ریشه‌های سومری و مصری ارتش سفالین چین

خلاصه

• ارتش سفالی از یک سنت تدریجی پیکرتراشی چینی پدید نیامد: هزاران پیکره در اندازهٔ طبیعی، نمایشگرانِ آناتومیک، غول‌های برنزی، ارابه‌ها و پرندگان آبزی پیرامون یک امپراتور پدیدار شدند و پس از او تا حد زیادی ناپدید گشتند.
• سومر دربار سلطنتیِ مدفونِ متشکل از ملازمان، حیوانات، موسیقی‌دانان و وسایل نقلیه را پدید آورد. مصر آرامگاه شاه را به بنایی کیهانی بدل کرد که پیکره‌ها و خانه‌ای جاودانه در آن جای داشت.
• ایران هخامنشی صنعتگرانِ میان‌رودانی، مصری، آناتولیایی، یونانی، ایرانی و آسیای مرکزی را در کارگاه‌های سیار امپراتوری گرد آورد؛ کارگاه‌هایی که توانایی انتقال یک هنر کامل سلطنتی را داشتند.
• دی‌ان‌ای باستانی تأیید می‌کند که مردم، همچون کالاها، مدت‌ها پیش از جادهٔ رسمی ابریشمِ هان از آسیای مرکزی عبور می‌کردند. چین در انتهای چینیِ این کریدور انسانی قرار داشت.
• صنعتگران چین ارتش را در محل ساختند، اما سفال محلی تبار بیگانهٔ پیکرهٔ هم‌اندازهٔ انسان، نمایش عظیم‌مقیاس و فنون نامعمولِ برنزهای بزرگ را که ناگهان بر آن‌ها مسلط شدند، توضیح نمی‌دهد.

نخستین امپراتور امپراتوری‌ای از پیکره‌ها را به خاک سپرد.

هزاران سرباز سفالی تقریباً در مقیاس انسانی ایستاده بودند. بندبازان عضلانی در حالت‌هایی نیمه‌برهنه پیچ‌وتاب می‌خوردند. پرندگان برنزی در باغی زیرزمینی از آب جای داشتند. دو ارابهٔ برنزی با مهندسیِ ظریف در انتظار فرمانروای مرده بودند. تاریخ‌های باستانی از دوازده مرد برنزیِ غول‌آسا یاد کرده‌اند. در مرکز، کوهی خاکی بر فراز کاخی مدفون سر برآورده بود؛ سقف آن آسمان را حمل می‌کرد و کف آن رودها و دریاها را بازمی‌ساخت.

سپس این آزمایش تا حد زیادی متوقف شد. پیکره‌های آرامگاهیِ هان به مقیاس‌های کوچک‌تر بازگشتند. در چین هیچ مدرسهٔ حفاری‌شدهٔ پیوسته‌ای وجود ندارد که از پیکره‌های کوچکِ دورهٔ دولت‌های جنگ‌طلب به تاندون‌های برهنه، کشکک‌ها، دنده‌ها و عضلات نمایشگران چین و سپس به نسل‌های پیاپیِ پیکرتراشیِ یادمانی برسد. طبیعت‌گراییِ هم‌اندازهٔ انسان در لی‌شان فوران کرد، در خدمت یک طرح امپراتوری قرار گرفت و ناپدید شد.

این گسست تصادفی نیست. ارتش سفالی به سنتی سلطنتی تعلق دارد که کهن‌ترین نظام‌های بزرگ آن در سومر و مصر پدید آمدند. تمدن‌های اوراسیای غربی برای هزاران سال فرمانروای مرده را با کوهی مصنوعی، درباری حفظ‌شده، پیکره‌هایی در اندازهٔ طبیعی و غول‌آسا، وسایل نقلیه، باغ‌ها، حیوانات، جغرافیای کیهانی و دولتی سازمان‌یافته برای کارگاه‌ها پیوند داده بودند. ایران هخامنشی این میراث‌ها را در قالب هنری امپراتوری و سیار گرد آورد. این هنر از مسیر جهان ایرانی و آسیای مرکزی به شرق رسید و وارد دولتی از چین شد که برای بازتولید آن در مقیاسی تصورناپذیر قدرت کافی داشت.

چین تندیس‌های آماده وارد نکرد. آنچه وارد کرد دانشی بود که انسان‌ها با خود حمل می‌کردند: چگونگی بزرگ‌نمایی بدن، پرداختن آناتومی، هماهنگ‌کردن کارگاه‌های یادمانی، ترمیم پوسته‌های نازکِ برنزِ ریخته‌گری‌شده و تبدیل آرامگاه فرمانروا به تصویری مسکونی از جهان. صنعتگران چینی این دانش را به گلِ چینی، زره، رنگ، صفوف، دیوان‌سالاری و کیهان‌شناسی چینی ترجمه کردند. حاصل، بنایی بیگانه در چین نبود؛ فناوری سلطنتیِ غرب بود که به‌صورت ارتش سفالی دوباره زاده شد.

هنر سلطنتی‌ای که به شرق سفر کرد#

این ویژگی‌ها در لی‌شان هم‌زمان پدیدار شدند. هم‌زمانیِ آن‌ها نشان انتقال است.

سومر نخستین دربار سلطنتی را به خاک سپرد#

سومر نخستین نیای آشکارِ حکومت مدفونِ چین را فراهم کرد: درباری سلطنتی که به زیر زمین منتقل شده بود.

