خلاصه

  • در ریگ‌ودا، سوما در حال جریان همچون ماری تصویر می‌شود که از پوست کهنه‌اش بیرون می‌خزد.
  • سوما نیروی پیروزی ایندره بر وریتره را فراهم می‌کند و خود نیز به‌عنوان مارکش اعتبار می‌یابد.
  • در آیین ایرانی، هوم علیه اژدهایی زهرآگین فراخوانده می‌شود و به نخستین آماده‌کنندگانش پسرانی اژدهاکش پاداش می‌دهد.
  • در مهابهاراته، مارها از نوشیدنی آسمانی نگهبانی می‌کنند و در پی آن‌اند، در حالی که واسُکی به بیرون‌کشیدن آن از اقیانوس کمک می‌کند.
  • این قطعه‌ها در کنار هم، مار را با نوزایی، نیروی خطرناک و دسترسی به جاودانگی پیوند می‌دهند.

ماری پوست کهنه‌اش را پشت سر می‌گذارد. نوشیدنی‌ای مقدس وعدهٔ حیاتی فراتر از محدودیت‌های معمول انسان را می‌دهد. در یکی از کهن‌ترین سرودهای هندی، این دو تصویر در یک سطر به هم می‌رسند:

همچون ماری از پوست کهنه‌اش بیرون می‌خزد.

موضوع، سوماست. این بیت، شیرهٔ مقدسی را وصف می‌کند که در جریان آماده‌سازی‌اش جاری می‌شود، و شاعر برای نشان‌دادن شباهت این حرکت به ماری روی می‌آورد. (ریگ‌ودا 9.86.44، ترجمهٔ گریفیث.)

این نقطهٔ آغاز پیوندی متنی و گسترده است. در سرودهای وِدایی، آیین ایرانی و حماسهٔ هندی، مار بارها در جایی پدیدار می‌شود که نوشیدنیِ حیات الهی ساخته، بر سرش جنگیده، از آن نگهبانی یا به دست آورده می‌شود. گاه مار تصویر نوزایی را فراهم می‌کند. گاه مانع حیات می‌شود و باید شکست بخورد. و گاه از همان ماده‌ای نگهبانی می‌کند که وعدهٔ رهایی از مرگ می‌دهد.

این رابطه در چندین سنت گسترش می‌یابد. سوما و مار به مسئله‌ای تصوریِ مشترک تعلق دارند: اینکه موجودی فانی چگونه حیاتی برتر به دست می‌آورد، و چه نیروهای خطرناکی میان او و این دگرگونی قرار می‌گیرند.

سوما گیاه است، نوشیدنی است و خدا #

سوما نام گیاهی مقدس، شیره‌ای که از آن فشرده می‌شود، و ایزدی است که از رهگذر آن شیره مورد خطاب قرار می‌گیرد. هومِ ایرانی این سنت متناظر را در زبانی خویشاوند حفظ کرده است. نام‌ها و آیین‌ها از میراثی مشترکِ هند و ایرانی سرچشمه می‌گیرند. فشردن، پیشکش‌کردن، نوشیدن و ستایش‌کردنِ این مادهٔ ایزدی با یکدیگر پیوند دارند. (دانشنامهٔ ایرانیکا، «هوم»; «هوم، بخش دوم: آیین‌ها».)

وعدهٔ دینی صریح است. ریگ‌ودا 8.48.3 اعلام می‌کند: «سوما نوشیده‌ایم و جاودانه شده‌ایم.» سرایندگان از رسیدن به روشنایی و یافتن خدایان سخن می‌گویند. در بیت‌های پس از آن، از سوما عمری درازتر، حفاظت جسمانی و رهایی از بیماری می‌خواهند. نوشیدن به دیداری با سرزندگی الهی بدل می‌شود که هم به‌صورت جاودانگی و هم به‌صورت امید به عمری طولانی‌تر و نیکوتر بیان می‌شود. (ریگ‌ودا 8.48.3–7.)

سرود ایرانی به این مادهٔ ایزدی سیمایی انسانی می‌بخشد. هوم نزد زرتشت می‌آید، خود را معرفی می‌کند و می‌خواهد برای نوشیدن آماده شود. خدا می‌تواند با پرستنده سخن بگوید و به ظرف آیینی درآید. از همین رو، متن می‌تواند در بخشی هوم را نوشیدنی و در بخشی دیگر محافظی مسلح توصیف کند. (یسنا 9.1–2.)

