نووا و فوکسی: نخستین زوجِ مارپیکر، پرگار و گونیا، و عدن

خلاصه

• نووا و فو-شی نخستین زوج چین‌اند: نیم‌تنه‌شان انسانی است و از کمر به پایین مارند و دم‌هایشان درهم‌تنیده است. هنر آرامگاهی هان (از سدهٔ ۱ پیش از میلاد تا سدهٔ ۳ میلادی) این تصویر را تثبیت کرد و نقاشی‌های ابریشمیِ دورهٔ تانگ از تورفان آن را تا کرانهٔ تکله‌مکان بردند.
• او پرگاری در دست دارد و او گونیا. این ابزارها آسمانی مدور و زمینی مربع می‌سازند و واژه‌ای که از کنار هم آمدن نام آن‌ها پدید می‌آید، guiju، به معنای «قاعده» است.
• اسطوره‌های خودِ نووا از تصویرِ این زوج قدیمی‌ترند: او انسان‌ها را از خاک زرد می‌سازد، آسمانِ شکافته را مرمت می‌کند، سیل را مهار می‌کند و ازدواج را بنیاد می‌گذارد. داستان ازدواج خواهر و برادر از سنتی جنوبیِ چین دربارهٔ سیل و کدوتنبل می‌آید.
• در کنار عدن، نووا همچون حوا و مارِ درهم‌آمیخته در پیکری واحد به نظر می‌رسد. نیاکانِ مارپیکری که مردمان یا نهاد ازدواج را بنیاد می‌گذارند، در میان یونانیان، سکاها و خِمِرها نیز دیده می‌شوند.
• پرگار و گونیا دستاوردی چینی‌اند که به غرب گسترش یافتند. مجموعهٔ زنِ مارپیکر و نخستین والدین را بهتر است با انتقالی کهن در سراسر اوراسیا توضیح داد، نه با تصادف.
• آن‌سوی اوراسیا نیز مار همان همراهان را دارد: در مکزیک، گواتمالا، داهومی و استرالیا نخستین انسان‌ها را می‌سازد یا مادرشان می‌شود؛ در گیلگمش گیاه زندگی را نگهبانی می‌کند و بر آیین تشرف نظارت دارد. در تقریباً همهٔ ادبیات کهن، نخستین زوج با هم خویشاوندند؛ چنان‌که نووا و فو-شی نیز چنین‌اند.

در زمانی از سدهٔ هفتم، خانواده‌ای در گائوچانگ، پادشاهی واحه‌ای در نزدیکی تورفان امروزی، یکی از خویشاوندان خود را در گورستان آستانه به خاک سپردند و پارچه‌ای نقاشی‌شده به سقف گور میخ کردند. تصویر پارچه رو به پایین بود، به سوی مرده. در آن، مرد و زنی شانه‌به‌شانه ایستاده‌اند و هر یک بازویی را دور کمر دیگری انداخته است. بدن‌هایشان از کمر به پایین به مار بدل می‌شود و دو دم در مارپیچی فشرده به دور هم می‌پیچند. مرد گونیای نجاری را بالا گرفته و زن پرگاری را. خورشید بالای سرشان می‌درخشد و ماه زیر حلقه‌های دم‌هایشان آویخته است؛ باقی پارچه را ستارگانی پوشانده‌اند که خط‌هایی آن‌ها را به صورت صورت‌های فلکی به هم پیوند می‌دهند. ده‌ها نمونه از این نقاشی‌ها از آستانه به دست آمده است. یکی از نمونه‌هایی که در سال 1965 کاوش شد اکنون در موزهٔ منطقهٔ خودمختار اویغورِ سین‌کیانگ است و هنوز جای میخ‌ها در لبه‌هایش پیداست. نمونهٔ دیگری که هیئت‌های اعزامی اوتانی گردآوری کردند در موزهٔ ملی کره نگهداری می‌شود.

این زوج فو-شی (伏羲) و نووا (女媧) هستند. تا زمان نقاشی این پارچه‌ها، تصویرشان از پیش حدود هفتصد سال قدمت داشت. این مقاله سیر ساخته‌شدن این تصویر را دنبال می‌کند: از پیکری شگفت در چیستانی از دورهٔ دولت‌های جنگ‌طلب تا زوجی کیهانی در گورهای هان. سپس این پرسش تطبیقی را مطرح می‌کند که از زمانی که مبلغان یسوعی نخستین بار دربارهٔ نووا خواندند، همواره دربارهٔ او مطرح بوده است: چرا نخستین زوج چین این‌همه به زن و مرد و ماری در آغاز پیدایش شباهت دارند؟

پیکری که باید توضیح داده می‌شد #

نخستین اشاره به نووا در قالب پرسشی است. شاعر در تیان‌وِن («پرسش‌های آسمانی»)، سروده‌ای از چو در اواخر دورهٔ دولت‌های جنگ‌طلب، می‌پرسد: 女媧有體，孰制匠之？ «نووا پیکری داشت؛ چه کسی آن را ساخت؟» (تیان‌وِن). این سطر مفروض می‌گیرد که شنوندگان دو چیز را می‌دانند: نووا پیکرها را می‌ساخت و پیکر خودش شگفت‌انگیز بود. نمی‌گوید آن پیکر چه شکلی داشت. پاسخ مشهور در شرحِ متن آمده است. وانگ یی که در سدهٔ دوم میلادی چوچی را ویرایش کرد، این سطر را چنین شرح داد: نووا «سرِ انسان و بدنِ مار داشت و در یک روز هفتاد بار دگرگون می‌شد».¹

پس از آن، توصیف‌ها با هم سازگارند. گوئو پو در شرح سدهٔ چهارمیِ خود بر شانهای‌جینگ، نووا را «زنی ایزدی از روزگاران باستان، فرمانروایی با چهرهٔ انسان و بدنِ مار» می‌خواند. هوانگفو می در دی‌وانگ شی‌جی، اثر سدهٔ سومیِ خود، می‌گوید او «نهادهای فو-شی را به ارث برد» و او نیز «بدنی ماری و سری انسانی داشت» (نقل‌شده در تای‌پینگ یو‌لَن 78). وانگ یان‌شو در قصیدهٔ دورهٔ هان شرقی دربارهٔ تالار نور مینوی در لو، نقاشی‌های دیواری تالار را برای هر پیکره با چهار نویسه وصف می‌کند: 伏羲鱗身，女媧蛇軀، «فو-شی، تن‌پوشیده از پولک؛ نووا، با تنه‌ای ماری». شووِن جیِه‌زی (حدود 100 میلادی)، نویسهٔ wa را در نام او چنین تعریف می‌کند: «زنی ایزدی و فرزانه از روزگاران باستان که همهٔ چیزها را دگرگون کرد» (شووِن).

پس بدن ماری نخست از آنِ نوواست. فو-شی در مقام شریک او پولک‌هایش را به دست می‌آورد.

کارهای نووا #

سه اسطوره به نووا جایگاهش را می‌بخشند و هر یک او را سازندهٔ جهان انسانی می‌نمایانند، نه روحی طبیعت‌گون.

