خلاصهٔ کوتاه

  • مارها بارها در آغاز نهادهای انسانی قرار می‌گیرند: ازدواج، معیشت، دانش آیینی، تبار سلطنتی و مالکیت زمین.
  • مارها آموزش می‌دهند، به نیاکان بدل می‌شوند و حاکمیت را اعطا یا پایدار می‌کنند.
  • نمونه‌های چینی و میان‌آمریکایی هویت ماری را با ساختن جهان انسانی پیوند می‌دهند و منابع خِمری و پالاوا ازدواج با مار را در تبارنامه‌های سلطنتی جای می‌دهند.
  • سنت‌های استرالیایی، تبار ماری را در ورای دولت‌های کشاورزی با خویشاوندی و آیین پیوند می‌دهند.
  • اقتدار نیاکانی از راه آموزش، تبار، ازدواج و آیین به نهادها منتقل می‌شود.

چرا مارها در آغاز تمدن ظاهر می‌شوند؟ #

وقتی ژو داگوان، جهانگرد چینی، در سال ۱۲۹۶ به انگکور رسید، با توضیحی شگفت‌انگیز دربارهٔ قدرت سلطنتی روبه‌رو شد. مردم به او گفتند که روحِ ماری نه‌سر در برجی زرین در کاخ سکونت دارد. او به هیئت زنی ظاهر می‌شد و پادشاه باید پیش از رفتن نزد همسران انسانی‌اش با او هم‌بستر می‌شد. او مالک خاک پادشاهی بود. اگر پادشاه از او غفلت می‌کرد، فاجعه در پی می‌آمد و اگر او ظاهر نمی‌شد، مرگ پادشاه نزدیک بود. ژو این روایت را در بخش کاخِ گزارش خود ثبت می‌کند.

پادشاه بر جامعه‌ای انسانی و عظیم فرمان می‌راند. اما زمین همچنان به ماری تعلق داشت.

نقش مارها در اسطوره‌شناسی بسیار فراتر از نگهبانی از گنجینه‌ها، تهدید قهرمانان یا نماد باروری بودن است. آن‌ها آدمیان را پدید می‌آورند، خوراکی را که زندگی‌شان را پایدار می‌کند به دست می‌آورند، ازدواج‌ها را سامان می‌دهند، آیین‌ها را بنیان می‌گذارند و در مقام نیاکان خاندان‌های فرمانروا ظاهر می‌شوند. در جوامعی بسیار متفاوت، موجودات ماری در نقطه‌ای جای دارند که چشم‌اندازی زنده به نظمی انسانی بدل می‌شود.

ماری که تعیین می‌کند کدام ازدواج مشروع است، نشان‌های سلطنتی را فراهم می‌آورد یا پشتوانهٔ حقِ برگزاری آیین از سوی یک طایفه است، بر روابط انسانی اقتدار دارد. قدرت او از باروری محصولات یا زاده‌شدن کودکان فراتر می‌رود.

تمدن‌ساز فن یا نهادی را به مردم می‌بخشد. نیا به جامعه خاستگاه و به تبار مشروعیت می‌بخشد. مالک پیشین سکونت یا حاکمیت را وابسته به رابطه‌ای با قدرتی کهن‌تر می‌سازد. آموزش، تبار و اجازه می‌توانند با هم هم‌پوشانی داشته باشند، اما هر یک به پرسشی متفاوت پاسخ می‌دهد. چگونه زیستن را آموختیم؟ ما که هستیم؟ به چه حقی اینجاییم؟

فو-سی و نووا: پیکرهای ماری و جهان انسانیِ سامان‌یافته #

نگاره‌ای ابریشمی از آستانا که نووا را در سمت چپ با پرگاری در دست و فو-سی را در سمت راست با گونیایی در دست نشان می‌دهد. دم‌های ماری آن‌ها در زیر بالاتنه‌های انسانی‌شان در هم تنیده‌اند و خورشید، ماه و ستارگان پیرامونشان را گرفته‌اند.
فو-سی و نووا، آستانا، دودمان تانگ. نووا در سمت چپ پرگار و فو-سی در سمت راست گونیا در دست دارد. موزهٔ منطقهٔ خودمختار اویغور سین‌کیانگ.

پیکرهای درهم‌تنیده تبار را نمایان می‌کنند و ابزارهای اندازه‌گیری به این تبار معنای نظم‌بخشیدن به جهان را می‌دهند. آویزهای آستانا فو-سی و نووا را به‌عنوان نیاکان بشریت نشان می‌دهند که هیئت ماری جزئی از هویت آن‌هاست (فهرست موزهٔ بریتانیا).

کتاب دگرگونی‌ها، در فصل دومِ بخش پایینیِ شی‌تسی، شرح می‌دهد که فو-سی آسمان، زمین، جانوران و بدن خود را مشاهده می‌کند. او بر پایهٔ این مشاهدات، هشت سه‌خطی را به‌عنوان نظامی برای فهم و طبقه‌بندی نیروهای جهان پدید می‌آورد. او همچنین با گره‌زدن ریسمان‌ها، تورهای شکار و ماهیگیری می‌سازد. شرح سنتی، این بنیان‌گذار را دارای سر انسانی و بدن ماری می‌داند (ژوئی ژنگ‌یی، فصل ۲). در تای‌پینگ یولان نیز روایتی حفظ شده است که آیین‌های ازدواج را به فو-سی نسبت می‌دهد (فصل ۷۸، بخش فو-سی).

