که میتوانست برود و ملانتو هنوز به یاد میآورد که بلندش میکرد و به آغوشش میگرفت.
گفت: «میخواهم بدانم.»
ملانتو سر تکان داد. این رضایت نبود. وقتی دیگر تاب نداشت کاملاً بیحرکت بماند، سرش اینطور تکان میخورد.
میرینه گفت راه رسیدن به شب را میشناسد. زیارتگاهش راهی کهن از میان تپههای آهکی داشت که زائرانی از آن میگذشتند که خدایانِ نزدیکتر پاسخی برایشان نداشتند. پیش از سپیدهدم راه میافتادند و تکهها را با هم میبردند. شاید شب بتواند تشخیص دهد چه چیزی از آنِ خداست و چه چیزی به پسر بدل شده است.
ملانتو گفت: «و شاید هم نتواند.»
خواهرش پاسخ داد: «نه. شاید نتواند.»
ایاس خم شد و چهارپایه را برداشت. آن را درست همانجا گذاشت که بود. این لطف هنوز از دستش برمیآمد.
بعد رفت تا به دورو بگوید به اجرا نخواهد رسید.
ملانتو تماشا کرد که از خیابان گذشت. کنار فواره ایستاد تا صورتش را بشوید. از کارگاه نمیتوانست آب را ببیند، اما دید که وقتی ایاس به آب نگاه کرد، شانههایش سفت شدند.
پشت به حوض کرد و با چشمان بسته صورتش را مالید.
IV #
چنان بار بستند که گویی به سفری معمولی میروند. میرینه نان، گلابی خشک، کمی نمک و پتویی آورد که بوی دیوار نمور زیارتگاه را میداد. اویون پانسمان پایش را عوض کرد. ایاس لباسهایش را در شنلی اضافی پیچید و آنقدر بد گره زد که ملانتو دست پیش برد تا گره را درست کند، اما باز ایستاد.
کوچکترین چکشش، سنگ صیقل، چرم، مته و دو نوار فلز نرم را بست. هفت تکهٔ آینه را جدا از هم حمل میکردند. تا شکستگیها را درست بررسی نمیکرد، حاضر نبود خطرِ جفتکردنشان را بپذیرد.
چیز دیگری هم بود که به آن نیاز داشت.
وقتی بقیه جاگیر شدند، به بندر رفت. مشعلها را در امتداد صحنهٔ موقتی بازیگران گذاشته بودند. زنی با نقابی چوبی درِ نقاشیشدهای را سرزنش میکرد. هر بار که در جوابش را میداد، تماشاگران جیغ میکشیدند. ملانتو پشت روغنکشی منتظر ماند تا دورو از صحنه بیرون بیاید، با در که زیر بغلش زده بود.
ملانتو پرسید: «به تو گفت؟»
«بخشی از ماجرا را.»
«باورش کردی؟»
دورو وسیلهٔ صحنه را به دیوار تکیه داد. «یکبار با مردی همقایق بودم که هر وقت زنش از پول حرف میزد، به فوک تبدیل میشد. باورکردن بخش دشوار ماجرا نیست.»
«پس کدام بخش است؟»
«اینکه بعدش چه باید کرد.»
ملانتو به نقابهای آویخته از طناب نگاه کرد. پادشاهها، پیرزنها، دختری زیبا با دهانی بسیار بزرگ. در انتها، چهرهای نیمهتمام آویخته بود، از پارچهٔ کتانیِ رنگپریدهای که آن را شکل داده و سفت کرده بودند.
«میتوانی یکی به شکل صورت او بسازی؟»
دورو مسیر نگاهش را دنبال کرد.
«میتوانم. برای چه؟»
«برای سفر. اگر لازم شد چیزی پیش روی خدا بگذاریم تا به آن نگاه کند.»
این حرف کاملاً دروغ نبود. اندکاندک طرحی در ذهن ملانتو شکل میگرفت. چهرهای که از روی سیمای پسرش قالبگیری شده باشد، با فلز صیقلی پشت چشمها و صفحهٔ خالی درون آن. اگر آینه زمانی کودکی را در خود جای داده بود، شاید میشد دوباره وادارش کرد چنین کند. او چیزهایی دربارهٔ سطوح میدانست که کاهنان نمیدانستند. صنعتگری چیرهدست، اگر وقت کافی داشت، میتوانست جایی که فقط عمق بود فاصله نشان دهد و جایی که فقط زاویه عوض میشد حرکت.
دورو با دقت نگاهش کرد.
«میداند؟»
«خواب است.»
«این سؤال من نبود.»
ملانتو کیسهٔ پولش را روی خمرهای واژگون گذاشت. دورو دست به آن نزد.
دورو سرانجام گفت: «پیشتر یک بار برای ساختن نقاب مدل شده است. به شاهزادهای جوان نیاز داشتیم. به اینکه چقدر میتوانست بیحرکت بماند، افتخار میکرد.»
شیئی پیچیده در پارچه را از قفسه برداشت و باز کرد. چهرهٔ درون آن بیتردید چهرهٔ ایاس بود، اما آرامتر و بیآن تغییرهای تند و زندهای که همیشه به ملانتو حس میداد چیزی از چشمش دور مانده است. دورو دهانش را بهزیبایی ساخته بود. ملانتو از نو از او بدش آمد.
دورو گفت: «قرضش بگیر. مال گروه است.»
ملانتو دست دراز کرد.
دورو نگهش داشت. «کاری نکن از اینکه دلش میخواهد با ما بیاید شرمنده شود.»
«پسرهای دیگری خواهی داشت.»
«بله.» زن نقاب را رها کرد. «و تو همین یکی را خواهی داشت، اگر به او مجال بدهی.»
در راه خانه، ملانتو از کنار زیارتگاه میرینه گذشت. بنایی کوتاه بود میان نانوایی و دکان مردی که صندل تعمیر میکرد. ستونی در کار نبود که آن را متمایز کند. بالای در، ماری روی سنگ کنده شده بود که سرش را بهسوی دُم خودش برمیگرداند، بیآنکه به آن برسد.
مادرشان پیش از میرینه آنجا آموزش میداد. ملانتو هنوز صدایش را میشنید که به زنها میگفت با دستهای گشوده بنشینند و از هرکدام میخواست خشمی را به یاد بیاورد و بعد به کسی که آن را به یاد میآورد توجه کند. این آموزه در تاریکی از دهانی به دهان دیگر میگذشت. دختری آن را با خود به خانهٔ شوهرش در آنسوی آب میبرد و زنی رختشوی آن را برای زنی که کنارش کار میکرد تکرار میکرد. واژهها دگرگون میشدند، اما آن چرخش کوچکِ درونی برجا میماند.
ملانتو مدتها پیش از آنکه ایاس بتواند سرودی را بفهمد، همین را با او به کار بسته بود. در آغاز از هر کسی که نزدیکتر بود تقلید میکرد. اگر ملانتو میخندید، او هم میخندید. اگر ساق پای ملانتو به جایی میخورد و ناسزا میگفت، چنان گریه میکرد که گویی خودش آسیب دیده است. از خواب برمیخاست و نمیدانست کودکِ خواب بوده یا زنی که او را در آغوش گرفته است.
ملانتو حرفزدن از فردا را به بازی تبدیل کرده بود.
«وقتی بیدار شوی، ایاس پاهایش را کجا میگذارد؟»
«روی زمین.»
«و حالا چه کسی این را میداند؟»
«ایاس.»
سرانجام او به مادرش خندیده و گفته بود: «خودم میدانم، مادرِ خنگ.»
ملانتو آنقدر خوشحال شده بود که گذاشته بود این توهین به امتیازی خانوادگی بدل شود.
نخستین باری که ایاس عمداً به او دروغ گفت، دربارهٔ کوزهٔ روغنِ شکسته، ملانتو خودش را در طبقهٔ بالا حبس کرد تا از فرط آسودگی گریه کند. ایاس در درون خویش جای کوچکی ساخته بود که از آنجا میتوانست مادرش را تماشا کند که چیزی را باور میکرد که خودش میدانست دروغ است. بعدها، وقتی نوبت پرداخت بهای روغن رسید، ملانتو دیگر چندان اهل فلسفه نبود.
از زیر نقش مار گذشت و راه خانه را ادامه داد.
ایاس بیدار بود. روی پله نشسته بود و بقچهٔ سفرش را میان پاهایش گذاشته بود.
«این چیست؟»
«یک نقاب.»
«مال من؟»
«برای خدا.»