در حدود میانهٔ هزارهٔ سوم پیش از میلاد، فرمانروایانی که در اور به خاک سپرده شدند، با ملازمان، موسیقی‌دانان، حیوانات، وسایل نقلیه، سلاح‌ها، ظروف، بازی‌ها و تجهیزاتِ منزلت وارد مرگ شدند. گودال بزرگ مرگ و آرامگاه پوآبی دفن را همچون دورریختنِ یک بدن واحد تلقی نمی‌کردند. آن‌ها نظمی اجتماعی را در زیر زمین بازسازی می‌کردند. شاه یا ملکه همچنان در میان مردمان و اشیایی باقی می‌ماند که حاکمیت را ممکن می‌ساختند. بایگانی اورِ موزهٔ پن اجازه می‌دهد این دربار، شیء به شیء، بازسازی شود.

همین ایدهٔ حاکم، بیش از دو هزار سال بعد، بر لی‌شان نیز مسلط است. نخستین امپراتور تنها به خاک سپرده نشده است. ارتشی از او محافظت می‌کند. مأموران امور او را اداره می‌کنند. نمایشگران برای او اجرا می‌کنند. مهتران اصطبل، اسب‌ها، ارابه‌ها، زره، پرندگان، موسیقی‌دانان، بندبازان و ادارات دیوانی، دولت مرده را فعال نگه می‌دارند. سومر از ملازمان انسانی استفاده می‌کرد؛ چین جانشینِ ساخته‌شده را به کمال رساند. رسانه از گوشت به سفالینه تغییر کرد، اما نهاد همان درباری باقی ماند که دفن آن را جاودانه کرده بود.

میان‌رودان همچنین برکشیدگی را به قدرت مقدس بدل کرد. سکوهای معبد، بناهای الهی را بر فراز شهر بالا می‌بردند؛ زیگوراتِ متأخر این صعود را به کوهی مصنوعی و مرحله‌به‌مرحله تبدیل کرد. شاه، خدایان، شهرِ منظم و کارِ یادمانی، وجوه یک نظام عمودی واحد شدند. تاریخچهٔ زیگورات اور در موزهٔ متروپولیتن تحول دیرپای این معماریِ فرمان را نشان می‌دهد.

چین هر دو ابداع سومری را در مقیاس امپراتوری ترکیب کرد: جهان فرمانروا پیرامون مرگ او گرد آمد و کوهی مصنوعی مرکز آن را نشان داد.

مصر شاه مرده را فراتر از زندگی بزرگ کرد#

مصر آنچه را سومر آغاز کرده بود کامل کرد. این تمدن فرمانروا، هرم، چشم‌انداز کیهانی، بدن حفظ‌شده، تندیس و خانهٔ جاودانه را در یک فناوری سلطنتی واحد به هم پیوند داد.

در پادشاهی کهن، آرامگاه شاه به شکل غالب در چشم‌انداز بدل شد. اتاق‌های آن برای زندگیِ ادامه‌دار تجهیز می‌شدند؛ معابدش پیشکش‌ها را استمرار می‌بخشیدند؛ تندیس‌ها بدن‌هایی پایدار فراهم می‌کردند؛ پیکره‌ها و مدل‌های خدمتکاران کار را بازتولید می‌کردند؛ و هرم صعود فرمانروا را به آسمان‌های منظم پیوند می‌داد. هنر مصر همچنین بر چیزی مسلط شد که در چین از همه تکان‌دهنده‌تر است: بدن انسانیِ معتبر در مقیاس کامل و غول‌آسا. شاه می‌توانست بارها در سنگ یا فلز ظاهر شود؛ هر بدن هم تصویر بود و هم ظرف حضور. جمع‌بندی موزهٔ متروپولیتن از پادشاهی کهن نشان می‌دهد که معماری، پیکرتراشی، آیین و تأمین نیازهای پس از مرگ چگونه در کنار یکدیگر عمل می‌کردند.

امپراتوری زیرزمینی چین شی هوانگ همان زبان یادمانی را به کار می‌گیرد. تپهٔ او کاخی کیهانی را می‌پوشاند. سیما چیان از نقش‌های آسمان در بالا و صورت‌های زمین در پایین سخن می‌گوید؛ جیوه رودها و دریاها را بازتولید می‌کند. تندیس‌ها جای انسان‌های زنده را می‌گیرند. ارابه‌ها در انتظار حرکت سلطنتی‌اند. فرمانروا جهانی ساخته‌شده را در اختیار دارد؛ جهانی که مقیاسش اعلام می‌کند مرگ عادی دیگر بر او جاری نیست.

انتقال این میراث مستلزم آن نبود که معماری مصری به شاآنشی برسد. هنر سلطنتی مصر پیش‌تر وارد امپراتوری‌هایی شده بود که مصر را فتح می‌کردند، به خدمت می‌گرفتند و از آن تقلید می‌کردند. تا سدهٔ پنجم پیش از میلاد، صنعتگران و ایده‌های یادمانیِ آن به جهان چندملیتیِ ایران هخامنشی تعلق داشت. ایران حلقه‌ای شد که میراث کهن سومری و مصری را به سوی آسیا چرخاند.

ایران سنت سلطنتی را قابل‌حمل کرد#

در حدود ۵۰۰ پیش از میلاد، داریوش یکم شرح داد که چگونه کاخ خود را در شوش ساخت. کتیبهٔ پیِ او، که با نام DSf شناخته می‌شود، فهرستی از تمدن در حال حرکت است.