فو-سی به مردم می‌آموزد چگونه معاش خود را تأمین کنند و جهان را فهم‌پذیر سازند. راهِ تأمین معاش و شیوهٔ فهم جهان هر دو از یک نیا به مردم می‌رسند.

نووا در مقیاسی دیگر عمل می‌کند. قطعه‌ای از فِنگ‌سو تونگی، متعلق به دورهٔ هان و محفوظ‌مانده در تای‌پینگ یولان متأخر، شرح می‌دهد که او انسان‌ها را از خاک زرد می‌سازد. روایت میان کسانی که با دست ساخته شده‌اند و کسانی که با پاشیدن گل به کمک ریسمان پدید آمده‌اند تمایز می‌گذارد و از این تمایز برای توضیح مراتب اجتماعی بهره می‌گیرد (فصل ۷۸، بخش نووا).

هوای‌نان‌زی وظیفه‌ای دیگر به او می‌سپارد: ترمیم جهانِ ویران‌شده. او آسمان را با سنگ‌هایی به پنج رنگ وصله می‌کند، تکیه‌گاه‌هایش را عوض می‌کند و سیل را مهار می‌کند. او همچنین اژدهایی سیاه و خطرناک را می‌کشد. بنابراین، موجودی مارپیکر و نیکوکار می‌تواند از زندگی انسان‌ها در برابر موجودی مارپیکرِ دیگر دفاع کند. نقشی که هر مار بر عهده دارد از نسبت‌دادن معنایی اخلاقی و یکسان به همهٔ مارها مهم‌تر است (لان‌مینگ شون).

این سنت‌ها تبار جسمانی را به خاستگاه‌های نهادی پیوند می‌دهند. موجوداتی که هستی انسان را توضیح می‌دهند، چراییِ برخورداری مردم از ابزارها، طبقه‌بندی‌ها، ازدواج‌ها و مراتب را نیز توضیح می‌دهند. زندگی انسانی و زندگیِ سامان‌یافته بنیان‌گذارانی مارپیکر دارند که در نگارهٔ فو-سی–نووا در کنار یکدیگر آمده‌اند.

کتزالکواتل و ۹ باد: آفرینش انسان‌ها و بنیان‌گذاری فرمانروایی‌ها #

در افسانهٔ خورشیدهای ناهوا، کتزالکواتل به قلمرو مرگ می‌رود تا استخوان‌های انسان‌های پیشین را به دست آورد. او با استخوان‌ها می‌گریزد، اما زمین می‌خورد و استخوان‌ها آسیب می‌بینند. سپس دوباره آن‌ها را گرد می‌آورد و به تاموآنچان می‌برد. آنجا کوئیلاچتلی استخوان‌ها را می‌ساید، کتزالکواتل خون خود را بر آن‌ها می‌ریزد و خدایان با کارهای خود انسان‌ها را پدید می‌آورند (لِیِندا دِ لوس سولِس، صص. ۱۲۰–۱۲۱، لئون-پورتیا، ص. ۲۴۳).

خون به استخوان‌های مردگان زندگی تازه می‌بخشد و آفرینش انسان را به آیین‌های خونِ مار پیوند می‌دهد.

این انسان‌ها به خوراک نیاز دارند. در ماجرای بعدی، کتزالکواتل در پی مورچه‌ای می‌رود که ذرت حمل می‌کند. او به مورچه‌ای سیاه بدل می‌شود، وارد کوه روزی می‌شود و ذرت را با خود می‌آورد. خدایان آن را به آدمیان می‌خورانند. او در چارچوب تلاشی گسترده‌تر از سوی خدایان، خوراکی ضروری را به دست می‌آورد. این ماجرا ابداعِ یک‌تنهٔ کشاورزی را به او نسبت نمی‌دهد (بحث ماتوس موکتسوما).

نام او به معنای مارِ پردار است و این هویت در پیکر او نیز نمود دارد. نگاره‌ای سنگی از آزتک‌ها در موزهٔ بریتانیا چهرهٔ انسانی او را با حلقه‌های بدنِ مارِ پردار درهم می‌آمیزد. کنش در هیئت انسان یا جانوران دیگر در شمار دگردیسی‌های ممکن این ایزد است. هویت ماریِ او در سراسر این دگردیسی‌ها پایدار می‌ماند.

۹ باد، شخصیتی در سنت میکستک، اقتدار مقدس را به زمین می‌آورد. در صفحهٔ ۴۸ از کدکس وین‌دوبوننسیس، او همراه با اشیای مقدس و نمادهای قدرت از آسمان فرود می‌آید. مانوئل هرمان لِخاراسو این فرود را مقدمه‌ای برای بنیان‌گذاری شهرها و فرمانروایی‌ها می‌داند. همین سنتِ تصویری، رویدادهای آغازین را به اقتدار مقدس خاندان‌های فرمانروا پیوند می‌دهد (هرمان لِخاراسو، شکل ۳ و بحث آن).

صحنه‌ای مصور از نسخه‌ای خطی از میکستک‌ها که ۹ باد را در حال دریافت نشان‌های مقدس در بالا و فرودآمدن در امتداد ریسمانی پردار، با باری از اشیای مقدس، نشان می‌دهد.
فرود ۹ باد، کدکس وین‌دوبوننسیس، صفحهٔ ۴۸. اشیای مقدس، بنیان‌گذار را از آسمان تا زمین همراهی می‌کنند. کتابخانهٔ ملی اتریش.