دستش را دراز کرد. ملانتو آهسته نقاب را به دستش داد.
سوراخهای چشم را وارسی کرد، بعد نقاب را بر چهرهٔ خود گذاشت. برای لحظهای پسرش ناپدید شد و جای خود را به غریبهٔ زیبایی داد که دورو ساخته بود. سرش را کج کرد. لبخند همچنان به همان حال ماند.
از دهان نقاب پرسید: «بهتر شد؟»
«درش بیاور.»
درآورد.
«میخواستی چهکار کنی؟»
«هنوز نمیدانم.»
به ابزارهای مادرش نگاه کرد که از پیش برای صبح بسته بود، و بعد به نقاب. پسر نادانی نبود. ملانتو هجده سال صرف کرده بود تا مطمئن شود که چنین نیست.
«میخواستی فریبش بدهی.»
«اگر میتوانستم.»
«با یک چیز زیبا برای تماشا.»
ملانتو پاسخی نداشت.
ایاس گفت: «همینطوری گیرش انداختند.»
ملانتو روی پلهای پایینتر از او نشست. خانه بوی فلزِ در آب سردشده و شامی را میداد که هیچکدامشان تمام نکرده بودند. گمان کرده بود برای نگهداشتنش از عهدهٔ هر کاری برمیآید. نفهمیده بود که آن «هر کاری» چه چیز کوچک و زشتی میتواند باشد.
ایاس گفت: «نمیخواهم دوباره به داخل بروم.»
این نخستین بار بود که ترسش را به زبان میآورد.
ملانتو دستش را آنقدر آهسته بالا برد که ایاس بتواند پسش بزند و کف دستش را روی ساق پایش گذاشت.
«پس راه دیگری پیدا میکنیم.»
ایاس نقاب را روی زانوهایش گذاشت. کمی بعد، دستش را روی دست او گذاشت.
V #
سپیدهدم که زد، آیگاله از آنِ نانواها، سگها و کسانی بود که ترکش میکردند.
دورو کنار فواره منتظر بود و مشک آبی همراه داشت. دیگر جامهای بنفش به تن نداشت. فقط پیراهنی بیآستین پوشیده بود و چشمهایی خسته داشت، مثل کسی که سراسر یک تماشاخانه را بعد از نیمهشب جمع کرده باشد. مشک را به ایاس داد.
«فردا، بعد از آخرین اجرا، به دریا میزنیم.»
«میدانم.»
«اگر به ما نرسیدی، در بندر نیسا سراغمان را بگیر. به یک طنابساز آنجا بدهکاریم. او میداند کجا رفتهایم.»
ملانتو انتظار آغوشی داشت و خودش را آماده کرده بود که از آن بیزار شود. اما دورو بهجایش گرهٔ بقچهٔ پسر را وارسی کرد.
گفت: «افتضاح است.» و دوباره گرهاش زد.
درحالیکه شهر هنوز در سایهٔ تپهاش بود، بهسوی شرق راه افتادند. اویون میلنگید، اما چوبدستیای را که میرینه به او تعارف کرد نپذیرفت. به نخستین یال که رسیدند، بیآنکه حرفی بزند آن را پذیرفت. بندر زیر پایشان به انحنایی از آبِ رنگپریده، چند بدنهٔ کشتی و دورتر، به حرکت مورچهوار مردمی فروکاسته بود که برای نمایشی که مسافران نمیدیدند نیمکت میچیدند.
ایاس همراه خالهاش جلوتر میرفت. ملانتو با اویون پشت سرشان میآمد. سبدِ خردهپارهها از شانهٔ او آویزان بود و هر از گاهی چیزی درونش نتِ آرامی به صدا درمیآورد.
پرسید: «با تو حرف میزند؟»
«گاهی.»
«صدایش چهجوری است؟»
اویون کمی اندیشید. «مثل صدای کسی که منتظر بودهای از او چیزی بشنوی.»
«این که خیلی بهدردبخور است.»
«همیشه نه.»
کنار جویباری ایستادند. میرینه پای اویون را شست و او با چنان ادب و متانتی درد را تاب آورد که تماشایش ناخوشایند میشد. ایاس از جایی که جریان آب روی سنگها میشکست، آب آورد. از آبگیرِ آرام دوری کرد.
ملانتو از آن مرد پرسید: «پیش از این چهکار میکردی؟»
«حسابهای برادرم را نگه میداشتم.»
«پیش از خدمت به ایزد.»
«من هم همان وقت را میگویم.»
نگاهش کرد.
«برادرم مهربان بود. همین کار را سختتر میکرد. طاقت صدای قلم روی لوح را نداشتم. هر روز پیمانههای جو و پیمانههای روغن. چیزهایی که اتفاق افتاده بود و طوری ثبت میشد که انگار با نوشتنشان همهچیز تمام شده بود.»
به میرینه نگاه کرد که پارچهٔ تمیز را دور زخم میپیچید.
«به مجلسی برای رقص رفتم. قصد رقصیدن نداشتم. زنی بود که طبل مینواخت و یکجایی فهمیدم مدت خیلی زیادی است که به خودم فکر نکردهام.»
«چقدر؟»
«شاید بهاندازهٔ یک ترانه.»
ملانتو نزدیک بود لبخند بزند.
گفت: «همین کافی بود. از مردی که در سرم دنبالم میآمد و مدام میگفت چقدر بد از پس کارها برمیآیم، خیلی خسته شده بودم. نمیدانستم ممکن است ساکت شود.»
نگاهش بهسوی پسرش رفت. او بهزحمت کوشیده بود چنین همدمی به پسرش بدهد. اینجا مردی بود که از سر سپاسگزاری برای ازدستدادن همدمش، جهان را پیموده بود.
«و حالا هرچه ایزد میخواهد انجام میدهی.»
«معمولاً.»
«حتی این را.»
اویون به سبد نگاه کرد. «فکر میکردم دنبال تکهای فلز میگردم.»
میرینه نوار پارچه را گره زد. «تمام شد.»
درحالیکه پاهایشان زیر آفتاب بود، نان خوردند. ایاس از بقچهاش شیرینیای را بیرون آورد که کمتر از بقیه آسیب دیده بود. آن را به چهار تکه تقسیم کرد و شنریزهها را بیطرفانه میان همه پخش کرد. وقتی دندان اویون به سنگریزهای خورد، او خندید و سفر برای مدتی کوتاه تحملپذیر شد.
آنسوی جویبار، راه به تپههای رنگپریده وارد میشد. درختان زیتون جای خود را به بوتههای کوتاه و خاردار دادند. زنجرهها با وجود فرونشستن گرما همچنان میخواندند. نزدیک بعدازظهر، صدایشان پیش از خودشان به گوش میرسید. از سنگی برهنه صدایی زیر و تیز برمیخاست و لحظهای بعد حشره بر آن مینشست.
میرینه گفت از راه بیرون نروند.
ایاس پرسید: «چرا؟»
«چون راه میداند چیزها از کدام سو اتفاق میافتند.»
بالای شکافی در تپه، عقابی بیحرکت در هوا معلق بود. بر جریان هوا سوار نبود. حتی کوچکترین پرهایش هم ساکن بودند. از زیرش گذشتند و وقتی ملانتو برگشت تا نگاه کند، عقاب یکبار با کندی شگفتی بال زد و ناپدید شد.
سرزمین شب، بیآنکه سنگ مرزیای در میان باشد، آغاز شد.
آسمان پشت سرشان هنوز روشن بود، اما پیش رویشان راه به تاریکیای میرفت که آن را پنهان نمیکرد. تکتک سنگریزهها دیده میشدند. سایههای مسافران بهجای آنکه از آنها دور شوند، بهسوی تنهایشان دراز میشدند، انگار جایی در پیش رو بود که تاریکیشان را از آنجا به امانت گرفته بودند.
اویون ایستاد.
پیچکی که بر سرش بود دوباره تازه شده بود.
سبد را پایین آورد و پارچهٔ کتان را کنار زد. در یکی از خردهپارهها، دست سفید بسته شده بود. در دیگری، دانههای انگور ورم میکردند و میترکیدند، بیآنکه بیفتند. خطی باریک و سرخ روی سطح صیقلی پیش رفت، به لبهٔ شکسته رسید و ایستاد.
اویون گفت: «او میداند.»
ایاس کنارش ایستاد. ملانتو دست دراز کرد تا بازوی پسرش را بگیرد، اما خواهرش آستینش را گرفت.
«بگذار نگاه کند.»
