خلاصه

  • خدایان باستانی میان‌رودان و یک فرمانروای ستمگر ایرانی، پیکره‌ای با جزئیاتی به‌طرزی نامعمول مشترک دارند: پیکره‌ای انسانی که از هر یک از شانه‌هایش ماری برمی‌خیزد.
  • مارهای شانه‌ای شاخه‌ای ویژه از نقشِ سرور/بانوی ماران را تشکیل می‌دهند؛ نقشی در سنت گسترده‌ترِ سرور/بانوی جانوران.
  • خدایان دیگری، از جمله تیشپاک و خدایی از جهان زیرین در هَترا، گواهِ وجود سنتی گسترده‌تر در خاور نزدیک برای این آرایش بدنی‌اند.
  • متون ارمنی و متون آغازین اسلامی، پادشاهان ماربر را تا سده‌های پیش از فردوسی پی می‌گیرند.
  • الگویی بصریِ منطقه‌ای با وجود تغییر نام‌ها و الهیات‌ها پایدار می‌ماند و نیروی الهیِ مار را به اشتهای فرمانروایی آدم‌خوار بدل می‌کند.

چرا خدایان و پادشاهان مارهایی دارند که از شانه‌هایشان می‌رویند؟ #

خدایان باستانی میان‌رودان و پادشاهی شرور در حماسهٔ فارسی، مارهایی دارند که از شانه‌هایشان می‌رویند. این شباهت اتفاقی نیست: تصویری کهن از قدرت فراطبیعی در منطقه، در دل داستانی تازه دربارهٔ فرمانروایی که مردمش را می‌بلعد، دوام می‌آورد.

فرمانروایی کچل به‌سوی تختی پیش می‌آید. خدایی دست او را می‌گیرد و به جلو هدایتش می‌کند. خدا پیکری انسانی و عادی، جامه‌ای بلند و تاجی شاخ‌دار دارد. در شانه‌هایش، دو مار سرهایشان را بالا می‌برند.

آن فرمانروا گودئا، فرمانروای شهر سومریِ لاگاش است. راهنمای او نین‌گیشزیدا، خدای شخصی‌اش، است. این صحنه در نقش‌های مهر استوانه‌ای گودئا، ساخته‌شده در حدود ۲۱۲۰ پیش از میلاد، باقی مانده است. مهر استوانه‌ای اصلی از میان رفته؛ موزهٔ لوور قطعه‌ای گِلی را نگه می‌دارد که نقش آن بر آن افتاده است. موزهٔ لوور، AO 3541; مدرسهٔ لوور، ص. ۷.

ترسیمی تاریخی از مهر گودئا: فرمانروای کچل را نین‌گیشزیدا هدایت می‌کند و دو سرِ مار شاخ‌دار پشت شانه‌های خدا بالا می‌آیند.
مهر گودئا، حدود ۲۱۲۰ پیش از میلاد. نین‌گیشزیدا فرمانروای کچل را به‌سوی خدای نشسته هدایت می‌کند. دو سرِ مار پشت گردن راهنما بالا می‌آیند. بازسازی ترسیمی اثر ویلیام هیز وارد، مهرهای استوانه‌ای آسیای غربی (۱۹۱۰)، ص. ۱۲۸، تصویر ۳۶۸الف.

بیش از سه هزار سال بعد، نگارگران ایرانی به فرمانروایی دیگر همین پیکرهٔ خارق‌العاده را می‌بخشند. ضحاک، ستمگر افسانه‌ای حماسهٔ فارسی، در قصری می‌نشیند یا در برابر فاتح خود زانو می‌زند و از هر سوی سرش ماری بالا می‌آید. در داستان او، این جفت مایهٔ نفرین‌اند: مغز جوانانی را می‌خورند که به دربارش فرستاده می‌شوند. موزهٔ متروپولیتن، ضحاک در بند.

این شباهت آن‌قدر مشخص است که نمی‌توان آن را در مقولهٔ کلیِ نمادپردازی مار ناپدید کرد. فرهنگ‌ها مارها را دور عصاها، زیر تخت‌ها، بر تاج‌ها، در درختان و زیر پای پهلوانان می‌گذارند. در این‌جا، جایگاه مارها اصل ماجراست. مارها به بالاتنهٔ پیکری انسانی متصل‌اند و در کنار سر بالا می‌آیند؛ به این ترتیب، فردی را با همراهانی شگفت‌انگیز از سرهای زندهٔ اضافی نشان می‌دهند.

ضحاک زبان بصریِ کهن‌تری از قدرت فراطبیعیِ ماربر در خاور نزدیک را حفظ می‌کند. مارهای جفت‌شده بر شانه‌ها چشمگیرترین نمود این زبان‌اند. در شواهد تاریخیِ میان این دو، این زبان به چندین خدا و پادشاه تعلق دارد و معنایش از اقتدار الهی به اشتهای اهریمنی تغییر می‌کند. پیکرِ ماربر از هر نام یا الهیات منفردی پایدارتر می‌ماند. پیوند مستقیمِ تبار ضحاک با نین‌گیشزیدا شناخته‌شده نیست؛ این جفتِ شانه‌ای به سنتی تعلق دارد که خدایان بسیاری حامل آن بوده‌اند.