جان پول در خوانش خود، روایت را از فرود ۹ باد و جدایی آسمان، آب‌ها و زمین تا پادشاهی‌های نام‌گذاری‌شده، نیاکانِ زاده از درخت، ازدواج سلطنتی و برپایی آیین‌ها دنبال می‌کند. کیهان‌شناسی به جغرافیای سیاسی بدل می‌شود (وین‌دوبوننسیس، روی نسخه، صص. ۵۲–۲۴).1

در مجموعهٔ سنت‌های مارِ پردار، کوکوماتسِ پوپول ووهِ قوم کیچه نیز جای دارد که در کار آفرینش با نیروهای الهی دیگر رایزنی می‌کند. روایت‌های یوکاتکیِ کوکولکان نیز به این مجموعه تعلق دارند. دیه‌گو دِ لاندا کوکولکان را با بنیان‌گذاری سیاسی مایاپان و تقسیم فرمانروایی‌ها پیوند می‌دهد. این‌ها روایت‌هایی جداگانه‌اند که هر یک شخصیت‌های خود را دارند و فصل‌های یک زندگی‌نامهٔ واحد به شمار نمی‌آیند (ترجمهٔ کریستنسن، صص. ۵۶–۵۸، لاندا، «کوکولکان. بنیان‌گذاری مایاپان»).

در این روایت‌ها، نیروی آفرینشگر مار به چیزهایی می‌رسد که یک جامعه باید بازتولیدشان کند: بدن‌ها، خوراک، آیین‌ها، سکونتگاه‌ها و فرمانروایی مشروع. آفرینش درون زندگی اجتماعی ادامه می‌یابد.

شاهزاده‌خانم‌های ناگا: ازدواج، حق فرمانروایی را به ارمغان می‌آورد #

کتیبهٔ سانسکریت C.96 در می‌سون، در ویتنام امروزی، به سال ۶۵۸ تعلق دارد. در تبارنامهٔ یکی از پادشاهان چام، این کتیبه ازدواج کائون‌دینیا با دخترِ پادشاه ماران را روایت می‌کند که او را بنا بر رسم سوما می‌نامند. روایت، این زوج را با بهاوا یا بهاواپورا در جهان خِمری پیوند می‌دهد. جای‌گرفتن این روایت در کتیبه‌ای سلطنتی و عمومی، تبار ماری را به ادعایی دربارهٔ جایگاه دودمانی بدل می‌کند (تصحیح فینو، بندهای XVI–XVIII، صص. ۹۲۲–۹۲۳).2

جنوب هند نمونه‌ای مشابه و به‌طرزی کم‌نظیر صریح به دست می‌دهد. لوح‌های وِلورپالایامِ سدهٔ نهم، متعلق به پادشاه پالاوا، ناندی‌وارمان سوم، شرح می‌دهند که نیای او، ویراکوروچا، همهٔ نشان‌های سلطنتی را همراه با دخترِ رئیس ماران به دست آورد. ازدواج و حاکمیت در یک جمله به دست می‌آیند (تصحیح DHARMA، بند ۶، سطرهای ۱۱–۱۲).

عروس چیزی بیش از تبارنامه‌ای شگفت‌انگیز فراهم می‌کند. در این منطق سیاسی، ازدواج به بنیان‌گذار دسترسی به سرچشمه‌ای از اقتدار می‌دهد که خود او پدید نیاورده است. فرمانروا می‌تواند از رهگذر رابطه‌ای با نیروهایی که از پیش در آنجا استقرار یافته‌اند، حق فرمانروایی را به ارث ببرد.

سنت‌های بعدی کامبوج به این منطق صورتی جغرافیایی می‌دهند. پره تائونگ با شاهزاده‌خانمی ناگا ازدواج می‌کند و پدر او آب‌ها را می‌نوشد تا زمینی برای پادشاهی فراهم کند. در روایت‌های دیگر، فرمانروای جدید پایتختی می‌گیرد. آیین‌های عروسی یادآور ورود شاهزاده به قلمرو ماران‌اند، در حالی که جامهٔ عروسش را در دست دارد (گاودس، ۱۹۹۳، صص. ۳۳۵–۳۳۷).

این سرزمین هدیهٔ خانوادهٔ عروس است. بنیان‌گذاری سیاسی به توافقی بر سر زمین در پی ازدواج میان تازه‌واردی انسانی و جهانی آبی و کهن‌تر بدل می‌شود.

روایت ژو داگوان از کاخ این وابستگی را تا روزگار پادشاهِ وقت امتداد می‌دهد. پادشاه باید هر شب دوباره به دیدار مارِ مالکِ سرزمین برود. حاکمیت همچنان مشروط به حفظ رابطه‌ای است که امکان آن را فراهم می‌کند. پادشاهی انسانی می‌تواند بر مردمان فرمان براند و هم‌زمان به رسمیت بشناسد که قدرتی دیرینه‌تر مالک زمین است.

تبارنامه‌های سانسکریت و ازدواج‌های سلطنتی در دربارهایی رواج داشتند که با هند، کامبوج و چامپا پیوند داشتند. گودال ازدواج‌های میان برهمنان هندی و زنان خاندان سلطنتی خمر را بر پایهٔ کتیبه‌ها مستند می‌کند. این پیوندها مجراهای مشخصی برای انتقال اندیشه‌های آیینی و تبارشناختی بودند، حتی اگر مسیر انتقالِ روایتی مشخص دربارهٔ مار را نتوان بازسازی کرد (Kālidāsa’s Kingship among the Khmers، ص. ۱۱).