در کوچکترین تکه، جایی که پیشتر پایهٔ صندلی بود، حالا چشمی دیده میشد.
به ایاس نگاه نمیکرد. به ملانتو نگاه میکرد.
او خشم را در مردانی دیده بود که میتوانستند کتکش بزنند، و ترس را در آدمهایی که نمیتوانست نجاتشان دهد. آن چشم هر دو را در خود داشت، چنان عظیم و چنان درمانده درهمتنیده. فهمید که ایزد این هجده سال گذشته را مؤدبانه در انتظار پرداخت بدهی ننشسته بود. جایی فراتر از مرزهای آسودهٔ خانهاش، کودکی در جستوجوی آخرین چیزی بود که پیش از کاردها به یاد میآورد.
از او بیزار شد که وادارش کرده بود بفهمد.
آنگاه تصویر ناپدید شد. اویون روی سبد را پوشاند.
از دوردست، جایی در دل تپه، صدایی مانند کشیدهشدن بالی عظیم بر زمین برخاست.
VI #
خانهٔ شب غاری بود با سنگِ آستانهای.
همین سنگِ آستانه بود که ملانتو را آشفته میکرد. غار میتوانست از آنِ هر چیزی باشد. سنگی ساییده با گوشهای لبپریده این حس را میداد که آدمهایی با کوزههایی در دست به اینجا آمدهاند، برای یافتن کلیدی بارهایشان را زمین گذاشتهاند و شیرِ ریختهشده را با سابیدن پاک کردهاند. او خود را برای عظمتی آماده کرده بود که هیچ شباهتی به زندگی خودش نداشت. اما حالا با این احتمال هولانگیز روبهرو شده بود که عظمت هم خانه و زندگی داشته باشد.
درون غار، پیرزنی کنار حوضی نشسته بود.
موهایش تیره بود. چهرهاش پیر بود. میان این دو واقعیت ساده تناقضی وجود داشت که ملانتو میتوانست حسش کند اما نمیدید. زن جامهای بیپیرایه پوشیده بود و عصایی بلند بر زانوهایش قرار داشت. پشت سر او، غار تا دوردست، فراتر از تپهای که آن را دربر گرفته بود، ادامه مییافت.
میرینه زانو زد. اویون سبد را زمین گذاشت و به سجده افتاد. ایاس راست ایستاد، نه از سر گستاخی، بلکه چون فراموش کرده بود زانوها به چه کار میآیند.
ملانتو ابزارهایش را زمین گذاشت.
گفت: «بانو، پسرم را آوردهام.»
شب به ایاس نگاه کرد.
«بله.»
فقط همین یک کلمه بود. ملانتو هرچه داشت میداد تا بداند این کلمه دقیقاً چه چیزی را تصدیق میکرد.
جویباری باریک از دل سنگ به حوض میریخت. شب چیزی را در آن میشست، شیئی خمیده و رنگپریده، نه بزرگتر از بشقابی شکسته. آن را در نور بالا گرفت، با آنکه هیچ نوری نبود که بتواند آن را در آن بالا بگیرد.
تکهای پوسته بود.
ملانتو بیآنکه کسی چیزی به او بگوید، دانست. هر پوستهٔ تخممرغی که تا آن روز شکسته بود، گویی این خمیدگی را تمرین کرده بود. سطح درونیاش رنگی داشت که پیش از سفیدی وجود داشت و بهتمامی به سفیدشدن تن نداده بود.
ایاس پرسید: «از نخستین تخممرغ است؟»
«از لبهاش.»
«چرا میشوییدش؟»
«چیزها تهنشین میشوند.»
به این پاسخ اندیشید. ملانتو از اینکه ایاس میکوشید پاسخ را به معنای لفظیاش بفهمد، دوستش داشت.
در گودیِ پوسته، بالی را دید که بر تن تا خورده بود، و سپس جفتی چشم را که گویی به هر دو سو مینگریست. نه نر و نه ماده هیچیک وصف کاملی از آن پیکر نبود. زیباییاش بخشندگیِ هولناکِ چیزی را داشت که هنوز انتخاب نکرده بود چه باشد. او میل را احساس کرد، و میلِ آفریدنِ چیزی را، و گرسنگی را، و نخستین نفسِ کودکی را. همه در همان جای کوچک زیر دندههایش آشوب میکردند.
نگاهش را برگرداند.
میرینه زمزمه کرد: «فانس.»
شب پوسته را کنارش گذاشت. «آنچه را رخ داده از اینجا میتوان دید. آن را با چیزی که میتوانی به خانه ببری اشتباه نگیر.»
تکههای آینه را روی سنگی تخت چیدند. ملانتو آنها را بر اساس شکل شکستگیشان کنار هم گذاشت. این کار را پیشتر با زیورآلات آسیبدیده کرده بود، با تشتی که زیر گاری له شده بود، و یکبار با دستی مفرغی که از زیارتگاهی سوخته آورده بودند. هفت تکه دایرهای ناقص ساختند. مرکز آن تاریک ماند، حال آنکه تکههای بیرونی همان اتاق را از زاویههای گوناگون نشان میدادند.
اتاقِ یک کودک. یک صندلی. پارچهای آویخته. دست سفید.
پرسید: «چه کسی آن را ساخته؟»
شب گفت: «هفائستوس.»
ملانتو دستهایش را پس کشید. سپس که از این حرکت شرمنده شد، دوباره آنها را سر جایشان گذاشت.
«فلز در محل شکستگیها چیزی از دست نداده.»
«نه.»
«پس میتوان تکهها را به هم وصل کرد.»
«بله.»
«و پسر؟»
شب به تکهها نگاه کرد.
«برای همین آمدی.»
میرینه از جا برخاست. بیست سال در خدمت شب بود. این مدت هرگز شکیباییاش را در برابر پاسخی بیفایده بیشتر نکرده بود.
«بانو، کودکی از آن سطح بیرون آمد. به او غذا دادیم. ما را شناخت، بعد خودش را. اینجا هیچ به حساب نمیآید؟»
«هجده سال به حساب میآید.»
ملانتو نزدیک بود بخندد. الهه و مفرغکار هر دو به همان حسابوکتابِ نارسیده بودند.
شب عصا را روی زانوهایش چرخاند. برای لحظهای عصای سلطنتیِ چنان درخشانی شد که ملانتو استخوانهای دستهای خواهرش را دید. در ورای آن، طرحِ آسمانی برخاست که هنوز از زمین جدا نشده بود. جایی در ژرفای غار، چنبرههای زمان بر ضرورت تنگتر شدند.
شب گفت: «پیش از آنکه شاهان پدرانشان را بشمارند، نخستزاده این را به دستم سپرد. او از چیزی بیرون آمده بود که نمیتوانست او را در خود نگه دارد. آسمان پس از من فرمان راند. کرونوس پس از آسمان. زئوس آنچه را پیش از او آمده بود در تن خود گرد آورد و بار دیگر آن بسیاران را پدید آورد.»
درخشش فروکش کرد. عصا از چوبی تیره بود.
«میپرسی آیا چیزی میتواند از آغازش بیرون بیاید و به چیز دیگری بدل شود. تو خود در پاسخ ایستادهای.»
ایاس نفسش را بیرون داد.
ملانتو گفت: «پس لازم نیست برگردد.»
«نگفتم برای کسی که او را از دست داده آسان خواهد بود.»
جریان هوای سردی از غار گذشت. اویون به سوی آن برگشت، مثل سگی که صدای قدمی آشنا شنیده باشد.
الهه پوسته را وارونه گذاشت.
«وقتی ماه کاملاً تاریک شد، میآید. آینه را محکم کنید. میتوانید همینجا کار کنید.»
ملانتو پرسید: «از او محافظت میکنید؟»
«در خانهٔ من هیچکس را به زور نمیبرند.»
«بیرون از آن چطور؟»
شب به سوی ورودی نگاه کرد، جایی که سایههای چهار مسافر چنان ایستاده بودند که انگار منتظرند به درون راهشان بدهند.
«بیرون از آن، زندگیهایی است که باید بگذرانید.»
برایشان آب، آتشی کوچک و جایی روی سنگ برای پتوهایشان فراهم شد. هیچ خدمتکاری این چیزها را نیاورد. همین که به آنها نیاز پیدا کردند، پدیدار شدند، و ملانتو این را کمتر از حضور یک خدمتکار آرامشبخش میدانست.
کنار تکهها زانو زد. ایاس روبهرویش زانو زد.
گفت: «بگو چه چیزی را نگه دارم.»