نگاره‌ای از نسخهٔ خطی فارسیِ سدهٔ چهاردهم که ضحاک را بر تخت نشان می‌دهد؛ از هر سوی گردنش ماری بالا می‌آید و درباریان او را احاطه کرده‌اند.
ضحاک بر تخت، تبریز، حدود ۱۳۳۰–۱۳۴۰. این برگ از شاهنامهٔ بزرگ مغولی، مارهای جفت‌شده را در دو سوی گردن شاه، بالای جامهٔ پرنقش‌ونگارش، جای می‌دهد. موزهٔ ملی هنر آسیایی اسمیتسونین، مجموعهٔ فریر F1923.5؛ فهرست اثر.

مارهای نین‌گیشزیدا چه معنایی داشتند؟ #

نام نین‌گیشزیدا را معمولاً «سرورِ درختِ راستین» تفسیر می‌کنند؛ «مطمئن» یا «درست» نیز برگردان‌های دیگری هستند. قلمرو او رویش گیاهان را با جهان زیرین پیوند می‌دهد: رشد و زوال به یک پیکرهٔ الهی تعلق دارند. آدام استون، «نین‌گیشزیدا».

مهر، رابطهٔ او با فرمانروا را آشکار می‌کند. اوست که دست گودئا را می‌گیرد. فرمانروا پیش از رسیدن به تخت، از حمایت و معرفیِ خدای شخصی‌اش می‌گذرد. مارها واسطه را مشخص می‌کنند؛ به مردی که همراهی‌اش می‌کنند حمله نمی‌کنند. تصویر باستانی این پیکرهٔ نامتعارف را با دسترسی به قدرت الهی پیوند می‌دهد. بنوا، «نقش مهر گودئا».

سنگ یادبود نذریِ دورهٔ گودئا در استانبول که بخش‌های بسیاری از آن بازسازی شده است؛ فرمانروا پشت سر نین‌گیشزیدا ایستاده و مارهای شاخ‌دار در دو سوی گردن خدا بالا می‌آیند.
صحنه بر سنگ. سنگ یادبود نذریِ دورهٔ گودئا از گیرسو، که در استانبول به نمایش گذاشته شده، معرفی الهی را تکرار می‌کند. بخش بزرگی از نمای قابل‌مشاهدهٔ آن حاصل بازسازی مدرن است. عکس: اسامه شکیر محمد امین، CC BY-SA 4.0؛ مشخصات تصویر.

شیء دومی پیوند با مار را بی‌ابهام می‌کند. گودئا ظرفی از سنگ کلریت برای ریختن نذورات مایع به نین‌گیشزیدا تقدیم کرد. نقش‌ونگار آن دو مارِ درهم‌تنیده را میان دو اژدهای مرکب قرار می‌دهد. این آرایشی متفاوت از جفت مارهای شانه‌ای است، اما تصویرپردازیِ مارِ این خدا را در کنشی ثبت‌شده از نیایش شاهانه جای می‌دهد. ظرف و مهر به یک بافت تاریخی تعلق دارند. موزهٔ لوور، AO 190.

ظرف تیرهٔ کلریتیِ گودئا برای ریختن نذورات مایع؛ اژدهایان بال‌دار و شاخ‌دارِ کنده‌کاری‌شده در زیر نواری از کتیبهٔ میخی دیده می‌شوند.
ظرف نذورات مایعِ کتیبه‌دارِ گودئا. عکس، اژدهایانِ دو سوی ظرف و کتیبهٔ نذری را نشان می‌دهد؛ ترسیم تفصیلیِ زیر، مارهای مرکزیِ درهم‌تنیده را واضح‌تر می‌کند. لوور، AO 190. عکس: کارولین لنا بکر، CC BY-SA 3.0 France؛ مشخصات تصویر.
ترسیم تفصیلیِ نقش‌ونگار ظرف نذورات مایعِ گودئا: دو مار به‌صورت عمودی به دور هم می‌پیچند و میان اژدهایانِ بال‌دارِ مارپیکر قرار گرفته‌اند.
مارهای درهم‌تنیده بر ظرف نذورات مایعِ گودئا. نقش‌ونگار AO 190، متعلق به حدود ۲۱۲۰–۲۱۱۰ پیش از میلاد، در این ترسیم تاریخیِ تفصیلی نشان داده شده است. وارد (۱۹۱۰)، ص. ۱۲۹، تصویر ۳۶۸ج.

نشان‌های مارِ نین‌گیشزیدا به نیایش شاهانه و دسترسی فرمانروا به خدایان تعلق دارند. در کنار گودئا، پیکرهٔ ماربر به فرمانروا کمک می‌کند به ساحت الهی نزدیک شود. در کاخ ضحاک، فرمانروای ماربر به مارهایش مغز مردمی را می‌خوراند که باید از آنان محافظت کند.