آتن و سکاها: مار پیوند خویشاوندی را برقرار می‌کند #

در سنت یونانی، بنیان‌گذار آتن پیکری دارد که بخشی از آن انسانی و بخشی ماری است. آپولودوروس کِکروپس را زادهٔ زمین و نخستین پادشاه آتیکا می‌خواند. او همچنین کِکروپس را گواهِ کاشت درخت زیتون به دست آتنا در جریان رقابت او با پوسیدون می‌داند (Library 3.14.1).

در جزئی از نقش یک پیالهٔ نقش‌سرخ آتیکی، کِکروپس عصای سلطنتی را در دست دارد و بالاتنهٔ انسانیِ جامه‌پوشش به دمی ماری و پیچ‌خورده پیوسته است.
کِکروپس، پادشاهِ مارپیکرِ آتن. جزئی از نقش پیاله‌ای آتیکی که تولد اریختونیوس را نشان می‌دهد، حدود ۴۴۰ پیش از میلاد. آنتیکن‌ساملونگ برلین، F 2537. عکس از مارک لندون.

آتنائوس، به نقل از کلئارخوس، پدیدآوردن رسمی اجتماعی را به همین پادشاه نسبت می‌دهد: هر مرد تنها یک همسر داشته باشد. این روایت دوگانگی سرشت کِکروپس را با آغازِ به‌رسمیت‌شناختن هر دو والد توضیح می‌دهد، زیرا بنا بر روایت، در روابط جنسی پیشین معلوم نبود پدرِ فرزند کیست (Deipnosophists 13.555d).

این اسطوره خاستگاه ازدواج و تبارِ قابل‌شناسایی را روایت می‌کند و نمی‌توان آن را گزارشی از رسوم جنسی آتنیانِ پیشاتاریخی دانست. بااین‌همه، انتخاب این بنیان‌گذار چشمگیر است. پادشاهی مارپیکر بنیان‌گذار نهادی است که از طریق آن پیوند هر فرد با پدر و مادرش در جامعه شناخته می‌شود.

در روایت خاستگاهی که یونانیانِ پیرامون دریای سیاه نقل می‌کردند، هراکلس با زنی روبه‌رو می‌شود که پایین‌تنه‌اش پیکرِ مار است. زن مادیان‌های گمشدهٔ هراکلس را در اختیار دارد و بازگرداندن آن‌ها را به هم‌بسترشدن هراکلس با خود مشروط می‌کند. او سه پسر می‌زاید و می‌گوید که تنها خودش بر آن سرزمین قدرت دارد (Histories 4.9).

هراکلس کمانی و کمربندی را برای آزمون بر جا می‌گذارد. کوچک‌ترین پسر، سکیثس، از آزمون سربلند بیرون می‌آید. مادرش او را در سرزمین نگه می‌دارد و پادشاهان بعدی سکاها از نسل او هستند (4.10). قهرمانِ رهگذر می‌رود. زنِ مارپیکر می‌ماند، وارثان را پرورش می‌دهد و تعیین می‌کند چه کسی در آنجا بماند.

این روایت، تبار ایزدی، قدرتی محلی و زنانه، شرطی برای پادشاهی و مالکیت بر سرزمین را در هم می‌آمیزد. مادر، همچون عروسِ ناگای کامبوجی، دودمان جدید را به سرزمینی پیوند می‌دهد که از پیش بر آن فرمان می‌راند.

واگادو: پادشاهی‌ای که با پیمان با مار پایدار می‌ماند #

در سنت بنیان‌گذاری سونینکه، واگادو ــ پادشاهی‌ای که در نوشته‌های تاریخی به نام غنای باستان شناخته می‌شود ــ به پیمانی با مارِ بیدا وابسته است. روایت بایگانی IFAN از دینگا و واگادو می‌گوید که بنیان‌گذار با این نیروی محافظ بر سر قربانی‌کردن سالانهٔ دوشیزه‌ای در ازای رونق پادشاهی به توافق می‌رسد. شکستن توافق به مرگ مار، خشکسالی، ویرانی و پراکندگی مردم می‌انجامد (IFAN، Légende de Dinga et du Wagadu، LEG-LK-0001).

هستی پادشاهی به شروط پیمانش با بیدا وابسته است. پایان آن رابطه، پایان رونق پادشاهی را توضیح می‌دهد.

این امر معنای کشتن مار را دگرگون می‌کند. کشتن مار به دست قهرمان می‌تواند تهدیدی را از میان بردارد، اما در روایت واگادو، نجات دختری که قرار است قربانی شود پیمانی را نیز می‌گسلد که تداوم پادشاهی به آن وابسته است. هم خطری که مار دارد و هم سودی که می‌رساند از همان تعهد برمی‌خیزد. نظم سیاسی بهایی دارد و روایت این بها را به صورتی هولناک آشکار می‌کند.

نیاکان ماری در استرالیا: ازدواج و قانون آیینی پیش از پیدایش دولت #

سنت‌های استرالیایی نیاکان ماری را در خاستگاه خویشاوندی و قانون آیینی جای می‌دهند. جانوران نیاکانی، نیاکان انسانیِ دارای توتم جانوری و موجودات نیرومندِ چشم‌انداز می‌توانند در یک سنت نقش‌های متفاوتی داشته باشند.