او انسان می‌آفریند. قطعه‌ای منسوب به فِنگ‌سو تونگیِ یینگ شائو (حدود 195 میلادی) که در تای‌پینگ یو‌لَن حفظ شده، گفته‌ای عامیانه را نقل می‌کند: «هنگامی که آسمان و زمین برای نخستین بار گشوده شدند، انسانی نبود. نووا خاک زرد را ورز داد و انسان‌ها را ساخت.» این کار فرساینده بود، پس ریسمانی را در گِل کشید و آن را پرتاب کرد؛ هر قطره به انسانی بدل شد. «ازاین‌رو، ثروتمندان و بلندپایگان از مردمانِ خاک زردند و تهیدستان و فرودستان از مردمانِ ریسمان.»² همین سنت می‌گوید او در نیایشگاه‌های خدایان دعا کرد تا واسطهٔ ایزدی شود و ازدواج را بنیاد بگذارد. این داستان جایگاه اجتماعی و قاعدهٔ ازدواج را با هم توضیح می‌دهد: او هم پیکر انسان را می‌سازد و هم نهادی را که تداوم آن را ممکن می‌کند.

او جهان را مرمت می‌کند. هوآینان‌زی (139 پیش از میلاد) صحنه را چنین وصف می‌کند: «در روزگاران دور، چهار ستون فروریخت و نُه استان از هم شکافت. آسمان همه‌چیز را نپوشاند؛ زمین همه‌چیز را بر دوش نگرفت. آتش‌ها زبانه می‌کشیدند و خاموش نمی‌شدند؛ آب‌ها می‌خروشیدند و فرو نمی‌نشستند.» نووا «سنگ‌هایی به پنج رنگ گداخت تا آسمان کبود را وصله کند، پاهای لاک‌پشت بزرگ را برید تا چهار ستون را برپا کند، اژدهای سیاه را کشت تا جیزو را نجات دهد و خاکستر نی را انباشته کرد تا آب‌های سیل‌آسا را متوقف کند» (هوآینان‌زی، «لان‌مینگ»). این آفرینشی دوباره است. جهان از پیش وجود داشت، اما از هم پاشیده بود و زنی آن را با مهارت‌های عملی بازسازی کرد: گداختن، ستون‌کردن، کشتن و سدبستن. برداشت این وبگاه از این اسطوره به‌مثابه خاطره‌ای از پایان عصر یخبندان از همین‌جا آغاز می‌شود.

او تبار را بنیاد می‌گذارد. در فهرست‌های سه فرمانروا، تاریخ‌نگاران دورهٔ هان و دوره‌های بعد نووا را در کنار فو-شی و شن‌نونگ، از فرمانروایان آغاز تاریخ می‌شمارند. باستان‌شناسان چینی از این هم فراتر رفته‌اند. از دههٔ 1980، او را با معبد ایزدبانوی نیوهلیانگ، محوطه‌ای از فرهنگ هونگ‌شان در هزارهٔ چهارم پیش از میلاد مرتبط دانسته‌اند؛ جایی که چهره‌ای گِلی به اندازهٔ واقعی، با چشم‌هایی از یشمِ نشانده‌شده، در کنار قربانگاه‌ها و توده‌سنگ‌ها پیدا شد.

فو-شی و شکل‌گیری یک زوج #

سیر آغازین زندگی فو-شی جدا از نوواست. «شرح بزرگ» در یی‌جینگ، بائو شی (فو-شی) را به این کارها نسبت می‌دهد: نگریستن به نقش‌های آسمان و سپس به صورت‌های زمین، و پس از آن ترسیم هشت سه‌خطی و گره‌زدن ریسمان‌ها برای ساختن تور. او در دورهٔ هان نخستینِ فرمانروایان شد، پیشگام اختراع نوشتار و نیای نظم آیینی.

او نسبتاً زود در کنار همسری ظاهر می‌شود. دست‌نوشتهٔ ابریشمیِ چو که از گوری در زیدان‌کو در نزدیکی چانگشا به یغما رفت و تاریخش را حدود 300 پیش از میلاد می‌دانند، کیهان‌زایی خود را با بائو شی آغاز می‌کند؛ او با زنی به نام نوو تیان (یا نوو هوانگ) ازدواج می‌کند. آن زن چهار فرزند می‌زاید که فصل‌ها را به حرکت درمی‌آورند و گاه‌شمار را سامان می‌دهند (Li and Cook 1999). اینکه نوو تیان نام دیگری برای نوواست یا نه، هنوز محل بحث است. در هر صورت، داستان آفرینشی دربارهٔ فو-شی و همسرش در همان پادشاهی جنوبی رواج داشت که تیان‌وِن را پدید آورد.

دربار هان و گورهای هان سپس آن دو را به هم پیوند دادند. بر دیوار غربی نیایشگاه وو لیانگ در جیاشیانگِ شاندونگ (151 میلادی)، فو-شیِ تاج‌برسر گونیا به دست دارد و نووا با مویی که گره کرده، کنار او ایستاده است. دم‌های ماری‌شان به هم گره خورده‌اند. کتیبه چنین می‌گوید: «فو-شی، جوهرهٔ تسانگ، نخستین بار فرمانروایی پادشاهی را بنیاد گذاشت؛ او سه‌خطی‌ها را ترسیم کرد و ریسمان‌ها را گره زد تا بر هر آنچه درون دریاهاست فرمان براند.» پژوهش معیار در این باره کتاب وو هونگ، نیایشگاه وو لیانگ (1989)، است.

تصاویر آرامگاهی #

این تصویر در هنر آرامگاهی و طی حدود سه سده شکل گرفت. گاه‌شماری آن برای پرسشِ انتشار اهمیت دارد، پس ارزش دارد که آن را به‌روشنی بیان کنیم.

چند نکته از این توالی:

زوجِ مارپیکر پیش از ابزارها پدیدار می‌شود. در نخستین تصویرهای زوجی، فو-شی و نووا خورشید و ماه را در دست دارند. پرگار و گونیا در دورهٔ هان شرقی رایج می‌شوند، به‌ویژه در شاندونگ، هِنان و سیچوان. اینکه هر یک کدام ابزار را در دست دارد نیز متغیر است. در بسیاری از نقش‌برجسته‌ها فو-شی گونیا و نووا پرگار دارد، اما نمونه‌هایی با ابزارهای جابه‌جا‌شده یا تنها یک ابزار نیز به‌اندازه‌ای رایج‌اند که روشن است هنوز قاعده‌ای تثبیت نشده بود. در آستانه، این چیدمان به صورت معیار درآمد: او گونیا دارد و او پرگار.

این زوج به‌ندرت تنها بودند. یان‌لونگ گوئو سه‌تایی‌های هان را بررسی کرده است که در آن‌ها پیکری بزرگ در مرکز، دو ایزدِ مارپیکر را در آغوش می‌گیرد یا میانشان می‌ایستد. او نشان می‌دهد که فو-شی و نووا بخش ثابت ترکیب‌بندی‌اند و همواره از روی پیکرهای دورگه و ویژگی‌هایشان (خورشید و ماه، پرگار و گونیا، قارچ جاودانگی) شناخته می‌شوند. این پیکرِ مرکزی است که هویتش تغییر می‌کند. گوئو آن را تای‌یی، یگانهٔ بزرگ، می‌داند (آرشیوهای هنر آسیا 71، 2021). در دینِ تدفینیِ هان، این زوج کیهانی را چارچوب‌بندی می‌کردند و از جانب مردگان آن را به گردش درمی‌آوردند.