این طرح عمداً چندملیتی بود. کارگران بابلی آجر می‌ساختند. سنگ‌تراشان ایونی و لیدیایی سنگ را پرداخت می‌کردند. زرگران مادی و مصری با فلزات گران‌بها کار می‌کردند. چوب سدر از لبنان می‌آمد؛ مواد دیگر از سرزمین‌هایی از جمله باختر، سغد، لیدیه، مصر و هند می‌رسیدند. داریوش بدن‌ها، مهارت‌ها و مواد را از جهانی امپراتوری گرد آورد و در یک بنای سلطنتی واحد به کار گرفت (ترجمه و متن DSf).

«هنر پارسی» از همان ابتدا حرکت سازمان‌یافتهٔ هنرهای کهن‌تر بود. شاهان هخامنشی متخصصانی از جمعیت‌های گوناگون را به تولید هماهنگِ درباری تبدیل کردند. نقش‌برجسته‌های آنان اقوام گوناگون را همچون پشتیبانان منظمِ یک تخت واحد بازنمایی می‌کردند. کاخ‌هایشان برنامه‌ریزی میان‌رودانی، سنگ‌کاری مصری و آناتولیایی، کنده‌کاری یونانی، پادشاهی ایرانی، باغ‌ها، آبراهه‌ها، مقیاس غول‌آسا و دیوان‌سالاری‌ای را ترکیب می‌کردند که توانایی جابه‌جایی مواد و استادکاران را در سراسر قاره‌ها داشت. پژوهش فارسیِ رایگانی و باسفا این یکپارچه‌سازیِ مردمان و سنت‌های هنری را همچون روشی محوری در دورهٔ هخامنشی توصیف می‌کند (پژوهش ۲۰۲۱).

پاسارگاد همین ترکیب را در آرامگاه کوروش نشان می‌دهد. شش ردیف سنگیِ پس‌نشسته، اتاق تدفینِ بنیان‌گذار را بر فراز چشم‌اندازی سلطنتی از باغ‌ها و آبراهه‌ها بالا می‌برند (آریان و شواهد باستان‌شناختی). این آرامگاه، برکشیدگی پلکانی، بنیان‌گذاری امپراتوری، طبیعتِ پرورش‌یافته و فرمانروایی را که به مرکز پایدار دولت خود بدل شده است، به هم پیوند می‌دهد.

مهم‌تر از همه، ایران مستقیماً تا باختر و سغد امتداد داشت. این کشور فقط سنت غربی را حفظ نکرد؛ آن سنت را در مرز شرقیِ ایران مستقر کرد. مصر و سومر دیگر به مسیر مستقیمی به چین نیاز نداشتند. ایران آن‌ها را جذب کرده و هنر سلطنتی‌شان را تا نیمهٔ راه در آسیا با خود برده بود.

در هالیکارناسوس، این میراث شکلِ قابل‌شناسایی به خود گرفت#

آرامگاه هالیکارناسوس در بدرومِ امروزی، در ساحل جنوب‌غربی ترکیه، قرار داشت. در سدهٔ چهارم پیش از میلاد، اینجا کاریه بود: پادشاهی‌ای آناتولیایی که دودمان هکاتومنید درون جهان امپراتوری هخامنشی بر آن فرمان می‌راند، در حالی که شهرها و هنرمندانش عمیقاً یونانی‌زبان بودند. بنابراین، این بنا دقیقاً در جایی برپا شد که قدرت ایرانی، پادشاهی آناتولیایی، پیشینهٔ مصری و پیکرتراشی یونانی با یکدیگر تلاقی می‌کردند.

بازدیدکنندگان سکویی تدفینی و عظیم را می‌دیدند که پیکره‌های غول‌آسای دودمانی، پیکره‌های جنگی و آیینی، طبقه‌ای بالایی با ستون‌بندی، سقفی هرمی با بیست‌وچهار پله، و ارابه‌ای چهاراسبه در رأس خود حمل می‌کرد. استادان نامدار، چهره‌های پیکرتراشانهٔ بنا را هماهنگ می‌کردند. دستیاران، الگوهای مشترک، نشانه‌های اجزا و گروه‌های تخصصی، فرمانروای مرده را به کوهی از پیکره‌ها و حرکت تبدیل می‌کردند. مجموعهٔ هالیکارناسوسِ موزهٔ بریتانیا پیکره‌های غول‌آسا و عناصر معماریِ برجامانده را حفظ کرده است؛ ویتروویوس و پلینی نیز طراحی و تقسیم کار را حفظ کرده‌اند (متون کلاسیک).

هالیکارناسوس از پیش همان مجموعهٔ عناصری را در خود دارد که بعدها در لی‌شان فوران می‌کند: آرامگاه فرمانروا همچون کوهی مصنوعی، حضورهای انسانیِ غول‌آسا، وسیله‌ای که بر قله فرمان می‌راند، و کارگاه‌های متعدد که در خدمت یک تصویر دودمانی قرار گرفته‌اند. چین بخش بزرگی از پیکرتراشی را به زیر زمین برد و مرمر را به گل و برنز ترجمه کرد. تخیل سیاسی همچنان قابل‌شناسایی باقی ماند.

ایران از طریق کریدوری زندهٔ انسانی به چین رسید#

تصویر قدیمیِ چینِ منزوی که منتظر ژانگ چیان بود تا در سدهٔ دوم پیش از میلاد جادهٔ ابریشم را «بگشاید»، دیگر اعتبار ندارد. جاده‌ها پیش از آنکه دیپلمات‌ها نامی بر آنها بگذارند وجود داشتند.