در دفتر سفر اکتشافیِ سال ۱۹۰۱ بالدوین اسپنسر، روایتی که ذیل نام بین‌بینگا ثبت شده، از مردِ مارپیکری از اولانجی و از گروه پالیارینگی سخن می‌گوید که رسم ازدواجِ مطابق قواعد را بنیان می‌نهد. او با مردی کانگوروپیکر دیدار می‌کند، اصطلاحات خویشاوندی را با او ردوبدل می‌کند و دختر او را به‌عنوان همسر می‌گیرد. هر نیا به مکانی نام‌دار تعلق دارد و نام آبگیر مار والانیه است. روایتِ بعدیِ اسپنسر که به چاپ رسید، بنیان‌گذار را مردی از توتم مار می‌خواند (دفتر ۲، صص. ۷۸–۸۰).3

ازدواجِ مطابق قواعد با نام‌گذاریِ روابط خویشاوندی و پیوند دادن خانواده‌ها در جغرافیایی از مکان‌های نیاکانی تحقق می‌یابد. نیای دارای توتم مار به برقراری قواعدی یاری می‌رساند که پیوندِ مشروع را از پیوندهای دیگر متمایز می‌کنند.

نیای دارای توتم مار، همچون کِکروپس و فو-سی، نهاد ازدواج را برقرار می‌کند. اقتدار مار بر خویشاوندی در جوامعی با صورت‌های سیاسیِ به‌غایت متفاوت پدیدار می‌شود، از جمله در جوامعی که آبیاری یا نظام پادشاهی ندارند.

سنت‌های یولنگو صورت دیگری از این پیوند را نشان می‌دهند. آیین دجونگووان پسران را به ساحت قانون وارد می‌کند و آنان را به مردانِ نسل‌های پیشینِ طایفه و خاستگاه‌های نیاکانی‌شان پیوند می‌دهد. روایتی که برای عموم در پیوند با آیین‌های فیلم‌برداری‌شدهٔ طایفه‌های ریراتجینگو و ماراکولو تهیه شده، بازمی‌گوید که خواهران واویلاک در سرزمین سفر کردند، طایفه‌ها را پدید آوردند و قانون را به آن‌ها بخشیدند (NFSA، “The Wawilak Sisters’ journey”).

رویارویی آنان با مار پیتونِ بزرگ بخشی از روایتی است که در آیین به اجرا درمی‌آید. بلعیده‌شدن، توفان و پدیدارشدن دوباره، رویدادهای نیاکانی را با تشرفِ زندگان پیوند می‌دهند (مطالب عمومیِ پیش‌زمینهٔ فیلم استرالیا). زنان قانون را می‌بخشند و مار در روایتی نقش دارد که نیروی قانون به‌واسطهٔ آن در آیین یولنگو تجدید می‌شود.

مار می‌تواند از راه روایت نیاکانی‌ای که پیرامون یک نهاد به اجرا درمی‌آید، به آن مشروعیت ببخشد، بی‌آنکه تنها بنیان‌گذار آن باشد. ممکن است مادری، چند خواهر، نیرویی جانوری و مردمی که آیین را به ارث می‌برند، هر یک در بنیان‌گذاری سهمی داشته باشند.

اسپنسر و گیلن همچنین آیین اولانجیِ قوم آنولا را در کاری‌مورّا توصیف می‌کنند که رویداد نیاکانیِ آن به دیدار مار با مردی کانگوروپیکر و پیشکش‌کردن دختر آن مرد به‌عنوان همسر مربوط می‌شود. پیش از آغاز آیین، گاوغرّان را به صدا درمی‌آورند تا به زنان و کودکان هشدار دهند که از محوطه دور بمانند (Northern Tribes، صص. ۲۲۳–۲۲۴). در اینجا، تبار ماری، ازدواج، اجرای آیینی و سازی که استفاده از آن محدود است در کنار هم قرار می‌گیرند. این گزارش برای گاوغرّان نقشی در محافظت از گردهمایی آیینی قائل است، اما این صدای مشخص را صدای خودِ مار نمی‌داند.

مدخل رود مک‌آیور در اطلس بول‌روئر از پیوند منطقه‌ایِ دیگری خبر می‌دهد. نام محلی این ساز به معنای مار نیز هست.

آیین انتقال میراث را شنیدنی و دیدنی می‌کند. کنشی نیاکانی به آیین بدل می‌شود و نسل دیگری از راه همان آیین وارد نظم انسانی می‌شود.

اوآنس: آموزگاری با پیکر ماهی که تمدن می‌آموزد #

روایت بروسوس از اوآنس، موجودی با پیکر ماهی و ویژگی‌های انسانی را توصیف می‌کند که از دریا سر برمی‌آورد. او روزها نوشتن، ریاضیات، شهرسازی، ساخت معابد، قانون، تعیین حدود و کشت‌وکار را آموزش می‌دهد و شب‌ها به آب بازمی‌گردد (بروسوس، قطعهٔ ۱، ترجمهٔ وربروگه و ویکرشام، ص. ۴۴).

اِنکی یا ائا در سپهر ایزدیِ خرد، پیشه‌ها و آب شیرین زیرزمینی جای دارد. در اینانا و اِنکی، موهبت‌هایی از جمله پادشاهی و پیشه‌های نیازمند مهارت از او به اینانا و شهرش منتقل می‌شوند (ترجمهٔ طرح ETCSL دانشگاه آکسفورد، بخش‌های E–F). او را در هنر معمولاً به هیئت خدایی ریش‌دار با کلاهی شاخ‌دار نشان می‌دهند. دانایانی که پوست ماهی بر تن دارند و زمانی به‌اشتباه ائا پنداشته می‌شدند، در واقع بازنماییِ اَپکَلّوها هستند (اوراک، “Enki/Ea”).