سنت کهن‌ترِ سرور و بانوی ماران #

پیکرهٔ مارشانه در چارچوب سنتِ سرور و بانوی ماران جای می‌گیرد؛ سنتی که در زهر و والهالا توصیف شده و خود گونه‌ای تخصصی از سنتِ سرور و بانوی جانوران است:

سرور/بانوی جانوران ← سرور/بانوی ماران ← پیکرهٔ مارشانه.

ترکیب‌بندیِ کلی، پیکره‌ای انسانی یا انسان‌مانند را در میان جانوران جای می‌دهد؛ این پیکره اغلب جانوری را در هر سو به چنگ گرفته است. این آرایشِ پیکرها، چیرگی را دیدنی می‌کند. شاخهٔ ماری، این قدرت را بر مارها متمرکز می‌سازد. گونهٔ شانه‌دار آن‌ها را در کالبد خودِ سرور جای می‌دهد: جانورانی که پیش‌تر در کنار شخصی گرفته شده بودند، به نیروهایی بدل می‌شوند که از او سر برمی‌آورند. حاملِ مرکزی، مارهای دو سو و اقتدار خارق‌العاده، با جسمانی‌شدنِ این رابطه همچنان بازشناختنی می‌مانند.

مُهری استامپی از ایران، این الگوی گسترده‌تر را به هزارهٔ چهارم پیش از میلاد، یعنی حدود پنج تا شش هزار سال پیش، بازمی‌گرداند. دورگه‌ای با سر قوچ، بازوانش را میان دو جفت مار می‌گشاید و در زیر آن‌ها جانوران کوچک چهارپا دیده می‌شوند. موزه این ترکیب‌بندی را در ردهٔ سرور جانوران طبقه‌بندی می‌کند. در این‌جا، چیرگی بر مارها از همان ابتدا بخشی از نقش گسترده‌ترِ چیرگی بر جانوران است (موزهٔ لوور، AO 22919).

مُهری گرد از ایران باستان و نقشِ امروزیِ آن، پیکره‌ای انسان‌مانند با سر قوچ را نشان می‌دهند که در میان جفت‌مارها بازوانش را می‌گشاید و جانوران کوچکی در زیر دیده می‌شوند.
سرور جانوران در میان ماران. ایران، ۴۰۰۰–۳۰۰۰ پیش از میلاد؛ منسوب به لرستان. اصلِ تیره‌رنگ در سمت راست و نقشِ امروزیِ آن در سمت چپ است. لوور، AO 22919. عکس: زونکیر.

بر یک مهرِ عصر مفرغ، مردی مارهایی را در دست دارد و دو سرِ مارِ دیگر از شانه‌هایش برمی‌آیند. یک پیکره هم مهار مارها را با نشانِ شانه‌ای در خود جمع می‌کند. پیکره‌های دیگری مارها را در دست می‌گیرند؛ پیکره‌های باز هم دیگری بازوانی دارند که به سرهای مار ختم می‌شوند. سیلویا وینکلمان پیشنهاد می‌کند که هنرمندان دست و حیوانی را که در دست داشت با هم درمی‌آمیختند و رابطه‌ای را به پیکری مرکب بدل می‌کردند. مار در دست، بازوهای مارگون و سرهای روی شانه در این سنتِ قدرتِ ماریِ ادغام‌شده با پیکر جای دارند (وینکلمان، شکل‌های ۷–۱۰، صص. ۲۹۷–۲۹۹ نسخهٔ آنلاین).

گیتی آذرپی پیکری متعلق به عصر مفرغِ باختر را بررسی کرد که بازوهایش به مار ختم می‌شوند و پیشنهاد کرد که شاید این پیکر پیش‌نمونه‌ای از اژی‌دهاک را حفظ کرده باشد؛ هیولایی که در پسِ سنتِ متأخرِ ضحاک قرار دارد. هویت این پیکر همچنان ناشناخته است. در سراسر این مجموعهٔ منطقه‌ای، پیکری نیرومند و انسان‌گون بر مارها مسلط می‌شود، آن‌ها را در خود می‌گنجاند یا از خود بیرون می‌فرستد (آذرپی ۱۹۹۱، شکل‌های ۱–۲ و صص. ۶–۷).

مارهای روی شانه، قدرت متمرکزِ سرورِ مارها را حفظ می‌کنند. داستان ضحاک این رابطه را وارونه می‌کند: موجوداتی که پادشاه آن‌ها را بر تن دارد، بر او فرمان می‌رانند. تصویرِ چیرگی به تصویرِ بندگی بدل می‌شود. این وارونگی به تاریخِ همان خانوادهٔ تصویری تعلق دارد.