این تصویر از سرزمین‌های مرکزی چین به سوی غرب رفت. ناتاشا وامپل سوهادولنیک نشان داده است که نقاشی‌های دیواریِ فو-شی و نووا در گورهای وی–جینِ گانسو از الگوی منطقه‌ای شاندونگ پیروی می‌کنند (مطالعات آسیایی 7.2، 2019). پارچه‌های آستانه این مسیر را ادامه می‌دهند. این نکته مهم است، زیرا گاهی از تورفان به‌عنوان شاهدی یاد می‌شود که تصویر از راه جادهٔ ابریشم وارد چین شده است. باستان‌شناسی جهت عکس را نشان می‌دهد: تصویری تدفینی از هان که همراه مهاجران و کارگزاران چینی به بیرون گسترش یافت.

چرا پرگار و گونیا؟ #

این ابزارها بیانیه‌ای کیهان‌شناختی‌اند. ژوبی سوان‌جینگ، متنی ریاضی و اخترشناختی از دورهٔ هان، می‌گوید: «گونیا از آنِ زمین است و دایره از آنِ آسمان؛ آسمان گرد است و زمین مربع» (ژوبی سوان‌جینگ). پرگار (gui 規) آسمان را رسم می‌کند و گونیا (ju 矩) زمین را مشخص می‌سازد؛ دو واژه در کنار هم، guiju 規矩، هنوز هم به معنای «قاعده» یا «رفتار شایسته» هستند. وقتی نخستین زوج آن‌ها را زیر خورشید و ماه در دست دارند، تصویر می‌گوید که جهان اندازه‌گیری شده، گوشه‌دار و محدود است، و همان زوجی که نسل بشر را آغاز کردند معیارهای آن را نیز تعیین می‌کنند.

شباهت با گونیای گونیا و پرگار فراماسونری واقعی است، اما هیچ پیوند تاریخی‌ای میانشان نیست. هر دو از ابزارهای سازندگان‌اند و هر فرهنگی که با هندسه بنا می‌سازد می‌تواند این ابزارها را نماد نظم اخلاقی قرار دهد. بررسی این وبگاه از نماد گونیا و پرگار مسیر غربی را با جزئیات دنبال می‌کند. در زوج چینی، ابزارها محلی‌ترین بخش تصویرند و احتمالِ وام‌گرفته‌شدنشان از همه کمتر است.

سیل، کدوتنبل و ازدواج خواهر و برادر #

هنر هان فو-شی و نووا را زوج نشان می‌دهد. ادبیات دورهٔ تانگ می‌گوید چه نوع زوجی بودند. لی رونگ در دویی‌ژی (سدهٔ 9) چنین ثبت می‌کند: «در روزگاران دور، هنگامی که جهان نخستین بار گشوده شد، تنها نووا و برادرش بر کوه کون‌لون بودند و در زیر آسمان هیچ مردمی نبود.» آن دو به ازدواج با یکدیگر اندیشیدند، اما شرم داشتند؛ پس از کوه بالا رفتند و هر کدام آتشی افروختند: «اگر آسمان مقدر کرده است که ما دو تن زن و شوهر شویم، بگذار دودها به هم بپیوندند؛ وگرنه، بگذار از هم بگسلند.» دودها به هم پیوستند. همین متن می‌گوید نووا سپس از علف بادبزنی بافت تا رویش را بپوشاند و آن را خاستگاه بادبزن عروس می‌داند (دویی‌ژی).

صورت مکتوب داستان متأخر است، اما خود داستان بسیار کهن و به‌شدت گسترده است. در دههٔ 1930، قوم‌نگار روی یی‌فو (芮逸夫) داستان‌های سیلِ میائوها را در غرب هونان گردآوری کرد و نشان داد که همان روایت را بازمی‌گویند: سیل جهان را غرق می‌کند، خواهر و برادری درون کدوتنبلی غول‌پیکر زنده می‌مانند، ارادهٔ آسمان را می‌آزمایند (سنگ‌های آسیاب را از سراشیبی می‌غلتانند تا کنار هم متوقف شوند، یا به دور درخت یا کوهی یکدیگر را دنبال می‌کنند) و با هم ازدواج می‌کنند. نخستین فرزندشان اغلب توده‌ای گوشت یا کدوتنبلی است. آن را تکه‌تکه می‌کنند و تکه‌ها به مردمان زمین بدل می‌شوند.³ شاعر و پژوهشگر، ون یی‌دوئو، در مقالهٔ «فو-شی کائو» («دربارهٔ فو-شی») این استدلال را گسترش داد. او نام‌های فو-شی و پائوشی را به pao 匏، کدوتنبلِ قمقمه‌ای، پیوند داد و این زوج را کدوتنبل‌هایی انسان‌وار خواند: ظرفی که دانهٔ نسل بشر را نجات می‌دهد.⁴ روایت‌هایی از خواهر و برادرِ سیل‌زده و کدوتنبلی را یائوها، ژوانگ‌ها، یی‌ها و مردمان دیگر در سراسر جنوب چین و تا سرزمین‌های جنوب‌شرقی آسیای قاره‌ای نقل می‌کنند (Yang, An, and Turner 2005).

ژاپن شاخهٔ دیگری از این روایت را حفظ کرده است. در کوجیکی، ایزدانِ خواهر و برادر، ایزاناگی و ایزانامی، در جهت‌های مخالف به دور ستون آسمانی می‌چرخند، به هم می‌رسند و ازدواج می‌کنند. نخستین فرزندشان، هیروکو، بدشکل به دنیا می‌آید («کودک زالو») و او را به آب می‌سپارند. آیین چرخیدن، زایشِ ناکامِ نخستین فرزند و تلاش دومِ اصلاح‌شده، به‌روشنی با چرخهٔ روایت‌های قاره‌ایِ خواهر و برادر و سیل هم‌خوان است.

پس روایت سیل و کدوتنبل جغرافیای روشنی دارد: جنوب چین، جهان‌های تای و آستروآسیایی و مجمع‌الجزایر ژاپن. این روایت منبع مستقیم ازدواج خواهر و برادر در چین است. وقتی این چرخهٔ جنوبی به نووا و فو-شی پیوست، آن زوج کیهانیِ هان به بازماندگان سیل و نخستین والدین نیز بدل شدند.