پیکری آشوری سطلی در دست دارد و پوست ماهی بر تن کرده است. چهرهٔ انسانی‌اش زیر سرِ ماهی نمایان است و پوست بلند و پولک‌دار ماهی از پشتش آویخته است.
پیکری در جامهٔ ماهی، برگرفته از نقش‌برجسته‌ای آشوری در نمرود. سرِ ماهی همچون کلاهی بر سرِ انسان قرار گرفته است. این طرح در اثر آ. ه‍. لایارد، مجموعهٔ دومِ آثار باستانی نینوا، لوح ۶، ۱۸۵۳، منتشر شده است.

سنت‌های میان‌رودان نیز خاستگاه نهادها را به آموزگارانی فراانسانی نسبت می‌دهند. اوآنس موجودی با پیکر ماهی است و اِنکی را معمولاً به هیئت انسان نشان می‌دهند. آنان نقشی تمدن‌ساز همانند مارهای بنیان‌گذار دارند، بی‌آنکه هویتی ماری داشته باشند.

اقتدار نیاکانی به نهادها منتقل می‌شود #

گرافتون الیوت اسمیت در The Evolution of the Dragon (۱۹۱۹)، مجموعه‌ای گسترده از آب، بازگشت زندگی، مادر بزرگ، پادشاهی الهی و اژدهایان را کنار هم نهاد. او دریافت که اهمیت مار می‌تواند در یک نظام دینیِ به‌هم‌پیوسته نهفته باشد. پیشگفتار او اژدهای نیکوکار را به آب و شاهان پیوند می‌دهد، سپس می‌کوشد منشأ سنت‌های دوردست را در تحولات مصر بیابد. او حتی آنچه را در تصویرپردازی بومیان آمریکا فیل هندی می‌پندارد، شاهدی بر انتقال فرهنگی از آن سوی اقیانوس آرام می‌گیرد (Evolution، پیشگفتار، صص. vi–xii).

مارهای بنیان‌گذار تجسمِ انتقال اقتدار نیاکانی به نهادهای انسانی هستند. تورها و ذرت بدن‌ها را زنده نگه می‌دارند. ازدواج سامان‌بخشِ تولیدمثل است. آیین‌ها عضویتِ به‌رسمیت‌شناخته‌شده در گروه را تداوم می‌بخشند. تبارنامه‌ها حقوق فرمانروایی را از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌کنند. پیوند با مالک پیشینِ سرزمین به سکونت مشروعیت می‌بخشد. مار می‌تواند چند مورد از این کارکردها را در یک چهرهٔ نیاکانی به هم پیوند دهد.

سنتپیوند با مارنقش بنیان‌گذارانهاقتداری که تداوم می‌یابد
فو-سی و نووا، چیننیاکانِ مارپیکرزندگی انسانی، تورها، طبقه‌بندی، ازدواججامعهٔ انسانیِ سامان‌یافته
کتزالکواتل، ناهوامارِ پردار با صورت‌های گوناگوناحیای انسان‌ها و آوردن ذرتحیاتی که به یاری کنش الهی پایدار می‌ماند
۹ باد، میکستکایزدِ باد، مرتبط با مارِ پردارنشان‌های مقدس و بنیان‌گذاری‌هافرمانروایی‌ها و اقتدار آیینی
عروسِ کائون‌دینیا، تبارنامهٔ خمر–چامدخترِ شاهِ مارانازدواج شاهانه و تبارجایگاه دودمانی
ویراکوروچا، پالاواازدواج با دخترِ رئیس مارانبه‌دست‌آوردن نشان‌های شاهیحاکمیت
کِکروپس، آتنپیکری انسان‌ـ‌مارپادشاهی و نهاد ازدواجنسبِ به‌رسمیت‌شناخته‌شده
مادرِ سکایی در روایت هرودوتپیکری انسان‌ـ‌مار و اقتدار بر سرزمینمادرِ نیای شاهانهپادشاهی و مالکیت زمین
بیدا، واگادومارِ محافظپیمانی که پادشاهی را پایدار می‌سازدرونق، مشروط به پایبندی به تعهد
نیای اولانجی، روایت بین‌بینگاهویتِ توتمیِ مارروابط زناشوییِ مطابق قواعدقواعد خویشاوندی
چرخهٔ واویلاک، یولنگورویارویی خواهران با مار پیتونروایت نیاکانیِ مشروعیت‌بخش به آیین که در آن خواهران قانون را می‌بخشندعضویت در طایفه و میراث آیینی

نیروی نیاکانیِ مار می‌تواند سرچشمه‌ای شود که نهادهای تازه برای مشروعیت‌بخشیدن به خود به آن استناد می‌کنند. با شکل‌گیری پادشاهی، آن اقتدار می‌تواند در هیئت عروسی مارپیکر یا نیایی شاهانه پدیدار شود. هرجا آیین و خویشاوندی زندگی جمعی را سامان می‌دهند، این اقتدار می‌تواند همچنان با گروه‌بندی‌های خویشاوندیِ تعیین‌کنندهٔ ازدواج، مکان‌های نیاکانی و تشرف پیوند داشته باشد. اسناد باقی‌مانده، توالیِ تاریخ‌گذاری‌شده‌ای از این دگرگونی‌ها را در همهٔ مناطق اثبات نمی‌کنند.