امپراتوری هخامنشی از پیش مدیترانه و مصر را به باختر، سغد و حاشیهٔ جهان هند پیوند داده بود. فتح باختر و سغد به دست اسکندر در سال‌های ۳۲۹–۳۲۷ پیش از میلاد، این رفت‌وآمد شرقی را تشدید کرد و در همان منطقهٔ شرقیِ ایران‌زمین، دربارهای هلنیستی پدید آورد. چین شی هوانگ در سال ۲۱۰ پیش از میلاد درگذشت. میان ورود اسکندر به باختر و تکمیل آرامگاه نخستین امپراتور بیش از یک سده فاصله بود، در حالی که فرمانروایی ایرانی این مسیر را بسیار زودتر به هم پیوند داده بود.

آی‌خانوم در شمال افغانستان نشان می‌دهد که با رسیدن سنت درباری غربی به آسیای مرکزی چه رخ داد. نهادها و هنر یونانی درون محیطی ایرانی و باختری فعالیت می‌کردند. سربازان، مدیران، فلزکاران، معماران و هنرمندان همراه با پادشاهی‌های جانشین جابه‌جا می‌شدند (ایرانیکا، «Āy Ḵānom»). شهرهای جهان ایرانیِ شرقی، پیکره‌های یادمانی را به گل، گچ، چوب و فلز ترجمه کردند—رسانه‌های قابل‌حملی که از طریق آنها یک سنت پیکرتراشانه می‌توانست بدون جابه‌جایی مرمر ادامه یابد.

دی‌ان‌ای باستانی نشان می‌دهد که این کریدورها، علاوه بر اشیا، انسان‌ها را نیز منتقل می‌کردند. حدود ۳۰۰۰ پیش از میلاد، جمعیت‌های آفاناسیووِ مرتبط با یام‌نایا تقریباً ۳۰۰۰ کیلومتر به سوی شرق، درون دزونگاریا، جابه‌جا شده بودند. مطالعه‌ای بر روی ۲۰۱ ژنوم باستانی از سین‌کیانگ، تداوم آمیختگی میان جمعیت‌های استپ غربی، آسیای مرکزی، تاریم و آسیای شرقی را در سراسر عصرهای برنز و آهن ثبت کرده است (Kumar et al. 2022). در سراسر کریدور گستردهٔ کوهستانی آسیای درونی، جابه‌جایی حیوانات اهلی و محصولات کشاورزی با جابه‌جایی انسان‌ها همراه بود (Narasimhan et al. 2019).

ژنتیک، شبانان را طراحان آرامگاه‌های سلطنتی نمی‌کند. این شواهد، جادهٔ انسانی‌ای را تثبیت می‌کند که دانش درباری ایرانی و آسیای مرکزی می‌توانست از طریق آن حرکت کند. مومیایی‌های نخستین تاریم نکتهٔ مکملی را روشن می‌کنند: جمعیتی عمدتاً بومی، گندم و جوِ غربی، دامداریِ شیری، گله‌داری و شیوه‌های پوشاک غربی را بدون جایگزینی ژنتیکی پذیرفت (Zhang et al. 2021). برخی سنت‌ها همراه با مردم جابه‌جا شدند؛ برخی دیگر از مردمی به مردم دیگر انتقال یافتند. هر دو سازوکار در مسیر غربیِ ورود به چین فعال بودند.

چین با این جهان از شمال‌غرب رویارو شد. ماجیا‌یوان در گانسوی شرقی، لولای مادیِ این فرایند است: ارابه‌های نخبگان و آثار فلزی، صورت‌های چینی را با سنت‌هایی که از طریق استپ و آسیای مرکزی می‌رسیدند در همان منطقه‌ای ترکیب می‌کنند که قدرت چین در آن در حال گسترش بود. باستان‌شناسان روس، پاول و داریا شولگا، شکل‌گیری پیکرتراشی یادمانی چینی را درون این جهان تماسِ شمالی و غربی قرار می‌دهند، نه اینکه آن را به دیداری منفرد از سوی یونانیان فروبکاهند (Шульга and Шульга 2024).

این مسیر از مراکز درباری هخامنشی و هلنیستی به سوی باختر و سغد می‌رود، از شبکه‌های واحه‌ای سین‌کیانگ و کریدور هکسی–گانسو می‌گذرد، وارد مرز لینتائوِ چین می‌شود و سرانجام به لی‌شان می‌رسد. مسیرهای استپی، جابه‌جایی میان این مناطق را تأمین می‌کردند؛ اما خودِ سنتِ بنا و کارگاه از دربارهای ایرانی و ایرانِ شرقی آمده بود.

فوران غربی در لی‌شان#

چین در چارچوب یک برنامهٔ سلطنتی واحد، موارد زیر را پدید آورد:

1. هزاران پیکرهٔ قالب‌گیری‌شده با اندازه‌ای نزدیک به اندازهٔ طبیعی؛
2. سرگرم‌کنندگان نیمه‌برهنه با دنده‌ها، زردپی‌ها، ماهیچه‌ها و کشکک‌های زانو که در گل با جزئیات شکل داده شده بودند؛
3. مجموعه‌ای دوازده‌تایی از پیکره‌های غول‌آسای برنزی که در متون متأخر از آنها یاد شده است؛
4. ارابه‌های برنزی نیمه‌اندازه، با جزئیات مکانیکی خارق‌العاده؛
5. پرندگان آبزیِ توخالیِ برنزی، با اندازهٔ طبیعی، در باغِ درباری زیرزمینی؛
6. شیوه‌ای برای تعمیر به‌وسیلهٔ وصله‌گذاریِ فروبرده، با نمونه‌های مشابه در برنزهای بزرگ غربی؛
7. ساختاری طبقه‌دار که درون تپه جای گرفته بود؛
8. دیوان‌سالاری، ارتش، اصطبل، گروه سرگرمی و جغرافیای فرمانروایی جهان‌شمول که پیرامون یک شاه مرده گرد آمده بودند.