نخستین زوج‌های خویشاوند #

مسئله‌ای که خواهر و برادرِ روایت کدوتنبل حل می‌کنند، قدیمی‌تر و گسترده‌تر از جنوب چین است. اگر بشر از یک زوج پدید آمده باشد، آن زوج و فرزندانشان با یکدیگر خویشاوندند و کهن‌ترین ادبیات اوراسیا این را آشکارا می‌گوید. نمایهٔ نقش‌مایه‌های ادبیات عامیانه اثر استیث تامپسون، برای این الگو شماره‌های جداگانه‌ای دارد: A1270، «زوج انسان‌های آغازین»؛ A1273، «نخستین والدین دوقلو»؛ A1273.1، «نخستین والدینِ هم‌خواب‌شده با خویشاوند»؛ و A1006.2، «نژاد جدیدی برآمده از هم‌خوابگی با خویشاوند پس از فاجعه‌ای جهانی»، با نمونه‌هایی هندی و چینی.

نمونهٔ ودایی از همه به نمونهٔ چینی نزدیک‌تر است. یمه و یمی دوقلو و نخستین فناپذیران‌اند. در ریگ‌ودا 10.10، یمی برادرش را ترغیب می‌کند با او هم‌بستر شود تا نسلشان ادامه یابد و استدلال می‌کند که صنعتگر ایزدی، تْوَشتْر، آن‌ها را در زهدان به صورت یک زوج ساخته است. یمه نمی‌پذیرد، زیرا از ناظران خدایان می‌ترسد که همه‌چیز را می‌بینند. این صحنه، گفت‌وگوی دویی‌ژی را به بحثی بدل می‌کند: نخستین زوج باید تصمیم بگیرند که آیا نخستین ازدواج جایز است و آسمان داور است. برهمنه‌ها مسئله را به آفریننده بازمی‌گردانند. پرجاپتی خواهان دختر خود، آسمان یا سپیده‌دم، می‌شود و در هیئت گوزنی به او نزدیک می‌شود. خدایان آن را کاری می‌خوانند که پیش‌تر هرگز انجام نشده و از هراس‌انگیزترین سیمای خود رودرا را برمی‌سازند تا به او تیراندازی کند. مَتسیه پورانه داستان را با برهما بازمی‌گوید؛ او سری رو به هر جهت می‌رویاند تا بتواند زنِ ساختهٔ خود، شَتاروپا، که سَراسوتی نیز نامیده می‌شود، پیوسته زیر نظر بگیرد، تا اینکه شیوا سر پنجم او را می‌بُرد.

در ایران، دوقلوها در آغاز گیاهی واحدند. در بُندهِشن، مَشیَه و مَشیانه از تخمۀ نخستین انسان چون ریواسی تک‌ساقه می‌رویند و میان‌تنه‌هایشان چنان به هم چسبیده است «که روشن نبود کدام مرد است و کدام زن». تنها بعدها به دو انسان بدل می‌شوند. تامپسون این ایده را با شمارهٔ A1225.1، «نخستین زوج که به‌طور طبیعی به هم پیوسته‌اند»، ثبت کرده است؛ تصویری همانند زوج هانی که دم‌هایشان را نمی‌توان از هم جدا کرد. پنجاه سال بعد، دوقلوهای ایرانی خود دوقلوهایی به دنیا می‌آورند.

در مصر، ازدواج خواهر و برادر در مرکز پادشاهی قرار داشت. اوزیریس و ایسیس خواهر و برادر و فرزندانِ خدای زمین، گِب، و ایزدبانوی آسمان، نوت، هستند. پلوتارک گزارش می‌کند که آن‌ها «پیش از تولد، در تاریکی زهدان شیفتهٔ یکدیگر شدند و با هم آمیزش کردند». سومر از این هم فراتر رفت. در اِنکی و نین‌هورساگ، اِنکی دخترش را باردار می‌کند، سپس نوه‌اش را و پس از آن دخترِ نوه‌اش را، تا اینکه نین‌هورساگ مداخله می‌کند. بعدها، وقتی او بیمار می‌شود، یکی از ایزدبانوانی که برای شفای او زاده می‌شوند نین‌تی است؛ نام او به دندهٔ اِنکی، ti، اشاره دارد. ساموئل نوآ کرامر متوجه شد که ti به معنای «زندگی کردن» نیز هست و در این بازیِ زبانی نیای سومریِ حوا را دید: «مادر همهٔ زندگان» که از دنده ساخته شده است.

یونان بی‌پرده است. گایا اورانوس را می‌زاید و سپس با او هم‌بستر می‌شود؛ زئوس نیز با خواهرش هرا ازدواج می‌کند. روایت نورس را اغلب نادرست گزارش می‌کنند. یمیر، نخستین غول، همسری ندارد. هنگامی که خواب است، مرد و زنی زیر بازوی چپش می‌رویند و یکی از پاهایش از پای دیگر پسری می‌زاید. بِستلا که گاهی همسر او معرفی می‌شود، به نسلی پسین تعلق دارد: او دختر غول است، با بور ازدواج می‌کند و مادر اودین می‌شود.

پیدایش این مسئله را با ساختن زن از مرد حل می‌کند. حوا از پهلوی آدم گرفته می‌شود، «استخوانی از استخوان‌هایم و گوشتی از گوشتم»، و توضیحی دربارهٔ همسر قابیل داده نمی‌شود. خویشاوندی در پیکر نهفته است، نه اینکه به‌صراحت در ازدواج بیان شود. در قیاس با این فهرست، نووا و فو-شی نمونه‌هایی متعارف‌اند. تقریباً همهٔ نخستین زوج‌ها در ادبیات کهن با هم خویشاوندند و یکی از رایج‌ترین شکل‌ها، خواهر و برادری است که باید برای ازدواج اجازه بگیرند. آنچه این زوج چینی بیش از همه با ایران و پیدایش مشترک دارند، ایدهٔ یک پیکر واحدی است که به دو پیکر بدل می‌شود. نخستین ازدواج همواره به حکمی نیاز دارد، زیرا منع زنای با محارم خود اختراعی انسانی است؛ موضوعی که این وبگاه در منع زنای با محارم به‌مثابه فناوری انسانی به آن می‌پردازد.

حوا و مار در یک پیکر #

ناظران غربی از سدهٔ هفدهم، زمانی که مجازپردازان یسوعی کوشیدند باستانِ چین را روایتی پوشیده از پیدایش بخوانند، متوجه این قیاس شده‌اند. مجازپردازان در باب وحی به خطا می‌رفتند، اما همانندی‌ای که دیده بودند واقعی است.

جدول مجموعه‌ای مشترک از عناصر را نشان می‌دهد که به شکل‌های متفاوتی کنار هم قرار گرفته‌اند. پیدایش این عناصر را میان شخصیت‌های جداگانه تقسیم می‌کند. خداوند زمین را به کار می‌گیرد. زن زندگی می‌بخشد. مار دانشی می‌آورد که چشمان زوج را می‌گشاید. آن دو نخستین خانواده را تشکیل می‌دهند و داستان مار را دشمن می‌شمارد. نووا چند نقش از این‌ها را با هم دارد. او زمین را شکل می‌دهد، مادر است و خود مار است. در تصاویر هان، دانشی که عدن آن را منع می‌کند و نظمی که آنجا ممنوع است، در قالب ابزارهایی ظاهر می‌شوند که این زوج رو به آسمان گرفته‌اند. در عمل، نووا همان حوا و مار در یک پیکر است.