و برای نخستین بار از وقتی سبد پا به کارگاهش گذاشته بود، حرفی داشت که به کار پسرش میآمد.
VII #
سازندهٔ آینه در استفاده از قلع دستودلباز بود.
ملانتو این را با آزمودن پشتِ کوچکترین تکه با ظریفترین قلمش فهمید. سطح مقاومت کرد و بعد برادهای درخشان داد. پیدا بود که دستساختهٔ خدایان هم باید از چیزی ساخته شده باشد. این کشف مایهٔ آسودگیاش بود.
روی آینه نیازی به صیقل نداشت. هرجا چرمش را میکشید، تصویرها پدیدار میشدند: توپی که زیر صندلی کوچک میغلتید، لبهٔ ردایی، انگشتان کودکی که به سوی بالا دراز میشد. هیچکدام دوام نمیآوردند. اتاق به لحظهای تعلق داشت که با شکستن آینه از هم گسسته بود، و هر تکه زاویهای از آن را به یاد میآورد.
میتوانست تکهها را به کمک صفحهای پشتی و گیرههایی که روی لبه خم میشدند به هم وصل کند. برای اتصال تکهها نیازی به گرما نبود و شاید گرما سطح آینه را تغییر میداد. درزها پیدا میماندند، اما صفحه از هم باز نمیشد.
ایاس نوارهای نرم را روی آتش کوچک گرم میکرد و ملانتو صفحهٔ پشتی را سوراخ میکرد. اویون با دهان باز خوابیده بود. میرینه مراقب ورودی غار بود. شب ناپدید شده بود و پوستهٔ تخممرغ را کنار حوض گذاشته بود، همانطور که زنی دیگر ممکن بود پیالهای را همانجا بگذارد.
ایاس پرسید: «همیشه شبیه او بودم؟»
«شبیه خودت بودی.»
«مادر.»
مته را زمین گذاشت.
«من او را ندیده بودم.»
«بچهٔ توی مفرغ را.»
«بله. اولش.»
«بعدش؟»
«دندانت افتاد. قد کشیدی. وقتی از دیوار سیمو افتادی بینیات شکست.»
«او هُلم داد.»
«به من گفتی افتادی.»
«آن طرف دیوار بودم، طرفِ او.»
ملانتو سرش را بلند کرد و ایاس لبخند کوتاه و ناخواستهٔ کسی را زد که فهمیده بود اعترافش را تا وقتی دیگر به کاری نمیآمد، نگه داشته است.
پرسید: «دیگر چه؟»
میتوانست همهچیز را برایش بگوید. وسوسهاش همین بود که خاستگاه شگفتآور را زیر انبوهی از جزئیات روزمره دفن کند، آنقدر که ایاس هرگز نتواند بیرونش بکشد. اما بهجایش بخشی را انتخاب کرد که آزارش میداد.
«وقتی تازه بیرون آمده بودی، از من تقلید میکردی. حتی در خواب، اگر من تکان میخوردم، تو هم تکان میخوردی. فکر کردم شاید بد ساخته باشمت.»
«مرا ساخته باشی؟»
«میدانم.»
نوار را با انبر نگه داشت. سرش سرخ شد.
«چه چیزی عوض شد؟»
«کمکم وقتی من چیزی میخواستم، تو چیز دیگری میخواستی.»
«نشانهٔ دردسرسازی از سلامت.»
«بله.»
ماجرای کوزهٔ روغن را برایش گفت. ایاس خندید، بعد ساکت شد.
«فقط داشتم همان کارهایی را میکردم که تو یادم داده بودی؟»
«گاهی. در ماجرای کوزه نه.»
«منظورم همهاش است. اینکه بخواهم بروم. اینکه بخواهم پشیمان شوی. حتی وقتی حرف نمیزنی، صدایت را در سرم میشنوم.»
«من هم صدای مادرم را میشنوم.»
«هیچوقت قطع میشود؟»
«دربارهٔ بهای زغال دیگر چندان به کارم نمیآید.»
باز خندید. ملانتو نواری را روی صفحهٔ پشتی گذاشت و جای سوراخها را علامت زد.
«مادرم میگفت زنانی که نخست آموختند در درون خود سخن بگویند، گمان میکردند کسی وارد وجودشان شده است. شاید نیایی، یا ماری که پوست کهنهاش را پشت سر میگذارد. به یکدیگر آموختند بیآنکه دهان باز کنند، پاسخ بدهند. پس از مدتی میتوانستند تشخیص دهند با صدای چه کسی حرف میزنند.»
ایاس پرسید: «این داستان واقعی است؟»
«داستانی است که مادرم برایم گفت. این آموزه کارساز است. نام نخستین زن را نمیدانم.»
ایاس به نوار نگاه کرد که سرد میشد.
«وقتی بازی میکنم، کلمههای بعدی را پیش از آنکه تماشاگران بشنوند، میشنوم. گاهی همانطور که حرف میزنم، به کسی که دارد آن کلمهها را میگوید فکر میکنم. بعد یادم میرود و بازی خوب پیش میرود.»
ملانتو هیچوقت نپرسیده بود چه حسی دارد. پرسیده بود دستمزد میگیرد یا نه، سردش هست یا نه، دیگران زیاد مشروب میخورند یا نه. حالا گوش داد.
«دورو میگوید به مردم نشان میدهم میخواهم چه احساسی داشته باشند. باید بگذارم خودشان آن را حس کنند. میگوید لازم نیست مدام ثابت کنم که آنجا هستم.»
«دورو حرفهای زیادی میزند.»
«بله.»
نوار سردشده را کنار ملانتو گذاشت و شروع کرد به شکلدادن نوار دیگری.
نزدیک ورودی، از میرینه صدایی از سر جاخوردن برخاست.
برگشتند. زنی درست درون دهانهٔ غار ایستاده بود و نوزادی خوابیده را در آغوش داشت. لباسهایش خیس بود. از لبهٔ دامنش آب میچکید، اما قطرهای به زمین نمیرسید.
میرینه آهسته گفت: «با او حرف نزن.»
زن بیآنکه نگاهی به آنها بیندازد، از تالار گذشت و در تاریکیِ ژرفترِ آن ناپدید شد. کمی بعد، مردی آمد که اسبی پیر را میآورد و پس از او دو دختر آمدند که دست یکدیگر را گرفته بودند. دخترها بیصدا با هم دعوا میکردند. یکی برگشت تا زبانش را برای دیگری بیرون بیاورد، و ملانتو سوراخ سیاه گلویش را دید.
ایاس دستش را به سوی مچ مادرش برد.
«مردهاند؟»
میرینه سر تکان داد.
«کجا میروند؟»
«برای پرسیدن. یا استراحت. بعضیها خودشان هم نمیدانند.»
غار همانقدر بیتشریفات آنها را پذیرفت که زندهها را پذیرفته بود. کسی شمار آمدگان را نمیگرفت. کسی نمیپرسید پیش از خاکسپاری چه کلماتی در دهانشان گذاشته بودند. ملانتو به ورقههای نازک زرینی فکر کرد که میرینه گاهی به خانوادهها کمک میکرد آماده کنند. راهنماییهایی دقیق برای سفری که مسافر نمیتوانست تمرینش کند. کار خواهرش ناگهان هم ضروری به نظر رسید و هم بهطرزی تحملناپذیر ناچیز.
ایاس پرسید: «من هم جایی میروم؟»
هیچکس آنقدر زود پاسخ نداد.
گفت: «اگر بمیرم.»
ملانتو دستش را زیر دست او بیحرکت نگه داشت.
«میخواهم خیلی وقت داشته باشی تا جوابش را پیدا کنی.»
به نوزادی که در آغوش زن دور میشد نگاه کرد، هرچند دیگر چیزی برای دیدن باقی نمانده بود.
آینه بهآرامی صدا کرد. یکی از تکهها روی سنگ جابهجا شده بود و به سوی تکهٔ کناریاش کشیده میشد.
به کار برگشتند. ملانتو سوراخ میکرد، ایاس نگه میداشت، و بهتدریج اتاقِ شکسته پیرامون مرکزِ خالیاش شکلی پیوسته به خود گرفت. وقتی آخرین گیره بسته شد، صفحهٔ آینه بهطرزی غیرمنتظره سنگین شد.
ایاس آن را از دستش گرفت.
چهرهاش نمایان شد.
نه چهرهای که بالای سطح بود. چهرهٔ کودکی، گردتر و بیآسیب، که با اعتمادی کامل انتظار میکشید تا ببیند بعد چه چیزی به او داده میشود.