سوما در هیئت ماری که پوست می‌اندازد #

تشبیه پوست‌اندازی در کتاب نهم ریگ‌ودا آمده است؛ در میان سرودهایی برای سوما که در جریان پالایش آن خوانده می‌شوند. پیرامون بیت 9.86.44، شیره را می‌گیرند، پاک می‌کنند و از صافی پشمی به سوی ظرف‌هایش می‌فرستند. حرکت آن با زنجیره‌ای از صورت‌های زنده بازنمایی می‌شود. ماری که از پوست فرسوده‌اش می‌گذرد، یکی از این صورت‌ها را فراهم می‌کند. (ریگ‌ودا 9.86.43–48.)

متن سانسکریت صریح است: áhir ná jūrṇā́m áti sarpati tvácam—او همچون ماری از پوست کهنه می‌گذرد. واژه‌های مار و پوست در بیت آمده‌اند؛ این تصویر در خود شعر اصلی تنیده شده است. (متن سانسکریت، 9.086.44.)

این تشبیه، در کنار وعدهٔ حیات الهیِ سوما، نیرویی ویژه دارد. موجودی می‌تواند از بدنی که ظاهراً رها شده است بیرون بیاید و به زندگی ادامه دهد. پوششِ دیدنی پشت سر گذاشته می‌شود، حال آنکه حامل حیات به راه خود ادامه می‌دهد. این حلقهٔ تفسیری میان پوست‌اندازی و نوزایی است: استمرار، دگرگونیِ چشمگیرِ صورت را تاب می‌آورد.

بیت این تصویر را بر سومای جاری منطبق می‌کند. ارتباطش با دگرگونی انسان از راه تشبیه شکل می‌گیرد: ماده‌ای که با چیرگی بر مرگ‌پذیری پیوند دارد، خود همچون چیزی تصویر می‌شود که از پوششی کهنه می‌گذرد.

نوشیدنی‌ای که اژدها را می‌کشد #

سوما در نبرد بزرگ وِدایی با مار نیز در جبههٔ مهاجمان ظاهر می‌شود. در ریگ‌ودا 1.32، ایندره از سه ظرف سوما می‌نوشد، آذرخش خود را برمی‌گیرد و اژدها، وریتره، را می‌زند. آب‌های زندانی آزاد می‌شوند و رودها به‌سوی دریا روان می‌گردند. (ریگ‌ودا 1.32.1–3, 11–12.)

در اینجا، پیوند میان نوشیدن و کنشی برقرار می‌شود که توان زیستن را به جهان بازمی‌گرداند. الگوی اژدها و آب به‌ویژه ملموس است: انسداد جای خود را به جریان می‌دهد. نوشیدن سوما به‌دست ایندره بخشی از پیروزی‌ای است که مجراها را می‌گشاید.

سرودهای دیگر نقشی فعال‌تر به سوما می‌دهند. ریگ‌ودا 6.72.3، ایندره و سوما را با هم خطاب قرار می‌دهد: «شما مارِ بازدارندهٔ سیلاب، وریتره، را کشتید.» به هر دو اعتبار داده می‌شود که رودها را به پیش رانده و دریاها را پر کرده‌اند. سوما در مقام عاملی ایزدی در آزادشدن آب‌ها مشارکت دارد. (ریگ‌ودا 6.72.3.)

در 9.88.4، خود سوما وریتره‌کش خوانده می‌شود. شاعر او را با ایندره و سپس با اسبِ مارکشِ پِدو مقایسه می‌کند. در یک بیت، شیره‌ای که برای قربانی جاری است، نیروی خدایی پیروزمند و مارکشی نامدار را به خود می‌گیرد. (ریگ‌ودا 9.88.4.)

بنابراین، مارِ پوست‌انداز و اژدهای شکست‌خورده، دو سوی یک دغدغهٔ دینی را بیان می‌کنند. یکی نشان می‌دهد که حیات چگونه با ازدست‌دادن صورتی کهنه ادامه می‌یابد. دیگری نشان می‌دهد که حیات چگونه از نیرویی که در بندش می‌کشد رها می‌شود. سوما در هر دو تصویر جریان دارد.