در سوی غربی ردّی زبانی نیز وجود دارد. نام حوا در عبری، Ḥawwāh، تقریباً همانند واژهٔ آرامیِ مار، ḥiwyā، به گوش می‌رسد. خاخام‌ها متوجه این شباهت شدند. در بِرِشیت رَبا 20:11، خاخام آحا با این واژه بازی می‌کند: «مار، مارِ تو بود و تو مارِ آدم بودی» (سفاریا). زبان‌شناسان سدهٔ نوزدهم، از جمله ولهائوزن و نولدکه، این پیوند را خاستگاه واژه‌شناختیِ محتمل می‌دانستند، نه بازی با واژه‌ها. اگر حق با آن‌ها باشد، نخستین زن پیدایش زمانی ماری را در نام خود داشته است، همان‌طور که نووا آن را در پیکرش دارد. این ریشه‌شناسی هنوز محل اختلاف است و استدلال زیر به آن وابسته نیست، اما احتمال می‌دهد که پیدایش شخصیتی را که زمانی یگانه بوده، از هم جدا کرده باشد.

بار اخلاقی این دو روایت کاملاً متفاوت است. هرگز نووا را سرزنش نمی‌کنند. او جهانی را که دیگران می‌شکنند بازسازی می‌کند. در پیدایش، زن و مار علت شکاف‌اند. اگر پیکری کهن‌تر و محترم در مقام مادر و مارش را الهیاتی تصاحب کرده باشد که همهٔ قدرت آفرینندگی را به یک خدای مردانه نسبت می‌دهد، این وارونگی دقیقاً همان چیزی است که انتظار می‌رود. جستار مفصل‌تر این وبگاه، خدایان چگونه به شرق آمدند، پیشینهٔ خاور نزدیک این ماجرا را شرح می‌دهد: ایزدبانوان زایمانِ میان‌رودان که انسان‌ها را از گل می‌ساختند، اَشیره و درخت مقدس، و ویراستارانی که نقش‌های کهن را میان شخصیت‌های جداگانه در پیدایش تقسیم کردند.

بنیادگذارانِ دیگرِ مارپیکر #

اگر نووا و حوا تنها نمونه‌ها بودند، توضیحِ تصادف معقول بود. اما چنین نیست. در سراسر اوراسیا، موجوداتی نیمه‌انسان و نیمه‌مار در آغاز پیدایش مردمان، شهرها و حتی خودِ ازدواج ظاهر می‌شوند.

• کِکروپسِ آتن. نخستین پادشاه آتیکا زادهٔ زمین و دوپیکر بود؛ «پیکری آمیخته از انسان و مار» داشت (آپولودوروس، کتابخانه 3.14.1). کلئارخوسِ سولی، به نقل از آتِنایوس، می‌گوید کِکروپس «نخستین کسی بود که یک زن را به یک مرد پیوند داد» و به روزگاری پایان بخشید که «مردان زنانشان را مشترک داشتند» (ضیافت‌دانان 13.555d). نویسندگان یونانیِ متأخر دوگانگی پیکر او را با این اصلاح توضیح می‌دادند: پس از کِکروپس، هر کودک هم پدری داشت و هم مادری. اینجا بنیادگذاری مارپیکر می‌بینیم که ازدواج را برقرار می‌کند؛ نقشی که در روایت یینگ شائو به نووا تعلق دارد.
• نیای مادریِ سکاها. هرودوت روایت می‌کند که هراکلس، در جست‌وجوی مادیان‌های گمشده‌اش، در غاری به «موجودی دوپیکر، نیمه‌دوشیزه و نیمه‌مار» برخورد. آن موجود اسب‌ها را تا زمانی که هراکلس با او هم‌بستر شد نزد خود نگه داشت و سه پسرشان دودمان سلطنتی سکاها را بنیاد گذاشتند (هرودوت 4.9). زرینه‌کاری‌های سکایی از سدهٔ چهارم پیش از میلاد، مانند پیشانی‌بندهای اسب از کورگانِ تسیمبالکا در اوکراین، ایزدبانویی را نشان می‌دهند که پایین‌تنه‌اش به اندام‌هایی مارمانند یا پیچکی تقسیم می‌شود. مردمان استپی که این تصویر را با خود بردند تا آلتای پیش رفتند.
• عروسِ ناگا در میان خِمِرها و چام‌ها. داستان بنیادگذاری فونان در سالنامه‌های چینی به شکل ازدواج بیگانه‌ای به نام هون‌تیان با ملکهٔ بومی، لیو‌یِه، آمده است. کتیبه‌ای سانسکریت از سرزمین چام‌ها به تاریخ 658 میلادی، آن را ازدواج برهمنی به نام کائوندینیا با سوما، دختر پادشاه ناگا، روایت می‌کند. خاندان‌های سلطنتی جنوب‌شرقی آسیا بیش از هزار سال تبار خود را به آن مادرِ مارپیکر می‌رساندند.
• مارهای درهم‌تنیدهٔ میان‌رودان. جامِ آیینیِ گودئا، حاکم لاگاش (حدود 2100 پیش از میلاد، لوور)، دو ماری را نشان می‌دهد که بر نشانِ نینگیشزیدا به دور عصایی پیچیده‌اند. این نقش‌مایه به کادوسئوسِ هرمس می‌رسد. این تصویر جفتی حلقه‌زده از مارهاست، نه موجوداتی دورگه از انسان و مار؛ اما کهن‌ترین تصویر تاریخ‌گذاری‌شده از مارهای درهم‌تنیده به‌عنوان نشانی مقدس است (بنگرید به هرمس و مار).

در اسطورهٔ یونانی اِخیدنا نیز هست: «نیمه‌پری با چشمانی درخشان و گونه‌هایی زیبا، و نیمه‌ماری هیولاوار» (هزیود، تئوگونیا 297–299) که همراه تیفون نسلی از هیولاها را به دنیا می‌آورد. این همان قالبِ پیکری است، اما این بار در نقش یک شرور.

مار در آغاز، در سراسر جهان #

هیبریدهای بالا اوراسیایی‌اند و مسیرهای شناخته‌شده بیشترِ آن‌ها را به هم پیوند می‌دهند. ادعای گسترده‌تر این وبگاه این است که جایگاه مار در آغاز زندگی انسان جهانی است و مار همواره با همان همراهان از راه می‌رسد. پنج ویژگی تکرار می‌شوند. مار هنگام آفرینش یا پدیدآمدن نخستین انسان‌ها حضور دارد. دانش، جاودانگی یا گیاه زندگی را در اختیار دارد، می‌بخشد یا می‌رباید. در ژرفای آب‌ها زندگی می‌کند یا چون رنگین‌کمان بر آسمان قوس می‌زند. با نخستین مادر یا زوج آغازین پیوند دارد. و بر آیین تشرف نظارت می‌کند؛ آیینی که در آن آدمیان کشته و از نو ساخته می‌شوند. سنت‌های اندکی هر پنج ویژگی را در خود دارند. بیشترشان سه ویژگی یا بیشتر را حفظ کرده‌اند.