پسرِ جوان دهان باز کرد. کودک لبخند زد.
آنگاه ایاس شروع کرد به جیغکشیدن.
VIII #
او دیده بود که دست میچرخد.
بعدتر، وقتی توانست حرف بزند، همین را برایشان گفت. هیچ حرفی از چاقو نزد. هیچ حرفی از خون. فقط از دستِ سفید گفت که کفش را رو به پایین چرخانده بود، دیگر چیزی پیشکش نمیکرد و شروع کرده بود به چنگزدن.
ملانتو آینه را از او گرفته بود، اما جیغ ادامه داشت. جایی برای نفسکشیدن در آن نبود. اویون از خواب پرید و تلوتلوخوران به سویشان آمد. میرینه پسر را هنگام افتادن گرفت. لحظهای هولناک به نظر رسید که دارد از هم میگسلد بیآنکه بشکند. اندامهایش هر یک به سویی تقلا میکردند، صورتش رو به کسی چرخیده بود که آنجا نبود، و دستی که آستین ملانتو را گرفته بود، به کودکی بسیار خردسال تعلق داشت.
ملانتو هرچه نامش را صدا زد، ایاس نشنید.
اویون کنار او زانو زد و با قسمت پایینیِ کف دستش آهسته و موزون بر سنگ کوبید. میرینه با او همراه شد. ملانتو آن ضرباهنگ را میشناخت. مادرشان از آن برای بازگرداندن زنانِ هراسان از تاریکیِ درون استفاده میکرد و پیش از او نیز کسی دیگر آن را از پهنهای از دریا گذرانده بود که هیچکس در آیگاله نامش را نمیدانست.
اویون گفت: «با فرود دستم نفس بکش.»
ایاس سرش را تکان داد. یا شاید کودک این کار را کرد. گویی تنِ میان آنها دیگر از سنوسالش مطمئن نبود.
ملانتو همراه دیگران به سنگ کوبید. زمانی گمان میکرد این ضرباهنگ آنقدر ساده است که دانش به حساب نمیآید. دستهای مادرش وقتی آن را یاد میدادند، بهقدری بیتکلف بودند.
ایاس کمکم میان ضربهها نفسی پیدا کرد. بعد نفسی دیگر. به عق زدن افتاد و روی زمین استفراغ کرد. دیدن نانِ معمولیای که خورده بود چنان آرامشبخش بود که ملانتو نزدیک بود بخندد.
شب بالای سرشان ایستاده بود.
گفت: «آینه از هر دو سو به یاد میآورد.»
ملانتو جواب داد: «میتوانستید به ما بگویید.»
«به شما گفتم محکمَش کنید. شما او را روبهرویش گذاشتید.»
در صدایش سرزنشی نبود و همین حرف را بدتر میکرد.
ایاس دراز کشیده بود و سرش روی دامن میرینه بود. چشمهایش باز بود. عرق موهایش را تیره کرده بود.
گفت: «به او لبخند میزدم.»
ملانتو نزدیکش زانو زد.
«در آینه. خیال کرد کودک دیگری هستم. لبخند زدم و او نزدیکتر آمد. میتوانستم آنها را پشت سرش ببینم.»
«نمیتوانستی از پیش بدانی.»
«دیدمشان.»
«تو یک تصویر بودی.»
با چنان نفرتِ ناگهانی و خستهای نگاهش کرد که ملانتو جا خورد.
«هر وقت به نفعت باشد.»
ملانتو روی پاشنههایش نشست.
ایاس چشمهایش را بست. «نمیتوانستم رو برگردانم. نگاهم میکرد. مجبور بودم همان کاری را بکنم که او میکرد.»
بالاخره معنای بازوهای برافراشتهٔ کودک در قطعهٔ مفرغی که از بقایای کشتی بیرون آورده بود فهمید. کودک از او نخواسته بود بلندش کند. آخرین حرکتِ کسی را تکرار میکرد که بهسوی چیزی زیبا دست دراز میکرد، درحالیکه مردانی از پشت به او نزدیک میشدند.
هجده سال به خود گفته بود که به درخواستی پاسخ داده است.
لبهٔ جامهاش را لمس کرد، همانجا که درزش داشت باز میشد. انگشتانش پیر و ناشی به نظر میرسیدند. دیگر نمیتوانست تشخیص دهد کدامیک از خاطراتش کردارهایی از سر عشق بودند و کدامیک توصیفهایی که بعدتر ساخته بود تا بتواند با آنها زندگی کند.
از شب پرسید: «چرا بیرون آمد؟»
ایزدبانو به پسر نگاه کرد.
«از خودش بپرس.»
ایاس گفت: «یادم نیست.»
«پس بگذار چیزی بماند که یادت نیست.»
میرینه صورتش را پاک کرد. اویون پارچهٔ چرک را با خود برد. شب به حوض بازگشت و بر دستهایش آب ریخت.
ملانتو نقاب را از بقچهاش بیرون آورد. آن را کنار آینهٔ تعمیرشده نگه داشت. نقاب به پسر شباهت زیادی داشت، اما شباهت میان پسر و کودکی که اکنون در مفرغ دیده میشد، داشت کمرنگ میشد. آن کودک بینیِ شکسته نداشت، زیر آروارهاش از اصلاحِ ناشیانه جای زخمی کوچک نبود و از روغنکشی یا گروه بازیگران دورو چیزی نمیدانست. شباهت همانجا پایان مییافت که زندگی شروع میکرد نشانههای خودش را بر جا بگذارد.
آینه را رو به پایین گذاشت.
ایاس پرسید: «با آن چه میکنی؟»
«هیچ.»
«نقاب را میگویم.»
«هر کاری که بخواهی.»
ایاس نقاب را گرفت. دستهایش حالا کمتر میلرزیدند.
«میخواهم پیش از آنکه او مرا ببیند، ببینمش.»
اویون با آب پاکیزه برگشت. گفت: «او همین حالا دارد میآید.»
«پس به او بگو صبر کند.»
اویونِ تشرفیافته به شب نگاه کرد. او تکان نخورد.
اویون برخاست، تاج پیچکش را با دقت مضحکِ مردی که نظر مساعدِ کسی هنوز برایش اهمیت دارد مرتب کرد و بیرون رفت.
ایاس راست نشست. میرینه مانعش نشد، هرچند دستی پشت شانهاش نگه داشت.
او گفت: «او کودکیِ مرا دارد.»
ملانتو به آینه نگاه کرد.
«نه. من کودکیِ او را دارم.» چشمهایش را مالید. «نمیدانم چطور بگویمش.»
میرینه گفت: «بد تعریفش کن. وقت داریم.»
او تلاش کرد. اتاق بود، صندلی بود، چهرههای سفید بودند. آن فاصلهٔ هولناک درون صفحهٔ شکسته بود. بعد گرمایی بر فلز، صدای زنی و تاریکیای که در آن تپشی بود. به یاد نمیآورد که تصمیم گرفته باشد بیرون بیاید. اما به یاد میآورد که موی زن را در مشت داشت و میخواست آن را بکشد، چون صدای جالبی از زن درمیآمد.
ملانتو خندید. اشک به دهانش راه یافت.
گفت: «خیلی جالب.»
«اینها خاطرات او نیستند.»
«نه.»
ایاس نقاب را روی صورت گذاشت و بعد برداشت. این کار را دو بار کرد و تفاوت تماس هوا را با پوستش سنجید.
«فکر میکنم عصبانی خواهد شد.»
«بله.»
«شاید چیزی را که او عرضه میکند بخواهم.»
ملانتو به پسرش نگاه کرد. قول داده بود راه دیگری پیدا کند، اما تا همین لحظه، آن را راهی تصور کرده بود که او را درست به خواستهٔ خودش برساند.
گفت: «اگر خواستیاش، باید خودت به من بگویی. نمیگذارم یک کاهن به من بگوید چه بر سرت آمده.»
ایاس سر تکان داد.
پشت سرشان، آب از حوض شب سرریز شد. از روی سنگ گذشت، وارد درزهای باریک زیر پایشان شد و ناپدید گشت. از اعماق غار، فشاری برخاست، همچون فشار هوا پیش از توفان. شعلهٔ کوچک چنان خم شد که به موازات زمین درآمد.
ایاس برخاست.
ملانتو نیز همراه او ایستاد، هرچند زانویش اعتراض کرد. ایاس بیاختیار دست دراز کرد تا کمکش کند. این بار ملانتو کمکش را پذیرفت، بیآنکه به آن تکیه کند.