پیش از چین، پیکره‌های انسانیِ کاوش‌شده در چین عموماً کوچک بودند و معمولاً با دسی‌متر اندازه‌گیری می‌شدند. در گورستان امپراتوری، آنها ناگهان به ارتفاع معمول انسان نزدیک شدند یا از آن فراتر رفتند. سرگرم‌کنندگان K9901 حتی از سربازان یونیفورم‌پوش نیز روشنگرترند، زیرا کالبدشناسیِ نمایان آنها خودِ بدن را به موضوع تبدیل می‌کند. لوکاس نیکل این گسست مقیاسی و کالبدشناختی را در مرکز بحث مدرن قرار داد (Nickel 2013). دوان چینگ‌بو، کاوشگر چینی، این ارتباط را فراتر از پیکرتراشی یونانی گسترش داد. او تپه، پرندگان آبزی، ارابه‌ها، صورت‌های آرامگاه‌های طبقه‌دار، نظام‌های کارگاهی و ایده‌های امپراتوری را در سراسر اوراسیا با یکدیگر مقایسه کرد و مواد غربی را نظامی منسجم دانست، نه گالری‌ای از تصادف‌ها (Duan 2023).

روش‌ها آسان‌تر از بناها سفر می‌کنند. شمار اندکی از متخصصان می‌توانند تناسب، بزرگ‌نمایی، مدل‌سازی سطح کالبدشناختی، تعمیر پوستهٔ برنزیِ بزرگ و توخالی، یا هماهنگی کارگاه را آموزش دهند، بی‌آنکه حتی یک تندیس مرمریِ کامل وارد شود. چین توان قهری لازم را داشت تا هسته‌ای کوچک از دانشِ برگرفته از خارج را از طریق صدها کارگر محلی بزرگ‌نمایی کند. مدل‌ها، ریسمان‌های اندازه‌گیری‌شده، پیکره‌های مومی، چارچوب‌های چوبی، طرح‌ها، عادت‌های تعمیر و نمایش‌های بدنی می‌توانستند هزاران شیء پدید آورند، در حالی که تقریباً هیچ مادهٔ خام وارداتی بر جای نمی‌گذاشتند.

ناپدیدشدن این سنت پس از چین، این بازسازی را تقویت می‌کند. یک انقلاب پیکرتراشانهٔ محلی باید تداوم‌هایی پدید می‌آورد. اما مدرسه‌ای وابسته به دربار که به یک امپراتور، یک بودجه و یک هستهٔ متخصص گره خورده باشد، با دودمان از میان می‌رود. توالی باستان‌شناختی نیز چنین چیزی را نشان می‌دهد: ورود ناگهانی، شکوفایی شگفت‌انگیز و انقباض دوباره به سوی پیکره‌های تدفینی کوچک‌تر.

چین دانش غربی را به ارتشی چینی تبدیل کرد#

گورستان یادمانی، بنیانی شش‌سده‌ای در چین داشت.

گورستان‌های سلطنتی از خاستگاه شمال‌غربی چین، از طریق یونگ‌چنگ، شیان‌یانگ و ژی‌یانگ، و سرانجام لی‌شان، تحول یافتند. آنها پیش از اتحاد نیز سکوهای خاک‌کوبیده، مجموعه‌های محصور و برنامه‌ریزی‌شده، بناهای روی آرامگاه، تدفین‌های ارابه و اسب، گودال‌های انبار، زهکشی، سازمان‌دهی شبیه کاخ، دروازه‌ها، کاشی‌ها و تلقی گورستان به‌مثابه پایتخت پس از مرگ را در اختیار داشتند. نقشهٔ حک‌شدهٔ پادشاه کو از ژونگ‌شان ثابت می‌کند که فرمانروایان دوران دولت‌های جنگ‌طلب می‌توانستند بدون معمار ایرانی، چشم‌اندازهای سلطنتیِ محوری و محدود طراحی کنند. جی شی، گودال‌های پلکانی، تراس‌ها و معماری تدفینیِ سکوهای بلند را در درون چین پی می‌گیرد (Shi 2014).

جنگجویان از گل و مواد آمیخته‌ای ساخته شدند که در پیرامون لی‌شان فرآوری می‌شدند؛ این کار از طریق ترکیبی از پیچاندن، قطعات قالب‌گیری‌شده، جزئیات افزوده، کنده‌کاری و پرداخت دستی صورت می‌گرفت. سلاح‌های آنان از سلول‌های تولیدیِ نیمه‌خودمختاری می‌آمد که بر اساس استانداردها و پاسخ‌گوییِ چین فعالیت می‌کردند (Quinn et al. 2017). این دقیقاً شیوه‌ای است که چین هنری بیگانه را جذب کرد: دانش بیرونی وارد دولتی بالغ و محلی با تولید صنعتی شد و از طریق تولید چینی تکثیر گردید.