آمریکای میانه. در افسانهٔ خورشیدهای ناهوا (۱۵۵۸)، پس از نابودی مردمان جهان پیشین، کتسالشکواتل، مارِ پردار، به میکتلان، سرزمین مردگان، فرومی‌رود تا استخوان‌های آنان را بازآورد. هنگام گریز آن‌ها را می‌اندازد و می‌شکند و تکه‌ها را به تاموآنچان می‌برد. در آنجا ایزدبانو سیواکواتل، «زنِ مار»، که کویلاستلی هم نامیده می‌شود، آن‌ها را در کاسه‌ای یشمی می‌ساید؛ کتسالشکواتل آلت تناسلی‌اش را بر خمیر خون‌فشانی می‌کند و انسان‌های کنونی از آن خمیر شکل می‌گیرند. ماری پردار و زنی-مار با هم انسان می‌آفرینند. در میان مایاهای یوکاتک، مار پردار کوکولکان بود و آیینش در چیچن ایتزا و مایاپان مرکزیت داشت. در پوپول ووهی کیچه، آفرینندگان تِپئو و کوکوماتس‌اند که نامش به معنای «مارِ کتسال» است. آن‌ها در آب آغازین، پیچیده در پرهای سبز، دراز کشیده‌اند. پس از آفرینش ناموفق انسان‌هایی از گل و چوب، نخستین انسان‌های راستین را از ذرتی می‌سازند که مادربزرگ زموکانه آرد کرده است. این انسان‌ها بیش از حد می‌بینند. همه‌چیز را، نزدیک و دور، درمی‌یابند و خدایان، که از برابریِ در حال شکل‌گیریِ آفریدگانشان با خود نگران شده‌اند، چشمانشان را چون آینه‌ای که از دمِ نفس بخار گرفته باشد، تیره می‌کنند. این همان مسئلهٔ عدن است که در آن سوی جهان روایت می‌شود: دانشی که انسان‌ها را مانند خدایان می‌کند و آفریننده‌ای که آن را محدود می‌سازد. کواتلیکوئه، «دامنِ مار»، چهره‌ای دیگر است: مادرِ زمینِ مکزیکا که در کواتپک، «کوهِ مار»، هویتزیلوپوچتلی را باردار می‌شود (دستورنامهٔ فلورانسی، کتاب ۳)؛ او را با دامنی از مارها و سری متشکل از دو مارِ روبه‌روی هم حجاری کرده‌اند. مار پردار از آزتک‌ها کهن‌تر است؛ این وبگاه پیشینهٔ آن را در رازهای اولمک و مارِ پیش از کتسالشکواتل و اسطوره‌های مار در جهان نو پی می‌گیرد.

غرب آفریقا. قوم فونِ داهومی، در بنینِ امروزی، روایت را با نانا-بولُکو آغاز می‌کند؛ آفریننده‌ای آغازین که دوقلوهایی به دنیا می‌آورد: ماوو، مؤنث و وابسته به ماه، و لیسا، مذکر و وابسته به خورشید. سپس ماوو-لیسا، زوج ایزدی، جهان را می‌آفرینند. در روایت‌هایی که ملويل و فرانسیس هرْسکوویتس و سپس قوم‌نگاران ثبت کرده‌اند، ماوو را آیدو-هوئدو، مارِ رنگین‌کمان، در دهانش از جایی به جایی می‌برد. هرجا آن دو درنگ کردند، فضولات مار به کوه بدل شد. وقتی معلوم شد زمینِ کامل‌شده بیش از حد سنگین است، آیدو-هوئدو زیر آن در دریا حلقه زد تا نگهش دارد. در همین ساحل، آیینی زنده برای مار نیز وجود داشت. در اویدا، پیتونِ دانگبه معبد و کاهنان خود را داشت؛ بازرگان هلندی، ویلم بوسمان، حدود سال ۱۷۰۰ آن را مهم‌ترین موضوع پرستش در پادشاهی ویدا وصف کرد. والدین نخستینِ دوقلو، نیاکانی دو‌جنسیتی، و ماری که زمین را می‌سازد و سپس آن را حمل می‌کند: کیهان‌شناسی فون بیشترِ این مجموعه را در خود دارد (نگاه کنید به اسطوره‌های آفرینش آفریقایی).

استرالیا. ا. ر. ردفیلد-براون در سال ۱۹۲۶ اصطلاح «مارِ رنگین‌کمان» را برای باوری به کار برد که در سراسر قاره و با نام‌های گوناگون یافته بود: ماری عظیم که در آبگیرهای عمیق و دائمی زندگی می‌کند، به شکل رنگین‌کمان دیده می‌شود، باران را کنترل می‌کند و با بلور کوارتز و صدف مروارید پیوند دارد. مردانِ طبابت قدرتشان را از آن می‌گیرند. در روایت‌های جنوب‌شرقی که ردفیلد-براون و ا. پ. الکین ثبت کرده‌اند، نوآموز را به آسمان یا درون آبگیری می‌برند، می‌کشند و با بلورهای کوارتز، مادهٔ مار، پُر می‌کنند؛ سپس او در مقام «مردی دانا» بازمی‌گردد. در آرنهم‌لند، پیتونِ یورلونگور دو خواهرِ واویلاک و فرزندانشان را می‌بلعد و سپس بالا می‌آورد، و آیین‌های مردانه این بلعیدن را در قالب تشرف بازاجرا می‌کنند (وارنر ۱۹۳۷). پل تاسون و همکارانش تاریخ نخستین نقاشی‌های مارِ رنگین‌کمان در غرب آرنهم‌لند را حدود شش‌هزار سال پیش تعیین کردند؛ زمانی که بالا آمدن آب دریاها ساحل را دگرگون می‌کرد (نگاه کنید به اسطوره‌های مار در استرالیا و مارگزیده و بلعیده‌شده).

هند. میان آفرینش‌ها، ویشنو بر اقیانوس کیهانی می‌خوابد و بر حلقه‌های مارِ شِشا، که آننتا، «بی‌پایان»، نیز نامیده می‌شود، آرمیده است. از ناف او نیلوفری می‌روید که برهما را حمل می‌کند؛ برهما جهان بعدی را آغاز می‌کند. شِشا به معنای «باقی‌مانده» است؛ آنچه پس از فروپاشی جهان می‌ماند. ویشنو پورانه (۲.۵) او را زیر جهان‌های زیرین جای می‌دهد، در حالی که زمین را بر کلاه‌هایش حمل می‌کند؛ و در پایان یک عصر، آتش از دهان‌هایش بیرون می‌ریزد تا جهان‌ها را بسوزاند. ناگاها، موجودات کبراگونه‌ای که در بسیاری از پیکره‌تراشی‌های هندی بالاتنهٔ انسانی و دمی ماری دارند، از نظر ظاهری بیش از همه به نو-وا شباهت دارند. آن‌ها نگهبان آب‌ها و گنج‌ها هستند. در سنت بودایی، پادشاه ناگاها، موچالیندا، هنگام توفانی بودای در حال مراقبه را زیر کلاه‌هایش پناه می‌دهد (اودانه ۲.۱)؛ و در افسانه‌ای متأخرتر آمده است که ناگارجونه متون مهایانه را از کاخ ناگاها بیرون آورد؛ متونی که تا هنگام آمادگی انسان‌ها برای دریافتشان، در آنجا نگه داشته شده بودند. (همچنین نگاه کنید به مولر دربارهٔ مارپرستی.)