آیا مارهای روی شانه به یک خدای سومری محدود بودند؟ #

این نقش‌مایه در میان‌رودان باستان، پیش‌تر از یک هویتِ ایزدی به هویتی دیگر راه یافته بود. بر مهر استوانه‌ای بیلالاما، که تاریخ آن حدود ۲۰۰۰ پ.م. است، خدای نشسته، تیشپاک، دو سر اژدها دارد که از شانه‌هایش بیرون زده‌اند. کتیبه نام بیلالاما و پدرش کیریکیری، فرمانروای اشنونا، را ذکر می‌کند. باستان‌شناسان نقش‌های مُهرِ همانند را در تل اسمر یافته‌اند. این‌جا خدایی نام‌دار دیگر، در شهری دیگر، از همان جای‌گیریِ جفتی استفاده می‌کند. دانشگاه شیکاگو، مؤسسهٔ مطالعهٔ فرهنگ‌های باستانی، A7468؛ گزیده‌ها، ص. ۳۶.

یافته‌های ایران تصویر را گسترده‌تر می‌کنند. بر مهر استوانه‌ای بیلیِ موزهٔ لوور، پیکری بر تخت نشسته است و از هر شانه‌اش ماری بیرون می‌آید، در حالی که بازوهای انسانیِ جداگانه‌ای به جلو امتداد یافته‌اند. فهرست کنونی موزه این مهر را متعلق به حدود ۱۸۰۰ پ.م. می‌داند و آن را به شرق ایران نسبت می‌دهد. موزهٔ لوور، AO 30254.1

مهر جلال‌آباد، متعلق به اواخر هزارهٔ سوم و بنا بر گزارش‌ها از فارس، آناتومی را باز هم گسترش می‌دهد. پیکر مرکزی بازوهایی دارد که به مار تبدیل شده‌اند و خزندگان دیگری نیز از پشتش بیرون می‌آیند. ماسیمو ویداله، فرانسوا دِسه و دنیس فرنتس در ثبت تازهٔ خود دست‌کم ده مار را در مجموع تشخیص می‌دهند. این پیکری مرتبط است که مارها را از خود بیرون می‌فرستد، نه نمونه‌ای دقیقاً همانندِ دو مارِ روی شانه. “The Jalalabad Seal, a Reappraisal,” pp. 285–286.

تیشپاک یک جفت اژدها روی شانه دارد؛ جلال‌آباد پیکری فراطبیعی را سرچشمهٔ مارهای بسیار می‌سازد. فلات ایران، مدت‌ها پیش از آن‌که حماسهٔ فارسی صورت ادبی خود را بیابد، بخشی از آن جهان تصویری بود.

نووا و فوشی در پایینِ تنهٔ انسانی‌شان پیکر مار دارند. دُم مار، ماری که در دست گرفته شده و ماری که کنار گردن بالا می‌آید، رابطه‌های متفاوت میان پیکر انسانی و حیوانی را بیان می‌کنند.

هَترا چگونه تصاویر باستانی و متأخر را به هم پیوند می‌دهد؟ #

در هَترا، در شمال میان‌رودان، مارها بار دیگر بر پیکری انسانی و یادمانی ظاهر می‌شوند. نقش‌برجسته‌ای که معمولاً نرگال دانسته می‌شود، ایزدِ جهان زیرینِ ریش‌داری را با پوشاک محلی نشان می‌دهد که سلاح به دست دارد و افسارِ سگی سه‌سر را گرفته است. مارها از شانه‌ها و کمر بالا می‌آیند. جفتِ کنار گردن به‌ویژه آشکار است: سرها در دو سوی چهرهٔ ریش‌دار رو به بالا می‌چرخند. سوزان داونی، «هنر اشکانی»؛ موزهٔ موصل، اطلاعات نقش‌برجسته.2

ایزد جهان زیرینِ هَترایی که به‌طور قراردادی نرگال نامیده می‌شود؛ مارهایی در کنار هر دو شانه‌اش به بالا می‌پیچند و مارهای دیگری نیز از کمرش بیرون آمده‌اند؛ او سلاح و سگی سه‌سر دارد.
ایزد جهان زیرینِ هَترایی که به‌طور قراردادی نرگال نامیده می‌شود. نقش‌برجستهٔ موسوم به سربروس، از پرستشگاه یکم در هَترا، متعلق به حدود سدهٔ دوم میلادی. مارها در کنار سر و از کمربند بالا می‌آیند. هویت ایزدیِ این پیکر محل بحث بوده است. عکس: دایان سیبراندت، به‌نقل از لیویوس.

هَترا در مسیرهای کاروانیِ میان‌رودان، سوریه و آناتولی و در قلمرو سیاسیِ شاهنشاهی اشکانی قرار داشت. ادیان آن عناصر میان‌رودانی، ایرانی و یونانی-رومی را درهم می‌آمیختند. این مکان بستری عینی فراهم می‌کند که در آن، صورتی منطقه‌ای و کهن می‌توانست در مرزهای فرهنگی حفظ و بازپردازی شود. رودیگر اشمیت، «هَترا».

ایزد هَترایی این جفتِ روی شانه را تقریباً دو هزاره پس از گودئا بر خود دارد، در منطقه‌ای که پیوندی ژرف با تاریخ ایران دارد.

جیمز راسل در مقاله‌اش دربارهٔ آژدهاک ارمنی در دانشنامهٔ ایرانیکا، تصاویر متأخر فارسی را صریحاً به بازنمایی‌های میان‌رودانی، از جمله این ایزد هَترایی، پیوند می‌دهد. راسل، «آژدهاک ارمنی».