خودِ دولت نیز تاریخچه‌ای مستقیم داشت. پیمانهٔ برنزی شانگ یانگ از سال ۳۴۴ پیش از میلاد، که بعدها فرمان اتحاد نخستین امپراتور بر آن دوباره نوشته شد، استانداردسازی چین را دهه‌ها پیش از امپراتوری ملموس می‌کند (موزهٔ شانگهای، 商鞅方升). چین، اداره‌گری را از تخت‌جمشید وارد نکرد. این کشور از ماشین اداریِ خود برای صنعتی‌کردن سنتی یادمانی استفاده کرد که از جهان ایرانی سفر کرده بود.

کیهان‌شناسیِ اتاق نیز به همین ترتیب در زبان چینی بیان شده است: 上具天文， 下具地理—در بالا، الگوهای آسمان؛ در پایین، صورت‌های زمین (شی‌جی، سال‌نامهٔ چین شی هوانگ). تفسیر چینی‌زبانِ دوان، آرامگاه را درون یین–یانگ، پنج عنصر، فضیلت آبِ دودمان چین و مرکزیت فرمانروا در tianxia قرار می‌دهد (段清波 2018). محتوا بومی‌سازی شده است، اما صورت یادمانی آن همچنان به تاریخ گسترده‌تر غربیِ فرمانروایی تعلق دارد که در آن آرامگاه فرمانروا کیهان را بازتولید می‌کند. انتقال فرهنگی، سبکی بیگانه را زیر شیشه حفظ نمی‌کند. انتقال فرهنگی به تمدنی دریافت‌کننده توانایی‌های تازه می‌دهد؛ و آن تمدن سپس این توانایی‌ها را از آنِ خود می‌کند.

پرندگان برنزی اثرانگشت یک کارگاه را حفظ کرده‌اند#

روشن‌ترین شاهد فنی، چهرهٔ یک جنگجو نیست؛ بلکه یک تعمیر است.

تحلیل متالورژیکی پرندگان آبزیِ برنزیِ گودال K0007 نشان داد که صفحات مس ـ قلع در فرورفتگی‌هایی که عمداً زیر‌بُریده شده بودند، جای‌گذاری شده‌اند. گروه پژوهش در پیکرهٔ چینیِ پیش از دودمان چین که بررسی و مقایسه کرده بود، هیچ نمونهٔ معادلی نیافت و این روش را با تعمیرات برنزهای بزرگ مصری و یونانی مقایسه کرد (Mei Jianjun et al. 2015). این شاهد از یک شمایل‌وارهٔ ظاهری گویاتر است، زیرا روشی نامتعارف را به پروژهٔ ناآشنای تولید جانوران برنزیِ هم‌اندازهٔ طبیعی پیوند می‌دهد.

فلز از مسیر منابع چینی تأمین شده بود و هسته‌های گِلی، پرندگان را به صنایع محلیِ آرامگاهی مرتبط می‌کنند. این همان نشان مورد انتظارِ تخصص وارداتی است: روشی بیگانه که در ماده‌ای محلی جای گرفته است. برنز نمی‌تواند نام استادی را که شیوهٔ تعمیر را آموزش داده است به ما بگوید، اما می‌تواند حرکت دست‌های او را حفظ کند.

پرندگان آبزی از آن رو اهمیت دارند که این تعمیر به همان مجموعهٔ ناگهانی‌ای تعلق دارد که کالبدشناسیِ هم‌اندازهٔ طبیعی، پیکره‌های غول‌آسا، ارابه‌های برنزی و چشم‌انداز کیهانی ـ سلطنتی را دربرمی‌گیرد. وصله‌ای کوچک و زیر‌بُریده، لبهٔ جنایی‌شناختیِ انتقالی تمدنی است.

غول‌های شگفت در دروازهٔ غربی چین#

شی‌جی می‌گوید چین سلاح‌های قلمرو مغلوب را گرد آورد و دوازده پیکرهٔ فلزیِ عظیم ریخت. هان‌شو خاطرهٔ دیگری را حفظ کرده است: «مردان بزرگ» (大人) در لین‌تائو، در مرز شمال‌غربی چین، با جامه‌ای به سبک بیگانگان پدیدار شدند. سنت‌های متأخر این ظهور را به دوازده پیکرهٔ غول‌آسا مرتبط کردند.

فردریک شی‌چونگ چن نشان داده است که 大人 نیز به زبان فال‌های سیاسی تعلق دارد و متون باقی‌مانده این پیکره‌ها را صنعتگران یونانی معرفی نمی‌کنند (Chen 2021). ارزش این داستان عمیق‌تر از فهرستی تحت‌اللفظی از بازدیدکنندگان است. خاطرهٔ چین سه چیز را به هم پیوند داد: بیگانگان در دروازهٔ غربی، بدن‌های فراانسانی، و ریختن پیکره‌های عظیم در لحظهٔ یکپارچگی.

عدد دوازده پژواک اوراسیایی را تشدید می‌کند. دیودور دوازده مذبح غول‌آسا را توصیف می‌کند که اسکندر در شرقی‌ترین حد فتوحاتش برپا کرد (Bibliotheca historica 17.95). برنزهای دوازده‌گانهٔ چین همان مذبح‌ها نبودند، اما هر دو فرمانروا از مجموعه‌ای دوازده‌تایی از یادمان‌های عظیم استفاده کردند تا فتح قاره‌ای را به فضای مقدس ترجمه کنند. تا زمانی که تاریخ‌نگاران چین نوشتن را آغاز کردند، ورود بدن‌های بیگانهٔ غول‌پیکر از شمال‌غرب به پیش‌درآمد اسطوره‌ایِ غول‌های خودِ نخستین امپراتور تبدیل شده بود.