مصر. وادجت، ایزدبانوی کبرامانندِ بوتو در دلتای نیل، به شکل اورائوس، نشان پادشاهی، بر پیشانی شاه پدیدار می‌شد. در هرمپولیس، هشت خدای آغازینِ اَگدواد چهار زوج بودند: نرها سرِ قورباغه و ماده‌ها سرِ مار داشتند؛ بنابراین، زوج‌های نخستین در آب آغازین خود نیمه‌مار بودند. شب‌ها خورشید درون حلقه‌های مارِ محافظ، مهن، از جهان زیرین می‌گذرد و با مارِ آشوب، آپپ، می‌جنگد. در طلسم ۱۷۵ کتاب مردگان، آتومِ آفریننده می‌گوید روزی هرآنچه را آفریده نابود خواهد کرد و جهان به آب آغازین بازخواهد گشت. تنها او با اوزیریس به شکل ماری باقی خواهد ماند. همانند شِشا، مار همان چیزی است که از جهان باقی می‌ماند.

میان‌رودان. انکی و نینهورسگ در دیلمون آغاز می‌شود؛ سرزمینی پاک که در آن «شیر، آهویی را نمی‌درید، گرگ بره‌ها را نمی‌ربود» و هنوز کسی نمی‌گفت «من پیرزنی هستم». کرامر آن را اسطوره‌ای سومری دربارهٔ بهشت نامید. از دست رفتن زندگیِ بی‌پیری به مار مربوط است. در لوح یازدهمِ گیلگمش، اوتناپیشتیم از گیاهی زیر آب برای قهرمان می‌گوید که «پیرمرد را جوان می‌کند». گیلگمش برای به‌دست‌آوردنش شیرجه می‌زند و گیاه را بیرون می‌آورد، اما هنگامی که در آبگیری تن می‌شوید، ماری بوی خوش آن را درمی‌یابد، می‌ربایدش و در راه پوست می‌اندازد. تامپسون این بن‌مایه را با شمارهٔ A1335.5، «خاستگاه مرگ: جاودانگی به‌جای انسان به مار داده می‌شود»، ثبت کرده است. مار آنچه را انسان از دست داده حفظ می‌کند؛ درست همان‌طور که کنار درخت عدن.

ایران. در بندهشن، روح اهریمنی به آفرینش نیک حمله می‌کند و «چون ماری از آسمان به زمین جهید» و مارها، کژدم‌ها و دیگر موجودات زهرآگین را پراکند، چندان که حتی سرِ سوزنی از آن‌ها در امان نماند. سپس نخستین گناه زوج نخستین رخ می‌دهد: مشیا و مشیانه اعلام می‌کنند که روح اهریمنی آب، زمین و گیاهان را آفریده است. این همان توالی عدن است، با این تفاوت که مار برای همیشه در سوی شر جای گرفته است؛ و این سرانجام ایرانیِ سنتی دیرپا از تصاویر مار است که در مارها به‌مثابهٔ سطوحِ کنترل بررسی شده است.

یونان. در آرگوناتیکا (۱.۴۹۶–۵۱۱)، اورفئوس چنین می‌خواند: «چگونه در آغاز، اوفیون و اورینومه، دختر اقیانوس، بر المپِ برف‌پوش فرمان می‌راندند»، تا آنکه کرونوس و رئا بر آن‌ها چیره شدند و به امواج افتادند. نام اوفیون از اوفیس، به معنای «مار»، می‌آید و فِرِسیدسِ سیروسی در سدهٔ ششم پیش از میلاد از نبرد کرونوس و مارِ اوفیونئوس بر سر فرمانروایی آسمان گفت. روایت مشهورِ رقصیدن اورینومه بر امواج، آفریدن مار از باد شمالی و نهادن تخم جهانی‌ای که اوفیون هفت بار به دورش حلقه می‌زند، ساختهٔ رابرت گریوز در «اسطورهٔ آفرینش پلاسیگی» است (اسطوره‌های یونان، ۱۹۵۵، §۱)؛ روایتی که بر پایهٔ این پاره‌ها و نظریهٔ خود او دربارهٔ دینِ پیشاتاریخیِ ایزدبانو ساخته شده است. هیچ متن باستانی آن را روایت نمی‌کند. مارِ اورفئوسی به‌طور مستند گواهی شده است. در تئوگونیِ هیرونیموسی، نخستین موجود ماری بالدار است با سرهای گاو و شیر و چهرهٔ خدایی در میان آن دو؛ او را زمانِ بی‌پیری می‌نامند و آنکه با او پیوند دارد آنانکه، ضرورت، است که بازوانش سراسر کیهان را دربرمی‌گیرد (نگاه کنید به کیهان‌زایی اورفئوسی). آسکلپیوس مار را به درمان پیوند می‌دهد. مارهای مقدس در نیایشگاه‌های او زندگی می‌کردند و بیماران به امید دیدن خوابی شفابخش در آنجا می‌خوابیدند؛ و هنگامی که روم، در جریان طاعونی در اوایل سدهٔ سوم پیش از میلاد، او را از اپیداوروس فراخواند، او به شکل مار از راه رسید (لیوی، پریوخه ۱۱؛ اووید، دگردیسی‌ها ۱۵.۶۲۲–۷۴۴). هیگینوس می‌گوید آسکلپیوس از راه مشاهدهٔ ماری که گیاهی برای زنده‌کردن مار دیگری می‌آورد، آموخت چگونه مردگان را زنده کند (اخترشناسی ۲.۱۴)؛ همان گیاهِ گیلگمش که اینک در دست درمانگری است (نگاه کنید به عصای آسکلپیوس).

نورس. یورمونگاند، مارِ میدگارد، فرزند لوکی است. اودین او را به دریا می‌اندازد؛ آنجا چندان رشد می‌کند که دور همهٔ سرزمین‌ها حلقه می‌زند و دم خود را گاز می‌گیرد (گیلفاگینینگ ۳۴؛ بن‌مایهٔ A876 تامپسون، «ماری زمین را دربرمی‌گیرد»، از ایسلند تا هند و آزتک‌ها ثبت شده است). در راگناروک، ثور او را می‌کشد، نه گام برمی‌دارد و بر اثر زهرش جان می‌دهد.