مارها چه زمانی به نشانِ پادشاهی تبهکار بدل شدند؟ #

در حدود ۴۷۰ میلادی، اثری ارمنی که به پاوستوس بوزاند نسبت داده می‌شود، پاپ، پادشاه سدهٔ چهارم، را با مارهایی تصویر می‌کند که از سینه‌اش بیرون می‌آیند و دور شانه‌هایش می‌پیچند. شمار مارها مشخص نشده است و آن‌ها از سینه بیرون می‌آیند، نه از خودِ شانه. با این همه، جای‌گیری در بالاتنه و پیکرِ پادشاهی که آن‌ها را بر خود دارد، گویای نکته‌ای است. در این‌جا مارها دیوهایی آشکارند که در فرمانروا سکونت دارند؛ با حضور مردان مقدس ناپدید می‌شوند. تاریخ ارمنیان، V.22؛ راسل، «فائوستوس».

فرمانروایی که مار بر خود دارد، بیرون از سنتِ متأخرِ نسخه‌های خطی فارسی نیز از پیش مفهومی آشنا بود.

این ایدهٔ پیکری تا غربِ دورتر نیز می‌رسد. در تئوگونیای هزیود، صد سرِ مار از شانه‌های تیفون می‌رویند. این افزوده‌ای ادبی است، با شمار متفاوت و بی‌آن‌که جایگاهی اثبات‌شده در تبارِ ضحاک داشته باشد. با این حال، نشان می‌دهد که بیرون‌آمدن از شانه، به‌خودی‌خود، بخشی از مجموعهٔ کهنِ آناتومیِ فراطبیعی بود. هزیود، تئوگونیا ۸۲۰–۸۳۵.

نام ایرانی، تاریخ خاص خود را دارد. در یسنا ۹.۸، اژی‌دهاک سه‌دهان، سه‌سر و شش‌چشم است و آفریدهٔ روح پلید به شمار می‌رود. این قطعه اژدهایی هیولاوش را وصف می‌کند، اما از دو مارِ آشنای روی شانه سخنی نمی‌گوید. اوستا، یسنا ۹.۸.

تا اوایل سدهٔ دهم، داستان ضحاک شامل نقش‌مایهٔ جفتِ روی شانه شده است. طبری از دو برآمدگیِ دردناک روی شانه‌ها می‌گوید که با مغز انسان درمان می‌شدند و نیز روایت‌هایی را نقل می‌کند که در آن‌ها این‌ها مارهایی واقعی‌اند. روایت‌های دیگر از گوشتی به شکل افعی بر شانه‌ها سخن می‌گویند. داستان هم در قالب آناتومیِ هیولایی رواج داشت و هم در قالب شرحِ برآمدگی‌هایی غیرعادی. فردوسی این جفت را ابداع نکرد. طبری، تاریخ، ج. ۲، صص. ۳–۶.

در شاهنامه، که در حدود ۱۰۱۰ به پایان رسید، بوسه‌های اهریمن باعث می‌شوند دو مار از شانه‌های ضحاک برویند. بریدنشان بی‌فایده است: دوباره می‌رویند. خوراندن مغز انسان به آن‌ها، نفرینِ خصوصیِ یک پادشاه را به سازوکار روزانهٔ کشتار در یک کشور بدل می‌کند. فریدون او را شکست می‌دهد و در کوه دماوند به بند می‌کشد. فردوسی، شاهنامه، روییدن مارها؛ موزهٔ آقاخان، AKM155.

نگاره‌ای از نسخهٔ خطی فارسی که ضحاکِ اسیر را در حال زانو زدن در برابر فرمانروایی بر تخت نشان می‌دهد؛ از هر شانهٔ برهنهٔ او ماری تیره بالا می‌آید.
ضحاک در مقام اسیر. شانه‌های برهنه، دیدن این جفت را به‌ویژه آسان می‌کنند. برگی از یک شاهنامه، شیراز، ربع پایانی سدهٔ پانزدهم؛ موزهٔ متروپولیتن هنر، 1975.192.23.

اکنون این نقش‌مایه اتهامی اخلاقی را به نمایش می‌گذارد. پیکر خارق‌العادهٔ خدای باستانی، قدرت او را آشکار می‌کرد. پیکر خارق‌العادهٔ ستمگر، آزمندی‌ای را عیان می‌کند که بر او فرمان می‌راند. رعایای او بهای آنچه را بر پیکر پادشاهشان روییده است می‌پردازند.

پیوند ایرانیِ مارها، اقتدار و مقاومت مستقیماً بر پیکر پادشاه نقش بسته است.

در طول این گاه‌شمار چه چیزی باقی می‌ماند؟ #

جفتِ روی شانه در کنار بازوهای مارگون و پیکرهای پیچیده‌تری که مار بر خود دارند دیده می‌شود. این آناتومی با دگرگونیِ نام‌ها و داستان‌های ایزدان دوام می‌آورد.