IX #
دیونیسوس بیهیچ دستهای از همراهان آمد.
اویون نخست وارد شد و کنار رفت. خدایی که پشت سرش بود جوان، سیهمو و پابرهنه بود. پیراهنی ساده بر تن داشت که روی شانهاش لکهای نمناک بود، چنانکه گویی پس از باران به درختی تکیه داده باشد. هیچکس او را آدمی فانی نمیپنداشت. دلیلش زیباییاش نبود. حس میکردند غار به جایی درون تنِ او بدل شده و آنان درون نفسی ایستادهاند که او هنوز بیرون نداده است.
به شب نگاه کرد و فشار فروکش کرد.
«مادربزرگ.»
«بیا تو.»
اطاعت کرد. نگاهش بیدرنگ به آینهٔ پوشیده افتاد.
بعد به ایاس.
بهاندازهٔ یک تپش قلب، چهرههایشان یکسان بود. ملانتو دید که این شباهت همان دم شکل میگیرد. خدا در جستوجوی چیزی بود و اجزای چهرهٔ پسرش بهسوی آن کشیده میشدند، چون برادههایی که نیرویی نامرئی به حرکت درآورده باشد.
ایاس نقاب را به سینه فشرد.
دیونیسوس ایستاد.
گفت: «بزرگ شدهای.»
«بله.»
«نمیدانستم میتوانی.»
ملانتو میخواست بگوید که خودش هم نمیدانست، و سالهایی بوده که هر بند انگشت قدکشیدنِ پسر به نظرش دزدی و معجزه میآمده است. خاموش ماند.
خدا دور سنگی که آینه روی آن قرار داشت چرخید. از یک زاویه، شاخهای کوچکی زیر موهایش داشت. از زاویهای دیگر، دختری بود کمی بزرگتر از ایاس. سپس دوباره همان جوان شد، با حالتی آزرده و هوشیار در گوشههای دهانش.
گفت: «نشانم بده.»
ملانتو پارچه را برداشت.
اتاق در مفرغ روشنتر شد. کودکِ مرکز آن سرش را بهسوی خدا چرخاند، اما حرکت کامل نبود. در جایی که یک قطعه به قطعهای دیگر وصل میشد، حرکت از پیوستگی افتاد. گیرهها تکهها را نگه داشته بودند. تصویر یکپارچه نمانده بود.
دیونیسوس دست دراز کرد.
ایاس گفت: «صبر کن.»
دست خدا بالای صفحه متوقف شد.
ملانتو نمیدانست میتواند تا این اندازه از دستی که هیچ کاری نمیکرد بترسد.
دیونیسوس پرسید: «چه گفتی؟»
«میخواهم برایت بگویم بعدش چه شد.»
«میدانم چه شد.»
«برای من.»
سکوت کش آمد. اویون به کف زمین خیره شد. میرینه آنقدر نزدیک ایستاده بود که آستینش به آستین ملانتو میخورد.
شب گفت: «حرف بزن.»
ایاس نقاب را به صورت زد.
مادرش فوراً فهمید چرا. این چهره جایی در اختیارش میگذاشت تا ترسش را آنجا بگذارد. کسی دیگر نشده بود. سطحی یافته بود که پشت آن میتوانست انتخاب کند بعد چه کند.
در آغاز چیزی نگفت. چمباتمه زد، سرش را چرخاند و دستش را بالا برد، چنانکه گویی از پنجرهای که برایش بیش از حد کوچک بود بیرون را مینگریست. حرکت ساده بود. ملانتو بار دیگر صندوق سدر را دید و کودک را در آن قطعه. ایاس کف دستش را به هوا فشرد.
دیونیسوس به جلو خم شد.
ایاس عقب کشید. درون آینه بود و انتظار میکشید. صدایی از او برخاست که بهسختی میشد آن را حرفزدن دانست. همان نفسِ کوتاه و پرسشگرِ کودکی که آنقدر کسی را صدا زده است که دیگر انتظار پاسخ ندارد.
ملانتو بیصدا به گریه افتاد.
ایاس صدای ملانتو را درآورد. آن صدای تیزی نبود که برای سرگرمکردن همسایهها به کار میبرد. همان صدای دیگر بود، صدای ابلهانهای که وقتی کسی نمیشنید، با آن حرف میزد.
«خب، ببینم. چه به تورمان خورده؟»
به یاد آورد که این را گفته بود. روی تخت نشسته بود و صفحه را روی دامانش گذاشته بود. هنوز بوی دریا از لفافش به مشام میرسید. کودک به دهانش خیره شده بود.
ایاس با همان نفسِ کوتاه جواب داد. سپس دوباره ملانتو شد. بازوهایش را میمالید تا گرمشان کند، از گرانی شیر غر میزد، نیمی از ترانهای را میخواند و باقیاش را فراموش میکرد. چاپلوسیاش را نمیکرد. خستگی را تقلید میکرد، بیحوصلگی را، و این را که گاهی وقتی کودک میخواست از آغوشش پایین بیاید، او بیش از حد محکم نگهش میداشت.
میخواست او دست بردارد. میخواست خدا هر لحظه را ببیند.
غار گرمتر شد. جایی آن سوی دهانهاش انگورها شروع به رسیدن کردند. بوی سنگینشان، که چیزی نمانده بود بوی گندیدگی باشد، به مشامشان رسید.
ایاس نقاب را برداشت.
به دیونیسوس گفت: «لحظهٔ گذر از یکی به دیگری را به یاد نمیآورم. یادم هست که بعدش در آغوش گرفته شدم.»
خدا گفت: «آن از آنِ من بود.»
ملانتو خشکش زد.
دیونیسوس به او نگاه کرد. چشمانش خیس بود.
«در آغوش گرفتهشدن.»
هیچکس حرفی نزد.
او گفت: «پیش از آن، این را داشتم.»
صدایش صدای کودکی خردسال شده بود. ملانتو ستمگری نمیدید که مالش را مطالبه کند. همان پسرِ درون مفرغ را میدید که به او نوید شادی داده بودند و سلاخی نصیبش کرده بودند. حالا روبهروی غریبهای بود که بهنحوی زنده مانده و زندگیای را زیسته بود که باید از آنِ او میبود.
ایاس گفت: «من آن را از تو نگرفتم.»
«نه.»
پاسخ بهآسانی بر زبانش آمد. شاید بیش از حد آسان. دیونیسوس یک قدم نزدیکتر شد.
«بیا اینجا.»
ایاس تکان نخورد.
«میتوانم هر چیزی را که در این تن از آن محرومی به تو بدهم.» خدا به بدن فانیِ پسر اشاره کرد. «پیری تنَت را تحلیل نمیبرد. نفست کمجان نمیشود. مجبور نیستی او را از دست بدهی.»
به ملانتو نگاه کرد و او احساس کرد شیرینیِ این پیشنهاد چنان در وجودش میدود که نزدیک است دست دراز کند و آن را بگیرد. دستهایی که دوباره جوان شوند. کارگاه که کمنور نشود. پسری که بازگردد و همیشه بازگردد. آنقدر وقت که دیگر ترسی نماند.
ایاس نگاهی به او انداخت.
ملانتو نمیتوانست حرف بزند. ردکردنِ پیشنهاد دروغگفتن دربارهٔ این بود که چقدر آن را میخواست.
ایاس گفت: «اگر قبول کنم، هنوز میدانم پیش از آنکه تو این را از من بخواهی چه میخواستم؟»
چهرهٔ دیونیسوس تغییر کرد.
«بسیار بیشتر خواهی دانست.»
«این را نپرسیدم.»
آتش خاموش شد.
در تاریکی، چشمان خدا همچنان دیده میشد. نفسِ گاو نری تالار را پر کرد. سنگ زیر پای ملانتو لرزید و دمِ ورودی، تاکی ریشهاش را با صدایی چون شکستنِ مفصل در دل سنگ فرو برد.
اویون به زانو افتاد. میرینه دست ملانتو را گرفت.
ایاس آنقدر نزدیک ایستاده بود که دست خدا به او میرسید.
شب یک بار عصایش را به زمین کوبید.
رشد تاک متوقف شد. جوانترین برگش، که نیمهباز مانده بود، در هوای ساکن لرزید.
دیونیسوس چشمهایش را بست.
وقتی گشودشان، دوباره مردی جوان بود. به دستهایش نگریست، چنانکه گویی کسی بیآنکه از او بپرسد آنها را آنجا گذاشته بود.
گفت: «من آن مردان نیستم.»
ایاس آب دهانش را قورت داد.