سفال‌ها و مردم#

پرسش دیرین باستان‌شناسی این است که آیا یک دگرگونی فرهنگی «سفال‌ها یا مردم» را ثبت می‌کند: اشیایی که از راه تجارت جابه‌جا می‌شوند، یا انسان‌هایی که شیوه‌های خود را به جامعه‌ای جدید می‌برند. دگرگونی غربیِ چین به هر دو نیاز داشت.

اسب‌ها، شیشه، زرگری، یراق‌آلات ارابه، رنگ‌دانه‌ها و فنون فلزکاری می‌توانستند از دست‌های بسیاری عبور کنند. پیکرتراشی یادمانی مستلزم چیزی صمیمی‌تر بود. کارگر باید می‌دانست که بدن کامل چگونه وزن خود را حمل می‌کند، اجزای آن را چگونه می‌توان بزرگ کرد بی‌آنکه تناسب از میان برود، گِل در آن مقیاس چگونه رفتار می‌کند، قالب‌ها و پرداخت دستی چگونه می‌توانند در کنار یکدیگر قرار گیرند، و صدها سازنده چگونه می‌توانند از یک قانون بصری مشترک پیروی کنند. کار بزرگ برنزی به شناخت هسته‌ها، پوسته‌ها، اتصال‌ها، وصله‌ها، تغییرشکل و پرداخت نیاز داشت. اینها مهارت‌هایی پیکریافته بودند. آنها درون انسان‌های آموزش‌دیده و شاگردانشان جابه‌جا می‌شدند.

سابقهٔ ژنتیکی وجود اوراسیایی سرشار از چنین جابه‌جایی‌هایی را تثبیت می‌کند. سابقهٔ باستان‌شناختی نشان می‌دهد که فنون غربی به مرز گانسوی چین رسیدند. سپس سابقهٔ لی‌شان از ظهور هم‌زمانِ بدنی جدید، مقیاسی جدید، روش‌های جدید برنزکاری، نمایشی جدید و درباری کامل و مدفون حکایت می‌کند. ساده‌ترین ترکیب تاریخی این است که متخصصان آموزش‌دیده در خارج ــ یا متخصصان چینی که استادان غربی در منطقهٔ تماس آموزششان داده بودند ــ وارد نظام عظیم کار چین شدند.

آنها لازم نبود پروژه را فرماندهی کنند. چین از پیش سرکارگران، کوره‌ها، نیروی کار بیگاری، نظام اندازه‌سنجی، دستورهای ساخت گِل، سنت‌های برنزریزی با قالب‌های قطعه‌ای و دولتی برخوردار بود که توانایی تحمیل استانداردها را داشت. هسته‌ای کوچک از آموزگاران می‌توانست در میان هزاران کارگر ناپدید شود، در حالی که دانش آن در سراسر ارتش تکثیر می‌یافت.

تبار غربیِ ارتش سفالین#

ارتش سفالین به چین تعلق دارد. سربازان آن زره چینی بر تن دارند، درجات چینی را نشان می‌دهند، سلاح‌های چینی حمل می‌کنند و در گِل چینی، تحت نظارت مأموران چین، ساخته شده‌اند. هیچ‌یک از اینها تاریخ آن را خودبسنده نمی‌کند.

سومر پیش‌تر دربار سلطنتی را دفن کرده بود. مصر پیش‌تر فرمانروای مرده را به یادمانی کیهانی و غول‌آسا، سرشار از پیکره‌ها، تبدیل کرده بود. پارس پیش‌تر استادکاران بین‌النهرینی، مصری، آناتولیایی، یونانی، ایرانی و آسیای مرکزی را در کارگاه‌های سیار امپراتوری درهم آمیخته بود. هالیکارناسوس پیش‌تر دودمان‌سالاری مرده را بر فراز بدن‌های غول‌آسا و ارابه‌ای چهاراسبه بر گوری پلکانی برافراشته بود. باختر و دالان‌های واحه‌ای جهان درباری پارس را تا آستانهٔ چین منتقل کردند. دی‌ان‌ای باستانی تأیید می‌کند که جاده‌ها از جمعیت‌های در حال جابه‌جایی پر بودند، نه از نفوذی بی‌بدن.

در لی‌شان، این اختراعات دیرین غربی با منضبط‌ترین دولت تولیدیِ شرق آسیا در دوران باستان روبه‌رو شدند. چین همان کاری را کرد که تمدن‌های فاتح انجام می‌دهند: قدرتی بیگانه را تصرف کرد، سطح بیگانهٔ آن را زدود و آن را به‌مثابهٔ بیانی از خویشتن بازسازی کرد.

به همین دلیل است که ارتش سفالین یگانه به نظر می‌رسد. این ارتش نه کنجکاوی‌ای یونانی بود و نه گام بعدیِ قابل‌پیش‌بینی در ساخت پیکرک‌های چینی. این ارتش نقطهٔ اوج شرقیِ هنری سلطنتی بود که در گورهای سومر و مصر آغاز شد، در دوران پارس قابلیت جابه‌جایی یافت، در دست‌های ماهر از سراسر آسیا گذشت و در پیرامون نخستین امپراتور، در قالب هشت هزار غول چینی، دوباره پدیدار شد.