گواهتاریخِ شیء یا متنکارکرد مارها
مُهرِ استامپیِ «سرور جانوران» از لرستان۴۰۰۰–۳۰۰۰ پ.م.پیکری قوچ‌سر، بازوهایش را در میان مارهای جفت‌شده می‌گستراند: الگوی گسترده‌ترِ چیرگی بر مارها.
مُهر گودئا: نین‌گیشزیداحدود ۲۱۲۰ پ.م.دو سرِ شاخ‌دار از شانه‌ها بالا می‌آیند.
مُهر جلال‌آباد، بنا بر گزارش‌ها از فارساواخر هزارهٔ سوم پ.م.بازوهای مارگون و چند مارِ احتمالی از پشت: پیکری مرتبط.
مُهر بیلالاما: تیشپاکحدود ۲۰۰۰ پ.م.دو سر اژدها از شانه‌ها بیرون زده‌اند.
مُهر بیلی، شرق ایرانحدود ۱۸۰۰ پ.م.، بر پایهٔ تاریخ‌گذاری کنونیِ موزهٔ لووردو مارِ روی شانه پیکری بر تخت نشسته را همراهی می‌کنند.
تیفونِ هزیودحدود ۷۰۰ پ.م.در شعر، صد سرِ مار از شانه‌ها می‌رویند.
نقش‌برجستهٔ جهان زیرینِ هَتراحدود سدهٔ دوم میلادیجفتِ روی شانه، همراه با مارهای دیگری بر کمر.
روایت ارمنیِ پاپحدود 470 میلادی؛ توصیف‌کنندهٔ پادشاهی از سدهٔ چهارممارها از سینه‌های او سر برمی‌آورند و دور شانه‌هایش می‌پیچند؛ شمارشان مشخص نیست.
ضحاکِ طبریاوایل سدهٔ دهمدو زائدهٔ شانه‌ای به‌شکل افعی که از آن‌ها با عنوان مار نیز یاد شده است.
شاهنامهٔ فردوسیحدود 1010 میلادیدو مارِ شانه‌ای از مغز انسان تغذیه می‌کنند.
شاهنامههای مصور فارسیسده‌های میانه و پس از آننقاشان بارها شمایلِ دو مارِ شانه‌ایِ ضحاک را بازنمایی می‌کنند.

این نقش‌مایهٔ دقیق در روزگار باستان میان خدایان گوناگون مشترک بوده است. بدن‌هایی که مار از آن‌ها بیرون می‌زند، در ایران نیز دیده می‌شوند. خدایی میان‌رودانی در دوره‌ای متأخرتر، آن جفتِ مارِ شانه‌ای را حفظ می‌کند و متون اوایل قرون وسطی مارها را بخشی از کالبدِ پادشاهان خطرناک می‌دانند.

آیا پژوهشگران پیش‌تر نین‌گیشزیدا و ضحاک را به هم پیوند داده بودند؟ #

در 1910، ویلیام هیز وارد این مقایسه را به‌صورت مکتوب مطرح کرد. او پس از بحث دربارهٔ مُهر و نقش‌برجستهٔ نین‌گیشزیدا نوشت که ایدهٔ مارهای شانه‌ای «ظاهراً در اسطورهٔ ایرانیِ زوهاکِ شریر استمرار یافته است». در صفحهٔ همراهِ این بحث، تصاویر باستانی را در کنار طرحی از پادشاهِ متأخری قرار داد که مارها را بر تن داشت. Ward, The Seal Cylinders of Western Asia, p. 130.

وارد همچنین میان پیکره‌هایی که مار در دست دارند و پیکره‌هایی که مار از شانه‌هایشان بیرون می‌آید، تمایز گذاشت.

صفحه‌ای از نسخه‌ای خطیِ صفوی که ضحاک را در حال لمیدن در برابر دربارش نشان می‌دهد؛ مارهای شانه‌ای در کنار سر او و قصری و باغی پرجزئیات در پیرامونش دیده می‌شوند.
شاهِ مارها در دربار ایرانی. سرنوشت ضحاک به او گفته می‌شود، برگی از شاهنامهٔ شاه تهماسب، تبریز، حدود 1524، منسوب به سلطان محمد (Met 1970.301.4). مارهای کوچک در کنار سرِ شاهِ لمیده، همان نشانهٔ هویتی را در ترکیب‌بندیِ بسیار گسترده‌ترِ کاخ حفظ می‌کنند. موزهٔ متروپولیتن هنر؛ مدخل فهرست.

یک پیکرهٔ سفالینِ هرمیتاژ که بارها بازتولید شده و مدت‌ها آن را ضحاکی متعلق به سدهٔ هفتم یا هشتم می‌دانستند، در پژوهشی موزه‌ای در 2021 به‌عنوان جعلِ اواخر سدهٔ نوزدهم بازبینی شد. کاسه‌ای در موزهٔ متروپولیتن که زمانی آن را متعلق به قرون وسطی می‌پنداشتند، اندکی پیش از آن‌که در 1926 ظاهر شود پخته شده بود؛ فهرست کنونی موزه احتمال می‌دهد که یا شیئی قرون‌وسطایی است که تغییر داده شده، یا ساخته‌ای متعلق به سدهٔ بیستم. Elikhina, Lurje, and Khavrin, author-posted study; bowl depicting Zahhāk, 64.274.3.