تصویرهای مار در گونه‌های گوناگونی از سنت‌ها دیده می‌شوند. تبار نیاکانیِ ماری، هنگامی که با قواعد ازدواج، قدرت سرزمینی، اعمال آیینیِ مشخص و پاسداریِ موروثی همراه می‌شود، ترکیبی شاخص‌تر می‌سازد. دربارهای هند و جنوب‌شرقی آسیا با یکدیگر پیوند داشتند و عبارت‌های تکرارشوندهٔ تبارنامه‌هایشان در کتیبه‌ها حفظ شده است. تکرار جهانیِ مارهای بنیان‌گذار ثابت نمی‌کند که همهٔ این سنت‌ها خاستگاهی تاریخیِ مشترک دارند.4

تمدن به‌مثابه میراثی نیاکانی #

کارِ بنیان‌گذارانهٔ مار از شهرهای دارای بناهای یادمانی، نوشتار و پادشاهان فراتر می‌رود و به سامان‌های کوچک‌تر و بنیادی‌تری می‌رسد: یافتن خوراک، نام‌گذاری نسبت‌های خویشاوندی، پاگذاشتن به بزرگ‌سالی، بازشناختن تبار و زیستن در قطعه‌ای خاص از زمین.

داستان‌ها بارها برای این سامان‌ها خاستگاهی فراتر از نسل حاضر قائل می‌شوند. شیوهٔ ازدواج حاصل تصمیم خود مردم نبود، زیرا نیایی آن رابطه را برقرار کرد. فرمانروایی یک خاندان به صرف اشغال سرزمین آغاز نشد، زیرا زنی مارپیکر بنیان‌گذار آن خاندان را به سرزمین پیوند داد. آیین از آن رو قدرت دارد که قانونِ به‌ارث‌رسیده را به زمان حال می‌آورد.

نظریهٔ حوا دربارهٔ آگاهی سنت‌های ماری را حاملانِ صورتی نو از زندگی انسانی می‌داند. در این داستان‌های بنیان‌گذاری، قدرت نیاکانی به شیوه‌های آموختنی و به‌ارث‌رسیدنیِ انسان‌بودن منتقل می‌شود و تبار شاهانه را به تشرفِ ماری پیوند می‌دهد.

مارِ بنیان‌گذار تصوری چشمگیر از خاستگاه‌های اجتماعی را مجسم می‌کند. نظم انسانی از رابطه‌ای با نیروهایی پدید می‌آید که پیش از ما وجود داشته‌اند. آموزگار می‌تواند مار باشد، نیا می‌تواند مار باشد و مالک زمین نیز می‌تواند مار باشد. تمدن هنگامی آغاز می‌شود که مردم وارد آن رابطه شوند و بیاموزند اقتدارش را به نسل‌های بعد منتقل کنند. در این سنت‌ها، مار در بنیاد جهان انسانی جای دارد، زیرا مردم این جهان را به میراث می‌گیرند، در عمل به آن شکل می‌دهند و به دیگران می‌سپارند.

منابع #

  1. Zhou Daguan. Zhenla fengtu ji (A Record of Cambodia)، بخش کاخ. گزارشِ سفر او در ۱۲۹۶–۱۲۹۷.
  2. British Museum. آویز تدفینیِ فو-سی و نووا، 1928,1022,0.203. آستانا، سدهٔ ششم تا هفتم.
  3. کُنگ یینگ‌دا و دیگران. Zhouyi Zhengyi، Xici xia، فصل ۲. متن معیار و شرح سنتی دربارهٔ اختراعات و هیئتِ فو-سی.
  4. لی فانگ و دیگران، گردآورندگان. Taiping yulan، فصل ۷۸. بخش نووا که قطعهٔ Fengsu tongyi را حفظ کرده است.
  5. Huainanzi، Lan ming xun. مرمت جهان به دست نووا.
  6. Leyenda de los Soles، مورخ ۱۵۵۸. در Códice Chimalpopoca، ترجمهٔ پریمو فلیسیانو ولاسکس، UNAM، ویرایش سوم، ۱۹۹۲، صص. ۱۲۰–۱۲۱.
  7. León-Portilla, Miguel. “Los merecidos por el sacrificio de los dioses”. Estudios de Cultura Náhuatl 53 (2017): 241–244.
  8. Matos Moctezuma, Eduardo. “Mito del robo del maíz del Tonacatépetl o Montaña de los Mantenimientos”. Arqueología Mexicana، شمارهٔ ویژهٔ ۸۱، صص. ۳۲–۳۳.
  9. British Museum. نگارهٔ سنگیِ کتزالکواتل، Am1825,1210.11. آزتک، ۱۳۲۵–۱۵۲۱.
  10. Hermann Lejarazu, Manuel A. “Manuscritos, historias y herencias”. CIESAS، Ichan Tecolotl. Vindobonensis، صفحهٔ ۴۸ و شکل ۳.
  11. Pohl, John. “Ancient Books: Mixtec Group Codices”. FAMSI، خوانش روی نسخهٔ Vindobonensis.
  12. Christenson, Allen J.، مترجم. Popol Vuh: Sacred Book of the Quiché Maya People، صص. ۵۶–۵۸.
  13. Landa, Diego de. Relación de las cosas de Yucatán، “Kukulcán. Fundación de Mayapán.”
  14. Finot, Louis. “Notes d’épigraphie XI: Les inscriptions de Mi-Sơn”. BEFEO 4 (1904): 897–977. C.96، به‌ویژه بندهای XVI–XVIII.
  15. Francis, Emmanuel، ویراستار دیجیتال. لوح‌های وِلورپالایامِ ناندی‌وارمان سوم، سال ۶. DHARMA، بند ۶ متن سانسکریت.
  16. Gaudes, Rüdiger. “Kauṇḍinya, Preah Thaong, and the ‘Nāgī Somā’”. Asian Folklore Studies 52.2 (1993): 333–358.
  17. Golzio, Karl-Heinz. “Kauṇḍinya in Southeast Asia revisited”. Journal of Global Archaeology (2023): 122–137.
  18. Goodall, Dominic. Kālidāsa’s Kingship among the Khmers. بیست‌ونهمین سخنرانی جی. گوندا، ۲۰۲۲، صص. ۱۱، ۱۶–۱۷.
  19. Apollodorus. Library، کتاب ۳، 3.14.1. ترجمهٔ جی. جی. فریزر.
  20. Athenaeus. Deipnosophists، کتاب ۱۳، 555d، به نقل از کلئارخوس. ترجمهٔ سی. دی. یانگ.
  21. Herodotus. Histories 4.9 و 4.10. ترجمهٔ جی. سی. مکالی.
  22. IFAN Cheikh Anta Diop. Légende de Dinga et du Wagadu. مجموعهٔ لیلیان کستلوت، LEG-LK-0001، روایت آرشیویِ بی‌تاریخ و شرح فهرست.
  23. Spencer, Baldwin. دفتر روزانهٔ سفر اکتشافی ۲، ۱۹۰۱–۱۹۰۲، صص. ۷۸–۸۰. آرشیو دیجیتال اسپنسر و گیلن. همچنین بنگرید به اسپنسر و گیلن، The Northern Tribes of Central Australia، ۱۹۰۴، صص. ۲۲۳–۲۲۴، ۴۳۸–۴۳۹.
  24. آرشیو ملی فیلم و صدا / فیلم استرالیا. “The Wawilak Sisters’ journey” و Ceremony: The Djungguwan of Northeast Arnhem Land، مطالب عمومیِ پیش‌زمینه.
  25. Berossus. قطعهٔ ۱ در اثر جرالد پی. وربروگه و جان ام. ویکرشام، Berossos and Manetho, Introduced and Translated. انتشارات دانشگاه میشیگان، ۱۹۹۶، ص. ۴۴.
  26. دانشگاه آکسفورد، ETCSL. Inana and Enki، بخش‌های E–F. Horry, Ruth. “Enki/Ea”، اوراک، ۲۰۱۹.
  27. Smith, Grafton Elliot. The Evolution of the Dragon. انتشارات دانشگاه منچستر، ۱۹۱۹، پیشگفتار.
  28. کاتلر، اندرو. نظریهٔ حوا دربارهٔ آگاهی، نسخهٔ ۳.۰. Vectors of Mind، ۲۰۲۴. Bullroarer Atlas: McIvor River Koko-yimidirr dunggul. به‌ترتیب، تفسیر مؤلف و مدخل تطبیقی.