وقتی اژدها از سوما پدید می‌آید #

متنِ وِداییِ متأخرِ شَتَپَته برهمنه این رابطه را تنگاتنگ‌تر می‌کند. پس از آنکه ایندره پسر توشتری را می‌کشد، توشتری سوما را آماده می‌کند و ایندره را از آیین کنار می‌گذارد. بااین‌حال، ایندره آن را می‌نوشد. توشتری خشمگین، سوما‌ی باقی‌مانده را با وردی که برای برانگیختن دشمنی در نظر گرفته شده بود در آتش می‌ریزد. وریتره از آن پیشکش پدید می‌آید. متن شکل ماریِ او را به بی‌پا پدیدارشدنش نسبت می‌دهد. (شَتَپَته برهمنه 1.6.3.1–11.)

اَگنی و سوما سپس از وریتره پشتیبانی می‌کنند تا ایندره آنان را به تغییر جبهه متقاعد می‌کند. هنگامی که وریتره تقسیم می‌شود، سهم سومای او به ماه بدل می‌گردد. شرح آیینی، برای سوما در پیدایش اژدها، نیروی او و دگرگونی‌اش پس از شکست جایگاهی قائل می‌شود. (1.6.3.13–17.)

این روایت، تقسیم‌بندی سادهٔ نوشیدنیِ نیک و مارِ شرور را پیچیده می‌کند. در این روایت، نیرویی که پیروز را تقویت می‌کند، به دشمن نیز تعلق دارد. مسئلهٔ تعیین‌کننده این است که چه کسی آن نیرو را در اختیار دارد و وقتی به دست دیگری می‌افتد چه اتفاقی می‌افتد.

هوم و صورت کهن‌تر ضحاک #

سنت ایرانی به مادهٔ مقدس سلاحی می‌دهد. در یسنا 9.30، هوم فراخوانده می‌شود تا اژدهایی زهرپاش را با گرز خود بزند. هوم از پارسایان در برابر تهدیدی مارگون محافظت می‌کند. (یسنا 9.30.)

پیش‌تر در همین سرود، زرتشت می‌پرسد چه کسی نخستین‌بار هوم را آماده کرد و پاداششان چه بود. آماده‌کنندهٔ دوم، اَثویه، پسری به نام ثرَئیتَئونه می‌گیرد که اژی‌دهاکِ سه‌سر و شش‌چشم، یعنی اژدها، را شکست می‌دهد. آماده‌کنندهٔ سوم، تریته، دو پسر می‌گیرد که یکی از آنان کرساسپ است؛ او اژدهایی جداگانه، شاخ‌دار و زهرآگین را می‌زند. آماده‌کردن هوم با پسرانی پاداش داده می‌شود که اژدهاکش می‌شوند. (یسنا 9.3–11.)

اژی‌دهاک به ضحاکِ متأخرِ فارسی بدل می‌شود؛ فرمانروای ستمگری که از شانه‌هایش مار می‌روید. ثرَئیتَئونه به فریدون، فاتح او، بدل می‌شود. سرود اوستاییِ کهن اژدهایی سه‌سر را وصف می‌کند؛ مارهای شانه‌ای به تحول داستان در روایت متأخر تعلق دارند. (دانشنامهٔ ایرانیکا، «اژدهاک، بخش دوم: در ادبیات فارسی».)

این همان شخصیتی است که در «مارها به‌جای شانه» و «فرمانرواییِ مارگون» به آن پرداخته شده است. سرود هوم پیوندی کهن‌تر به تاریخ او می‌افزاید: فاتح اژدها به‌عنوان پاداشِ آماده‌کردن نوشیدنی مقدس زاده می‌شود.

داستان‌های هندی و ایرانی رابطه‌ای آشنا میان مادهٔ مقدس و پیروزی بر مار را با هم دارند. هر سنت این رابطه را از راه خدایان، قهرمانان و زبان آیینیِ خود می‌پروراند.

مارهایی که از شهد نگهبانی می‌کنند #

در حماسهٔ متأخر هندی، مارها میان پرنده‌ای بزرگ و نوشیدنیِ جاودانگی قرار می‌گیرند. گَروده باید شهد آسمانی را به دست آورد تا مادرش را از بند مارها رها کند. (مهابهاراته، آدی پروا، بخش ۲۹.)