چگونه یک تصویر می‌تواند از خدایی که آن را بر تن داشت دیرپاتر بماند؟ #

ماندگارترین عنصر در این‌جا آرایش پیکره‌هاست. این آرایش آن‌قدر ساده است که می‌توان آن را روی استوانه‌ای کوچک بازتولید کرد، آن‌قدر چشمگیر است که می‌توان آن را بر نقش‌برجسته‌ای بزرگ حجاری کرد و آن‌قدر متمایز است که می‌توان با آن پادشاهی را در درباری شلوغ و مصور بازشناخت. دو ماری که در کنار سرِ انسانی سر برمی‌آورند، نشانه‌ای فشرده از قدرتی فراتر از انسان به دست می‌دهند.

این نشانه لازم نیست همواره یک تعبیر داشته باشد. در کنار گودئا، میانجی‌گریِ الهی را نشان می‌دهد. در نقش‌برجستهٔ هَترا، به فرمانروایی مسلح از جهان زیرین تعلق دارد. در روایت ارمنی، تسخیرشدنِ پادشاه به دست دیوان را بیان می‌کند. در حماسهٔ فارسی، پادشاهیِ درنده‌خو را مرئی می‌سازد. درست همین دگرگونی‌هاست که تصاویر به‌ارث‌رسیده می‌توانند به بار آورند: صورتی آشنا به روایتی تازه اعتبار می‌بخشد و روایت تازه توضیح می‌دهد که چرا آن صورت آشنا در آن‌جا حضور دارد.

دگرگونی‌های اخلاقیِ چهره‌های اسطوره‌ایِ به‌بندکشیده و دیوشده نیز ویژگی‌های بازشناختنی را دست‌نخورده بر جای می‌گذارند. فرهنگی ممکن است تصویری را محکوم کند که حاملانِ پیشینش را زمانی می‌پرستید، یا نشانِ تثبیت‌شدهٔ خدایی را برای به‌تصویرکشیدنِ قدرتی که به تباهی گراییده به کار گیرد. مسیر نین‌گیشزیدا تا ضحاک مستند نشده است؛ در این میان چندین حاملِ بالقوه برای این واژگان بصری وجود داشته‌اند.

بوسهٔ شیطان، مطالبهٔ مغزها، شورش و زندانِ کوهستانی، داستانِ ویژهٔ ضحاک را می‌سازند. جفتِ مارهای شانه‌ای می‌توانند درون همین داستان پیشینه‌ای کهن‌تر داشته باشند، همان‌گونه که یک نشانِ وام‌گرفته می‌تواند تبیینی تازه پیدا کند. ابداع ادبی و میراث بصری می‌توانند در یک بدن جای گیرند.

گودئا را خدایی که مارهایی بر شانه‌هایش دارد، به پیش می‌برد. ضحاک در شکست به زانو درمی‌آید و مارهایش را همچنان بر تن دارد. میان این تصاویر، خدایان و پادشاهان دیگری قرار دارند و برداشت‌های دیگری از معنای قدرتِ فراطبیعی. جفتِ مارها در گذر این دگرگونی‌ها جایگاه خود را در کنار سرِ انسان حفظ می‌کند.

نام، داستان و معنای اخلاقی دگرگون می‌شوند، اما شمایلِ باستانی باقی می‌ماند. بر مُهر گودئا، مارها همراهِ قدرتی‌اند که فرمانروایی را به حضور خدایان می‌پذیرد. در کاخ ضحاک، همراهِ قدرتی‌اند که مردمانش را می‌بلعد. حامل تغییر کرده است. مارها ماندند.