«میدانم.»
اما هیچکدام به دیگری نزدیکتر نشد.
X #
ملانتو دست خواهرش را رها کرد.
بهسوی آینه رفت، آن را برداشت و برگرداند. صفحهٔ پشتی کارِ دست خودش بود. مفرغی کدر با شش سوراخ که با مته زده بود، و نواری که کمی کج نصب شده بود، چون ایاس هنگام علامتگذاری با او حرف میزد. کنار لبه، یکی از گیرهها هلال کوچکی داشت که چکش او، وقتی از زاویهای نامناسب ضربه زده بود، بر جا گذاشته بود.
گفت: «این کاری است که از دستم برمیآید.»
دیونیسوس به پشت آینه نگاه کرد.
«میتوانم تکههایش را کنار هم نگه دارم. درزها همیشه پیدا میمانند.»
چیز مفیدتری برای عرضه به او نداشت. نه کودکی، نه توضیحی که جنایت را بخشی از طرحی خیرخواهانه جلوه دهد. فقط کاری درست و محکم بر چیزی آسیبدیده.
دیونیسوس آینه را گرفت. شستش از روی نوارِ کج گذشت.
گفت: «پیشتر هم تکههایم را گرد آوردهاند.»
«بله.»
«همه خیلی خوشحال بودند.»
تلخیِ سخنش آنقدر معمولی بود که ملانتو توانست به او نگاه کند.
او روی آینه را به بالا برگرداند. تصویر کودک در مرکز آینه لرزید و بازوهایش بالا بود. دیونیسوس صفحه را کج کرد و بهدنبال زاویهای گشت که تصویر در آن پیوسته شود. با شتاب و کلافگیِ بیشتری آن را میچرخاند. ایاس کنارش ایستاد.
«بگذار من نگهش دارم.»
خدا آینه را محکمتر گرفت.
پسر گفت: «فرار نمیکنم.»
ملانتو با شنیدن این قول به خود لرزید. تمام عمر قولهای کوچکتری از همین دست از او خواسته بود.
دیونیسوس گذاشت او سمت دیگر لبه را بگیرد. آینه را میان خود نگه داشتند و هیچکدام درست روبهرویش نایستادند. چهرهٔ کودک محو شد. بهجایش اتاق پدیدار شد، لحظهای خالی، و پارچهٔ آویخته در هوایی که مدتها بود از میان رفته بود، جنبید.
ایاس نفس تندی کشید.
ملانتو بهسویش رفت.
سرش را تکان داد. «میتوانم همینجا بایستم.»
تصویر عوض شد. کودک با توپی در دست وارد شد. حالا ملانتو او را تمامقد میدید، همان پسری که به اسباببازی نزدیک میشد، بیرون از تصویرِ درون آن. زانو زد. آنسوتر، چهرههای سفید پدیدار شدند.
دیونیسوس صدایی از گلویش بیرون داد.
گفت: «جلویشان را بگیر.»
انگشتان ایاس روی لبه سفید شدند.
«جلویشان را بگیر.»
پسر پاسخی نداد. لبهایش تکان خورد. ملانتو در فاصلههای کوتاه میان نفسهایش، ضرباهنگِ دستهایی را شناخت که به سنگ میخوردند. همان ضرباهنگ را بهآرامی بر رانش گرفت. میرینه هم به او پیوست. لحظهای بعد، اویون هم همین کار را کرد.
دست سفید چرخید.
دیونیسوس یکه خورد. ایاس نزدیک بود صفحه را بیندازد، اما آن را گرفت. دست آزاد خدا دور ساعد او بسته شد، آنقدر محکم که جایش میماند.
نفس ملانتو بند آمد.
ایاس گفت: «من اینجا هستم.»
اتاق در آینه پر از آدم شد. ملانتو نگاهش را پایین انداخت، اما صداها همچنان بودند: برخورد توپ به کف، واژگونشدن صندلی، فریادی که به چند فریاد جداگانه شکافته میشد. پیشتر شنیده بود که مردان این ماجرا را وقت شرابنوشی روایت میکردند. صدایشان وحشت را دور میکرد و به شکلی درمیآورد که شنونده تاب تحملش را داشته باشد. اینجا هیچ فاصلهای نبود. کودکی را میکشتند. هیچ معنایی آن را جبران نمیکرد.
ایاس گفت: «نمیتوانستم رو برگردانم. آنها را میدیدم، اما نمیتوانستم تو را بچرخانم.»
دیونیسوس بازوی او را نگه داشته بود.
«فکر کردم اگر بتوانم تو را بچرخانم—»
صدای پسر برید.
در آینه، تصویر همراه مفرغ شکست. تاریکی از میان شش ترکِ بهیادمانده به درون خزید. بعد اتاق ناپدید شد.
مدت درازی هیچکس تکان نخورد.
دیونیسوس بازوی ایاس را رها کرد. جای انگشتانش نخست سفید بود و بعد سرخ شد.
گفت: «دیدی.»
«بله.»
«همهچیز را.»
«بله.»
خدا سرش را خم کرد تا نزدیک بود به سر پسر برسد. دیگر یکسان نبودند. یکی زیباییِ بینشانِ قدرتی را داشت که میتوانست هیئتی را دور بیندازد. دیگری رنگپریده و بدحال و عرقکرده بود و بینیاش از قدیم کج مانده بود. بهطرزی دردناک جوان به نظر میرسید.
دیونیسوس گفت: «فکر میکردم تو را همانجا جا گذاشتهام.»
«فکر میکردم من تو را جا گذاشتهام.»
ملانتو روی سنگ نشست. پاهایش دیگر نگهش نمیداشتند. او کشمکشی بر سر مالکیت را تصور کرده بود. اما این دو کودک را تصور نکرده بود که در دو سوی یک وحشت ایستادهاند و هرکدام گمان میکند خودش همان کسی بوده که گریخته است.
آینه روشن شد.
دوباره کودکی در آن بود، اما منتظر نبود. روی توپش خم شده بود، غرق در بازی، و آن را میان دستهایش میچرخاند تا جای ساییدهای را وارسی کند. با شنیدن صدایی از آنسوی لبه، لحظهای سر بلند کرد و دوباره سرگرم بازیاش شد.
دیونیسوس سطح آینه را لمس کرد.
کودک به بازی ادامه داد.
خدا زیر لب گفت: «پیش از آن.»
ایاس سر تکان داد.
تصویر به خاطره بدل شده بود. دیگر لازم نبود پسرِ بزرگشده دستهای کودک را حرکت دهد. ملانتو نمیتوانست بگوید آینه عوض شده بود یا صاحبش بالاخره یاد گرفته بود به کجا نگاه کند. فقط این را میدانست که پسرش کنار آینه ایستاده و خودش نفس میکشید.
دیونیسوس آینه را نزدیک خود نگه داشت.
به ایاس گفت: «با من بمان.»
دیگر هیچ فشاری در غار نبود. فقط خواهشی بود، هولناک چون خواهش بود.
ایاس به مادرش نگاه کرد. ملانتو فهمید که اگر التماس کند، شاید ایاس پیش او بماند و تمام عمر این تصمیم را انتخاب خودش بداند. کف دستهایش را به سنگ سرد فشرد.
سرانجام گفت: «کار دارم.»
دهان خدا تکان خورد، چیزی نزدیک به لبخند.
«بازیکردنِ نقشِ دیگران.»
«دارم یاد میگیرم.»
«بیش از آنچه خودت میدانی، این کار را کردهای.»
«اول میخواهم بد از پسش بربیایم.»
دیونیسوس خندید. صدایش کوتاه و غافلگیرکننده بود. اویون دوباره صورتش را پوشاند، اما این بار ملانتو گریهاش را به دل نگرفت.
خدا نقاب را برداشت. آن را پیش چهرهٔ خودش گرفت و برای لحظهای شاهزادهٔ دورو از دل آن به آنها نگریست، آرام و با چشمهایی تهی.
«میتوانم؟»
ایاس گفت: «مال گروه است.»
ملانتو بیاختیار خندید. حتی چهرهٔ تاریک شب هم انگار دگرگون شد.
دیونیسوس گفت: «پس امانتش میگیرم.» نقاب را کنار آینه گذاشت. «به آنها بگو دست کیست.»
«پسش میخواهند.»
«البته.»
یکبار پیشانی ایاس را لمس کرد. هیچ اتفاقِ آشکاری نیفتاد. پسر نورانی نشد. بازوی کبودش همچنان کبود ماند.