هنگامی که به آن می‌رسد، با چرخی گردان و تیغه‌هایی بُرنده همچون تیغ مواجه می‌شود. درون چرخ، دو مار زهرآگین از نوشیدنی نگهبانی می‌کنند. چشم‌هایشان هرگز بسته نمی‌شود؛ نگاهشان می‌تواند مهاجمی را به خاکستر بدل کند. گَروده با خاک چشم‌هایشان را کور می‌کند، آن‌ها را تکه‌تکه می‌کند و شهد را برمی‌دارد. (بخش ۳۳.)

ترجمهٔ گنگولی نوشیدنی را هم سوما می‌نامد و هم اَمریته، شهد جاودانگی. در بستری اسطوره‌ایِ پرورده‌تر، هر دو نام به یک گنجینه اشاره دارند که با شیرهٔ فشرده‌شده در قربانیِ ریگ‌ودایی تفاوت دارد. (بخش ۳۳.)

گَروده شهد را نزد مارهایی می‌آورد که آن را خواسته بودند. آن را بر علف کوشا می‌گذارد و به آن‌ها می‌گوید پیش از نوشیدن، آیین شست‌وشوی خود را به‌جا آورند. در غیاب آن‌ها، ایندره آن را به آسمان بازمی‌گرداند. آن‌ها به مکانی خالی بازمی‌گردند و علف‌هایی را که شهد بر آن‌ها نهاده شده بود می‌لیسند. علف زبانشان را به دو نیم می‌بُرد: داستان، زبان دوشاخهٔ مارها را با تلاش ناکام آن‌ها برای به‌دست‌آوردن نوشیدنی توضیح می‌دهد. (بخش ۳۴.)

مارها هر دو جایگاه را در پیرامون همان گنج اشغال می‌کنند. دو مار از نوشیدنی الهی نگهبانی می‌کنند؛ مارهای دیگر می‌کوشند آن را به‌دست آورند. پیوند آن‌ها با جاودانگی در قالب نگهبانی و میل به تصاحب بیان می‌شود.

ماری که جاودانگی را به‌گردش درمی‌آورد #

روایت دیگری در آدی پروا، مار را در به‌دست‌آوردن خودِ شهد نقشی می‌بخشد. خدایان و آسوراها اقیانوس را با کوه ماندارا به‌عنوان چوبِ هم‌زن و واسوکی به‌عنوان طناب به‌گردش درمی‌آورند. پیکر عظیم او ابزاری می‌شود که به‌واسطهٔ آن می‌توان مادهٔ نهفته را بیرون آورد. (مهابهاراته، آدی پروا، بخش ۱۸.)

این به‌گردش‌درآوردن، موجودات و گنجینه‌های شگفت‌انگیزی پدید می‌آورد، از جمله دَهن‌وَنتَری با ظرفی از شهد. همین روایت زهر مهلک کالاکوتا را نیز آزاد می‌کند که شیوا برای نجات جهان آن را می‌نوشد. زهر و شهدِ جاودانه‌ساز در دل عملیاتی واحد و خطرناک پدیدار می‌شوند که با پیکر یک مار انجام می‌گیرد. (بخش ۱۸.)

نقش واسوکی با نقش وریتره تفاوت دارد. وریتره آب‌ها را محبوس می‌کند؛ واسوکی به کارِ به‌گردش‌درآوردن اقیانوس یاری می‌رساند تا گنج آن پدیدار شود. مار می‌تواند مانع رهاییِ زندگی شود یا وسیله‌ای برای به‌دست‌آوردن آن باشد. این وارونگی بخشی از پیوند مستند است.

سوما و مار چه وجه اشتراکی دارند #

این بخش‌ها نقشه‌ای فشرده از روابط را شکل می‌دهند:

متننقش مارپیوند با نوشیدنی مقدس
ریگ‌ودا ۹.۸۶.۴۴پوست کهنه‌اش را می‌اندازدتصویری برای سومأ جاری فراهم می‌کند
ریگ‌ودا ۱.۳۲؛ ۶.۷۲؛ ۹.۸۸هماوردی شکست‌خوردهسوما پیروزی را نیرو می‌بخشد یا در آن سهیم می‌شود
شَتَپَتَه برهمنه ۱.۶.۳وریتره، زادهٔ پیشکشیسوما به پدیدآمدن و دوام اژدها یاری می‌رساند
یسنا ۹دشمنی زهرآگینهوم در برابر اژدهایان محافظت می‌کند و به آماده‌کنندگانش پسرانی دلاور پاداش می‌دهد
مهابهاراته، بخش‌های ۳۳–۳۴نگهبان و جویندهمارها سوما–امریته را در اختیار دارند یا در پی آن‌اند
مهابهاراته، بخش ۱۸طنابِ هم‌زدنواسوکی به بیرون‌آوردن شهد یاری می‌رساند

نیرومندترین نتیجه، وجود رابطه‌ای تکرارشونده میان مارها و دسترسی به زندگیِ فوق‌العاده است. مار ممکن است تجدید حیات را مجسم کند، مانع دسترسی به سرچشمه‌های آن شود، از گنج آن پاسداری کند یا در بیرون‌کشیدن آن گنج یاری رساند. نوشیدنی مقدس نیز همین رشته از امکان‌ها را طی می‌کند.