پرسش‌های متداول#

پرسش ۱. چه کسی به کارگاه‌های چین ساختن ارتش سفالین را آموخت؟
پاسخ. کارگران چین ارتش را ساختند، اما دانش بی‌سابقهٔ پیکرتراشیِ هم‌اندازهٔ طبیعی از جهان درباریِ پارس و آسیای مرکزی، به‌واسطهٔ متخصصان یا شاگردان آنان، منتقل شد.

پرسش ۲. چه چیزی ارتش سفالین را به سومر و مصر پیوند می‌دهد؟
پاسخ. سومر دربار مدفونِ ملازمان، جانوران، موسیقی‌دانان و وسایل نقلیه را پدید آورد. مصر فرمانروای جاودان را با بدن‌های غول‌آسا، پیکره‌ها، گوری کیهانی و خانواده‌ای برای زندگی پس از مرگ پیوند داد.

پرسش ۳. قوی‌ترین شواهد برای انتشار فرهنگی کدام‌اند؟
پاسخ. جهش ناگهانی به بدن‌های کالبدشناختیِ هم‌اندازهٔ طبیعی و تعمیرات غیرمعمولِ توکار در پرندگان آبزیِ برنزی، متمرکزترین ناهنجاری‌ها هستند.

پرسش ۴. آیا مردم این سنت را به شرق بردند یا اندیشه‌ها؟
پاسخ. هر دو. دی‌ان‌ای باستانی جابه‌جایی جمعیت از غرب به شرق را از مسیر آسیای مرکزی ثبت می‌کند، در حالی که حوضهٔ تاریم نشان می‌دهد جمعیت‌های محلی بدون جایگزینی ژنتیکی، شیوه‌های غربی را پذیرفتند.

پرسش ۵. چرا ارتش سفالین چینی به نظر می‌رسد؟
پاسخ. چین دانشِ برگرفته از بیگانگان را در گِل محلی، زره، سلاح‌ها، رنگ‌دانه‌ها، واحدهای تولید انبوه و دیوان‌سالاری امپراتوری جذب کرد. بومی‌سازی مرحلهٔ نهایی انتشار فرهنگی بود.

منابع#

1. Duan, Qingbo. “Sino-Western Cultural Exchange as Seen through the Archaeology of the First Emperor’s Necropolis.” Journal of Chinese History 7.1 (2023): 21–72.
2. 段清波. 《秦始皇陵的宇宙观》. 西北大学学报（哲学社会科学版） 48.2 (2018): 90–95.
3. Shi, Jie. “Incorporating All for One: The First Emperor’s Tomb Mound.” Early China 37 (2014): 359–391.
4. Nickel, Lukas. “The First Emperor and Sculpture in China.” BSOAS 76.3 (2013): 413–447.
5. 陈民镇. 《秦帝国是否受到波斯的影响？》. 中华读书报, 1 August 2018.
6. Chen, Frederick Shih-Chung. “Not That Kind of Big Men.” Journal of the American Oriental Society 141.2 (2021): 427–436.
7. Quinn, Patrick Sean, et al. “Building the Terracotta Army.” Antiquity 91 (2017): 966–979.
8. Mei, Jianjun, et al. “Metallurgical Studies of the Bronze Waterfowl.” Journal of Archaeological Science 56 (2015): 221–232.
9. 邵安定、梅建军、杨军昌等. 《秦始皇帝陵园出土青铜水禽的补缀工艺及相关问题初探》. 考古 2014.7: 96–104.
10. Шульга, П. И., and Д. П. Шульга. «Эллины» или «скифы»: проблема инокультурных влияний на формирование традиций монументальной скульптуры в Древнем Китае. ΣΧΟΛΗ 18.1 (2024): 204–223.
11. Rāygāni, E., and N. Bāsafā. بررسی همگرایی ملی در ساختار حکومت هخامنشی. مطالعات باستان‌شناسی پارسه (2021): 57–76.
12. Darius I. DSf: Susa Foundation Inscription, ca. 500 BCE.
13. Sima Qian. 《史记·秦始皇本纪》, first century BCE.
14. Encyclopaedia Iranica. “Āy Ḵānom.”
15. British Museum. “Mausoleum at Halikarnassos.”
16. Vitruvius and Pliny. Classical descriptions of Halicarnassus.
17. The Metropolitan Museum of Art. “Ur: The Ziggurat.” and “Egypt in the Old Kingdom.”; Penn Museum, Ur Online.
18. Arrian. “Alexander and the Tomb of Cyrus.”, Anabasis 6.29.4–8.
19. Diodorus Siculus. Bibliotheca historica 17.95.

20. Zhang، Fan و همکاران. “The Genomic Origins of the Bronze Age Tarim Basin Mummies” Nature 599 (2021): 256–261.
21. Kumar، Vikas و همکاران. “Bronze and Iron Age Population Movements Underlie Xinjiang Population History” Science 376 (2022): 62–69.
22. Narasimhan، Vagheesh M. و همکاران. “The Formation of Human Populations in South and Central Asia” Science 365 (2019): eaat7487.

به کاوش ادامه دهید#

• بناهای یادمانی بسیاری که عبارت «اهرام چین» پنهان می‌کند
• راهنمایی روش‌شناختی برای استدلال‌های اشاعه‌ای
• مطالعهٔ موردی قوی‌تری دربارهٔ انتقال نمادها در مسافت‌های دور
• آزمونی دشوار دیگر برای ادعاهای تماس باستانی