وقتی خدا رفت، اویون تا آستانه بدرقهاش کرد و همانجا ایستاد تا بوی انگور کمرنگ شد. بعد برگشت تا سبدش را بردارد.
شب پوستهٔ تخممرغ را از کنار حوض برداشت. لحظهای آن را در دست گرفت و به انحنایش نگریست، سپس با دقت روی طاقچهای بلند گذاشت.
به آنها گفت: «بخوابید.»
ملانتو کنار پسرش روی سنگ دراز کشید. دست بهسویش دراز نکرد. نزدیک سپیدهدم، پسر در خواب جنبید و یک پای سردش را به مچ پای او چسباند، درست همانطور که وقتی کوچک بود میکرد.
XI #
از همان راه برگشتند، راهی که پیمودنش وقت کمتری گرفت و بهمراتب شیب تندتری داشت.
اویون تصمیم گرفته بود تا ساحل همراهشان بیاید. خدای او از راه دیگری رفته بود. این را بیآنکه رنجشی در صدایش باشد گفت، هرچند مدام به درختان نگاه میکرد، انگار شاید نامش را بشنود.
میرینه پرسید آیا به دیدن برادرش خواهد رفت.
«شاید.»
«میتوانی اول برایش نامه بنویسی.»
«نمیدانم چه بگویم.»
«اینکه زندهای، معمولاً شروع خوبی است.»
ایاس خندید. تمام صبح ساکت بود و همه کوشیدند نشان ندهند از شنیدن خندهاش چقدر خوشحالاند. بازویش درد میکرد. گرسنه بود. زحمتهای عادیِ آدمبودن یکییکی برگشتند و او با متانت چندانی با آنها روبهرو نشد.
به جویبار که رسیدند، کنار آبگیرِ آرام زانو زد.
ملانتو در راه ماند. میتوانست چهرهاش را در آب ببیند. آسمان آن را تیره کرده بود و هر بار که حشرهای به سطح میخورد، تصویر میشکست. مدتی طولانی نگاه کرد. بعد آب نوشید و با هر دو دست تصویر را بر هم زد.
وقتی به آیگاله رسیدند، داشتند نیمکتهای جشنواره را جمع میکردند.
گروه بازیگران دورو داشتند قایقی را بار میزدند. درِ نقاشیشدهای به حلقهای از طناب تکیه داشت. کسی سرِ پادشاهی سالخورده را گم کرده بود و صاحبِ روغنکشی اصرار میکرد پیش از آنکه پولِ ضمانتشان را پس بدهد، پیدایش کنند. دورو روی اسکله ایستاده بود و با لوحی در دست، همزمان سه مشاجره را اداره میکرد.
ایاس بالای پلههای بندر ایستاد.
مادرش کنارش ایستاد.
گفت: «باید بدوی.»
نگاهش کرد.
«دستههای سیمو را تمام نکردهام.»
«من بلدم دسته بسازم.»
«آینهٔ عروسی چه میشود؟»
«تا ماه کاملِ بعدی عروسی نمیکند. اگر زودتر چهرهاش را ببیند، ازدواجش بهتر نمیشود.»
خندید، اما چشمهایش خیس بود.
ملانتو کیسهٔ کوچکی از کمربندش باز کرد. سکهها را پیش از رفتن از غار شب شمرده بود. اگر سهمها خیالی از آب درمیآمدند، برای غذا کافی بود، اما نه آنقدر که بیاحتیاطش کند. کیسه را در دستش گذاشت.
«پولش را به کسی قرض نده که پیش از دانستن اسمت برادر صدایت میکند.»
«نمیدهم.»
«و اگر چیزی لازم داشتی، ننویس که حالت خوب است.»
«نمینویسم.»
«و اگر تب—»
حرفش را برید. این دستورها پایانی نداشتند. میتوانست با آنها محکمتر از هر آینهای به بندش بکشد.
ایاس او را در آغوش گرفت.
ملانتو محکم نگهش داشت. برای یکبار هم که شده، برایش مهم نبود کار عاقلانهای هست یا نه. شانهاش بوی سفر و دودِ آتش کوچک شب را میداد. کودکش تصویرِ خدایی بود، غریبهای از دریا، پسری که کوزهها را میشکست و این جوانی که داشت میرفت. از پسِ پیراهنش هیچیک از این تفاوتها را حس نمیکرد. دندههایش را حس میکرد و حرکت نفسش را.
بعد ایاس عقب رفت.
گفت: «شاید بازیگر خوبی نباشم.»
«اولش، احتمالاً.»
از حیرت خندید.
ملانتو افزود: «شاید بعداً خیلی خوب بشوی. بهاندازهٔ کافی ندیدهام که بدانم.»
این پاسخ بیش از ستایش خوشحالش کرد. ملانتو میدید که ایاس تازه درمییابد مادرش میتواند به چیزی علاقهمند باشد که در اختیارش نیست.
از پلهها پایین رفت.
نیمهٔ راه برگشت. «نقاب!»
«به او بگو.»
«هیچوقت باورم نمیکند.»
«سعی کن.»
ملانتو بالای پلهها ماند تا او به اسکله برسد. دورو سر بلند کرد، چیزی تند گفت و بادبانی لولهشده را در آغوشش گذاشت. ایاس شروع به حرفزدن کرد. دورو گوش داد و همزمان بستهها را شمرد. بعد دست از شمردن کشید و به او خیره شد.
ملانتو پاسخ دورو را نمیشنید. از چهرهٔ ایاس میشد فهمید که شنیدنش ارزش آن سفر را داشته است.
میرینه آمد و کنارش ایستاد. اویون برای خریدن صندل رفته بود.
خواهرش گفت: «میتوانی گریه کنی.»
«میدانم.»
«به نظر نمیآید بدانی.»
«صبر میکنم تا دیگر نتواند مرا ببیند.»
پایین، قایق از اسکله رها شد. مردان با چوبهای بلند هلش دادند. درِ نقاشیشده چنان تاب خورد که نزدیک بود بیفتد، کسی گرفتش و زیر سایبان ناپدید شد. ایاس میان بستهها ایستاده بود. دستش را بلند کرد. ملانتو هم دستش را بلند کرد.
فاصله به همان شیوهٔ معمول بیشتر شد.
در خانه، کارگاه گرم بود و بوی روغنِ مانده میداد. مشتریای ماهیتابهٔ ترکخوردهای بیرون در گذاشته بود. بیش از خودِ ملانتو به بازگشتش اعتماد داشت. صندوق زیر پله باز بود. ملانتو پارچهٔ بادبان را بیرون آورد، تکاند و برای استفاده بهعنوان پارچهٔ صیقلکاری تا کرد. کمی شن از درزش ریخت.
فرفرهٔ چوبی را روی میز کار گذاشت. فرفره جایی در خانهٔ شب از چرخش ایستاده بود. ملانتو متوجه نشده بود چه وقت.
آن شب آینهٔ عروسی را تمام کرد.
عروس همراه خواهرش برای گرفتن آینه آمد و، چنانکه عروسها گاهی میکنند، شکایت کرد که سطح آینه بیش از حد راستگوست. ملانتو آن را نزدیکتر به نور گرفت. دختر جوان جلو خم شد و بعد به چیزی که خواهرش زیر لب گفت خندید. چهرههایشان در مفرغ به هم نزدیک شد و دوباره از هم جدا شد.
ملانتو گفت: «بفرما. این بهتر است.»
پس از رفتن آنها، ملانتو بیرون با میرینه غذا خورد. خواهرش از سقف چکهکنان زیارتگاه و عزم صندلدوز برای ازدواج با او حرف زد. صندلدوز عزمش را با این پیشنهاد نشان داده بود که فقط یکی از صندلها را رایگان تعمیر کند. ملانتو گفت او اهل کسبوکار است. میرینه گفت موش هم همینطور.
شهر در تاریکی فرورفت. چراغها پشت کرکرهها پیدا شدند. از بندر آواز ملوانی به گوش میرسید که مشاجرهای بر سر طناب قطعش کرد. ملانتو دید که گوشبهزنگ صدای پسرش است و تا مدتها هم همینطور خواهد ماند.
پیش از خواب، فرفره را امتحان کرد.
لق زد، به گرهی در چوب خورد و افتاد. دوباره امتحان کرد. این بار تعادلش را پیدا کرد و روی میز کار نوایی خشک و آهسته سر داد.
تماشا کرد تا چرخشش رو به کندی گذاشت. سپس همانجا رهایش کرد و چراغ به دست به طبقهٔ بالا رفت.