این امر به الگوی گسترده‌ترِ مار و گنجینهٔ زندگی‌بخش پشتوانه می‌بخشد. این پیوند بر موجودات نام‌برده و کنش‌های مشخص استوار است: پوستی رهاشده، رودی آزادشده، اژدهایی پدیدآمده از پیشکشی، ظرفی محافظت‌شده که به سرقت رفته، و اقیانوسی که به‌گردش درآمده است. همین کنش‌ها مقایسه را سودمندتر می‌کنند از آن‌که هر ماری را نمادی یکسان و جایگزین‌پذیر بدانیم.1

برای تفسیری که بر مرگ و تولد دوباره متمرکز است، نخستین تصویر همچنان موجزترین است. پوشش کهنه پشت سر افتاده است؛ زندگی از آن فراتر رفته است. شاعرِ سوما می‌توانست این حرکت را در هیئت ماری به تصویر بکشد. داستان‌سرایانِ پسین مارها را بر آستانهٔ نوشیدنی آسمانی جای دادند و تصاحب آن را به غنیمتی بدل کردند که ارزش نبردی کیهانی را داشت. مار در همهٔ این بسترها همچنان در کنار امکانِ حیاتی دیگر جای دارد.

منابع #

نقل‌قول‌های انگلیسی از ترجمه‌های مالکیت عمومیِ پیوندشده در زیر گرفته شده‌اند. ارجاعات ریگ‌ودا کتاب، سرود و آیه را مشخص می‌کنند؛ یسنا ارجاعات، فصل و آیه را مشخص می‌کنند. مهابهاراته شمارهٔ بخش‌ها بر پایهٔ ترجمهٔ گانگولی است. سرودها، شرح آیینی، نیایش ایرانی و حماسه، بسترهای متنی متمایزی هستند؛ مقایسه بر توصیف‌های خاص هر یک استوار است.

  1. گریفیت، رالف تی. اچ.، مترجم. The Hymns of the Rigveda: 1.32, 6.72, 8.48, 9.86, و 9.88.
  2. دانشگاه تگزاس در آستین، مرکز پژوهش زبان‌شناسی. Rigveda, book 9, Sanskrit text, به‌ویژه ۹.۰۸۶.۴۴.
  3. اِگلینگ، یولیوس، مترجم. The Śatapatha-Brāhmaṇa, 1.6.3. Sacred Books of the East ۱۲. آکسفورد، ۱۸۸۲.
  4. میلز، ال. اچ.، مترجم. The Zend-Avesta, part III, Yasna 9. Sacred Books of the East ۳۱. آکسفورد، ۱۸۸۷.
  5. گانگولی، کیشاری موهان، مترجم. The Mahabharata، کتاب ۱، Adi Parva: section 18, section 29, section 33, و section 34.
  6. تایلیو، دیتر، و مری بویس. “Haoma”, از جمله “Haoma i. Botany” و “Haoma ii. The Rituals”. Encyclopaedia Iranica.
  7. خالقی‌مطلق، جلال. “Aždahā ii. In Persian Literature”. Encyclopaedia Iranica.

  1. این متن‌ها پیوندها، کنش‌ها و معانی آیینی را مستند می‌کنند. شناسایی گیاه یا بازسازی دستور تهیه، به شواهدی جداگانه نیاز دارد. نگهبانیِ مار از نوشیدنی یا فراهم‌آوردنِ تصویر شاعرانهٔ آن، به‌خودیِ‌خود ثابت نمی‌کند که زهر یکی از مواد تشکیل‌دهندهٔ آن بوده است. برای پرسش گیاه‌شناختی، بنگرید به دانشنامهٔ ایرانیکا، «هوم، بخش یکم: گیاه‌شناسی». ↩︎