منابع #

  1. Musée du Louvre. Gudea’s seal impression, AO 3541; libation vessel, AO 190; Bailey seal, AO 30254. فهرست‌های کنونیِ اشیا.
  2. Benoit, Agnès. Corrigés première année, September 2013. École du Louvre، ص. 7، «Empreinte du sceau de Gudéa».
  3. Stone, Adam. “Ningišzida (god)”. Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses، ORACC.
  4. University of Chicago, Institute for the Study of Ancient Cultures. Bilalama’s seal, A7468; Highlights, p. 36, no. 11.
  5. Vidale, Massimo, François Desset, and Dennys Frenez. “The Jalalabad Seal, a Reappraisal”. Journal of Archaeological Studies 12، شمارهٔ 4 (2021): 283–297 در نسخهٔ پی‌دی‌افِ مجله، به‌ویژه صص. 285–286؛ نسخه‌های دیگر صفحه‌بندیِ متفاوتی دارند.
  6. Downey, Susan B. “Art in Iran iv. Parthian Art”. Encyclopaedia Iranica. بند مربوط به نقش‌برجستهٔ موسوم به سربروس.
  7. French Ministry of Culture / Mosul Museum. “Sculpture at Hatra” و underworld relief image.
  8. Fowlkes-Childs, Blair, and Michael Seymour, eds. The World between Empires: Art and Identity in the Ancient Middle East. موزهٔ متروپولیتن هنر، 2019، ص. 215، شکل 80.
  9. Schmitt, Rüdiger. “Hatra”. Encyclopaedia Iranica.
  10. Russell, James R. “Aždahā iv. Armenian Aždahak” و “Faustus”. Encyclopaedia Iranica.
  11. Pʿawstos Buzand. History of the Armenians, Book V, chapter 22. ترجمهٔ رابرت بدروسیان، صص. 236–237.
  12. Hesiod. Theogony, lines 820–835. ترجمهٔ هیو جی. اِوِلین-وایت؛ سرهای شانه‌ای در سطرهای 824–825.
  13. Yasna 9.8. توصیف سه‌سرِ اژی‌دهاک.
  14. Al-Ṭabarī. The History of al-Ṭabarī, vol. II: Prophets and Patriarchs. ترجمهٔ ویلیام ام. برینر. انتشارات دانشگاه ایالتی نیویورک، 1987، صص. 3–6.
  15. Ferdowsi. Shahnameh, Jamshid cycle, the growth of the snakes, متن فارسی در گنجور؛ ترجمهٔ انگلیسیِ تلخیص‌شدهٔ جیمز اتکینسون، «Zohak»، در Persian Literature, vol. 1; و موزهٔ آقاخان، The Death of Zahhak, AKM155.
  16. Ward, William Hayes. The Seal Cylinders of Western Asia. مؤسسهٔ کارنگی واشینگتن، 1910، فصل XVIII، صص. 127–131، به‌ویژه ص. 130؛ مُهر گودئا، شکل 368a، و زوهاک، شکل 368e.
  17. Elikhina, Yulia, Pavel Lurje, and Sergey Khavrin. “The Figurine of Zahhak and Some Other Late-19th Century Forgeries in the Khotan Collection of the State Hermitage”. Proceedings of the State Hermitage 105 (2021): 375–386، در Hermitage Readings in Memory of V. G. Lukonin, 2013–2017.
  18. Metropolitan Museum of Art. Zahhak as a Prisoner; Zahhak Is Told His Fate; کاسه‌ای با نقش ضحاک، 64.274.3. تاریخ‌گذاری اشیا و سوابق تصاویر.
  19. Smithsonian National Museum of Asian Art. Zahhak Enthroned, F1923.5. تبریز، حدود ۱۳۳۰–۱۳۴۰، از Great Mongol Shahnameh.
  20. Cutler, Andrew. Venom & Valhalla: The Mistress of Serpents Goes North. Vectors of Mind، ۵ نوامبر ۲۰۲۵.
  21. Musée du Louvre. Master of Animals stamp seal, AO 22919. هزارهٔ چهارم پیش از میلاد؛ انتساب به لرستان بر پایهٔ سبک. فهرست فعلی.
  22. Winkelmann, Sylvia. “Some thoughts about the wild haired snake-man on BMAC-seals”. ۲۰۱۶، به‌ویژه شکل‌های ۷–۱۰، صص. ۲۹۷–۲۹۹ بر اساس صفحه‌بندی نسخهٔ آنلاین منتشرشده به‌دست نویسنده.
  23. Azarpay, Guitty. “The Snake-Man in the Art of Bronze Age Bactria”. Bulletin of the Asia Institute، دورهٔ جدید ۵ (۱۹۹۱): ۱–۱۰، شکل‌های ۱–۲ و صص. ۶–۷. مجموعهٔ اسکن‌شدهٔ پژوهش‌های آزارپای.

عکس مُهر لرستان: Zunkir / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0، با تغییر اندازه برای نمایش.


  1. تاریخ کنونیِ موزهٔ لوور برای AO 30254 حدود 1800 پیش از میلاد است. مقالهٔ سارا کوهن، «An Unusual Large Circular Compartmented ‘Stamp Seal’ of the Goddess with Animals»، شکل 10، که بازتولیدی از Amiet (1986)، شکل 137 را ارائه می‌کند، تاریخ همین مُهر را قدیمی‌تر، حدود 2200–2100 پیش از میلاد، می‌داند. انتسابِ گزارش‌شدهٔ مُهر به شرق ایران و نیز تاریخچهٔ گردآوریِ امروزیِ آن با محلِ کشفِ کاوش‌شده هم تفاوت دارد. ↩︎

  2. نام نرگال قراردادی است. واثق الصالحی در «Hatra: Three Notes, Historical, Iconographical, and Religious»، Iraq 83 (2021): 3–12 نام زقیقا را پیشنهاد می‌کند. تاریخِ حدود سدهٔ دوم در The World between Empires (2019)، ص. 215، شکل 80، آمده است. گزارش نهادیِ موزهٔ موصل می‌گوید که نقش‌برجسته مفقود شده و محل کنونیِ آن نامعلوم است. ↩︎