اعتبار تصویر: عکس کِکروپس از مارک لندون / ویکی‌مدیا کامنز، CC BY 4.0، با تغییر اندازه برای نمایش.


  1. ۹ باد شخصیتی الهی در میان میکستک‌هاست که معمولاً با اهکاتل‌ـ‌کتزالکواتل سنجیده می‌شود. او اغلب در هیئت انسانی و با جامهٔ ایزد باد ظاهر می‌شود. صحنه‌های دودمانی و آیینیِ بعدیِ نسخهٔ مصور از ماجراهای خود او فراتر می‌روند. برخورداری از مشروعیت الهی لزوماً به این معنا نیست که همهٔ خاندان‌های فرمانروا از نسل او هستند. ↩︎

  2. کتیبهٔ C.96 کتیبه‌ای چامی دربارهٔ پیوند با خمرهاست و به فونانِ سدهٔ نخست میلادی تعلق ندارد. روایت ازدواج با مار در این کتیبه، روایت‌های چینیِ هون‌تیان و لیو یه و داستان‌های متأخرِ پره تائونگ گواهانی جداگانه‌اند. تفسیر سوما و تعبیرهای مربوط به تبار قمری همچنان محل اختلاف است. بنگرید به گلزیو، ۲۰۲۳، صص. ۱۲۹–۱۳۳ و گودال، صص. ۱۶–۱۷. کتیبه با قطعیت زمانِ کاربرد عمومیِ این تبارنامه را مشخص می‌کند، اما برای تعیین تاریخ رویدادهای روایت‌شده در آن کافی نیست. ↩︎

  3. این روایت در دفتر سفر ذیل عنوان بین‌بینگا، با املای تاریخیِ اسپنسر، ثبت شده است. روایت متأخرتر تصریح می‌کند که او مردی از توتمِ مارِ اولانجی است. بنگرید به اسپنسر و گیلن، The Northern Tribes of Central Australia (۱۹۰۴)، صص. ۴۳۸–۴۳۹. اولانجیِ شکل‌دهندهٔ چشم‌انداز به روایتی جدا از روایت این بنیان‌گذارِ ازدواج تعلق دارد. هویت توتمیِ بنیان‌گذار ازدواج نیز با پیکرِ به‌راستی ماریِ فو-سی–نووا یا کِکروپس تفاوت دارد. ↩︎

  4. تاریخِ متن‌ها، کتیبه‌ها و تصویرهای باقی‌مانده، تاریخِ گواهان است. این تاریخ‌ها خودبه‌خود زمانِ پدیدآمدن داستان یا نهادی را که داستان توضیح می‌دهد مشخص نمی‌کنند. نمونه‌های استرالیایی نشان می‌دهند که اقتدار نهادیِ مرتبط با مار در بیرون از دولت‌ها نیز وجود دارد. ثبت این نمونه‌ها در روزگار جدید به‌تنهایی برای تعیین گاه‌شماریِ پیشاتاریخی کافی نیست. ↩︎