گنوسیان. برخی فرقه‌های مسیحیِ نخستین، پیدایش را برعکس می‌خواندند. نام اوفیت‌ها از اوفیس و نام ناسی‌ها از واژهٔ عبریِ ناحاش، به معنای «مار»، گرفته شده است. ایرنائوس گزارش می‌کند که «برخی از آنان مدعی‌اند که خودِ سوفیا به مار بدل شد»، ماری دشمنِ آفرینندهٔ آدم، و «دانش را در انسان‌ها جای داد؛ از همین رو مار از همه داناتر خوانده شد» (بر ضد بدعت‌ها ۱.۳۰.۱۵). هیپولیتوس سرودی ناسی و آموزهٔ آنان را به تفصیل نقل می‌کند (ردّ همهٔ بدعت‌ها ۵.۶–۱۱). اپیفانیوس، که گواهی خصمانه است، می‌گوید گروهی ماری زنده را در سبدی نگه می‌داشتند، نان‌هایی را روی سفره می‌گذاشتند تا مار به دورشان حلقه بزند، سپس نان را برای عشای ربانی تکه می‌کردند و مار را بر دهانش می‌بوسیدند (پاناریون ۳۷.۵.۶–۷). در اینجا مارِ عدن به جایگاه آموزگار زوج نخستین بازگردانده می‌شود و در آیین جای می‌گیرد (نگاه کنید به بن‌مایهٔ زهر در سنت‌های مسیحِ مارگونهٔ رهایی‌بخش).

اگر هرکدام را جداگانه در نظر بگیریم، توضیحی بومی برایش هست. اما کنار هم، الگویی پدید می‌آورند که ترس از مارها نمی‌تواند آن را بسازد. مار در چین، مکزیک، گواتمالا، داهومی و استرالیا هنگام آفرینش انسان حضور دارد. در چین، اسرائیل، مکزیک، داهومی و مصر با نخستین مادر یا زوج نخستین پیوند خورده است. در میان‌رودان، اسرائیل، یونان و پوپول ووه گیاه زندگی یا دانشی را در اختیار دارد که انسان را به خداییان شبیه می‌کند. در استرالیا تشرف‌یابندگان را می‌کشد و از نو می‌سازد، در آیین خواب‌درمانی یونانیان شفا می‌دهد و در آیین عشای ربانیِ گنوسیان کنار نان می‌نشیند. بار اخلاقی‌اش دگرگون می‌شود. در چین، استرالیا و آمریکای میانه نیکوکار است؛ در ایران، اسکاندیناوی و پیدایشِ ارتدوکس دشمن است؛ و نزد گنوسیان بار دیگر آموزگار می‌شود. همین دگرگونی‌ها گویاست. هرجا مار اهریمنی می‌شود، معمولاً ماری است که در آغاز قدرت داشته؛ و این دشمنی همچون داوریِ متأخری بر چیزی می‌خوانَد که از پیش وجود داشته است. ترس از مار توضیح می‌دهد چرا مردم از مارها دوری می‌کنند. اما توضیح نمی‌دهد چرا مارها را با والدین نخستین، دانش ممنوع، جاودانگی ازدست‌رفته و آیین‌هایی پیوند می‌دهند که انسان را از نو می‌سازند. بررسی مارهای دانا در این وبگاه استدلال می‌کند که این آوازه از کاربرد مارها می‌آید: مارها و زهرشان بخشی از آیین‌هایی بودند که انسان‌ها از رهگذر آن‌ها نخستین‌بار به شناخت خود رسیدند.

انتشار فرهنگی یا ابداع مستقل؟ #

مارها همه‌جا هستند، ترس‌برانگیزند و چون پوست می‌اندازند، به‌وضوح نو می‌شوند. مردمان هرجایی می‌توانستند برای نخستین مادرشان دمی مارگونه تصور کنند. این قوی‌ترین استدلال به سود ابداع مستقل است و برای هر بن‌مایهٔ منفرد کفایت می‌کند. پرسش این است که آیا این استدلال شواهد را در مجموع توضیح می‌دهد. پاسخ صادقانه بستگی دارد به اینکه کدام لایهٔ مجموعهٔ نو-وا–فو-شی را بررسی کنیم.

پرگار و گونیا: چینی و گسترش‌یافته به سوی غرب. این ابزارها به کیهان‌شناسی مشخصاً چینی پیوند دارند (آسمانِ گرد، زمینِ مربع، گوییجو به‌منزلهٔ قاعده). در کارگاه‌های هانِ شرقی به الگوهایی رایج بدل می‌شوند و از راه گانسو به تورفان می‌رسند. در خاور نزدیک هیچ‌جا این ابزارها در دست نیاکانِ مارپیکر نیستند. این لایه ابداعی بومی است.

سیل و خواهر و برادرها: انتقال منطقه‌ای. چرخهٔ کدویِ سیل و خواهر و برادرها در جنوب چین و سرزمین اصلی جنوب‌شرقی آسیا رواج فراوان دارد و شاخه‌ای ژاپنی نیز دارد. این چرخه در درازمدت از راه تماس میان مردمان همسایه گسترش یافت و دیرهنگام به نو-وا و فو-شی پیوست. زوج سیل‌زدهٔ یونانی، دوکالیون و پیرا، پسرعمو و دخترعمو هستند، نه خواهر و برادر، و داستانشان به شاخه‌ای دیگر تعلق دارد. چنان‌که فهرست زوج‌های نخستینِ بالا نشان می‌دهد، والدین نخستینِ خویشاوند تقریباً جهانی‌اند؛ بنابراین این بن‌مایه به‌تنهایی چیز زیادی را ثابت نمی‌کند.

مادرِ مارپیکرِ بشریت: بهترین توضیح، میراث‌بری است. اینجاست که دفاع از تصادف دشوار می‌شود. مقایسه‌ها دربارهٔ مارهایی جداافتاده نیستند، بلکه دربارهٔ مجموعه‌هایی‌اند: زنی مارپیکر یا پیوندخورده با مار، در آغاز یک قوم، وابسته به بنیادگذاری ازدواج یا تبار، و اغلب در کنار شریک مذکری که صنعتگر یا آورندهٔ فرهنگ است. این مجموعه در پیدایش، آتیکا، استپ پونتی، چین و فونان دیده می‌شود. چند مورد از این مناطق بی‌تردید با یکدیگر ارتباط داشته‌اند. اقوام سکایی و سَکایی در هزارهٔ نخست پیش از میلاد به مرزهای دولت‌های چین رسیدند. گندم، اسب، ارابه و فنون متالورژیِ برنز پیش‌تر از همین گذرگاه‌ها به شرق آمده بودند. برای گذر یک بن‌مایه از آسیا، نیازی به یک مبلغ یگانه نیست؛ کافی است همسایگان در نسل‌های پیاپی آن را به یکدیگر منتقل کنند؛ درست همان‌گونه که غله و ارابه جابه‌جا شدند.

پژوهشگران تطبیقی‌ای که کوشیده‌اند اسطوره را اندازه‌گیری کنند، در این لایه به نتیجه‌ای همسو می‌رسند. روش‌هایشان متفاوت است و برآوردهایشان از قدمت نیز؛ اما همه مار را جزئی از پیکره‌ای ساختارمند و موروثی از داستان‌ها می‌یابند، نه عنصری پراکنده و تصادفی.

نمایهٔ بن‌مایه‌های استیت تامپسون نه به‌عنوان نظریه، بلکه به‌منزلهٔ فهرست‌نامه ساخته شده است؛ و همین امر پراکندگی‌های ثبت‌شده در آن را سودمند می‌کند. مارِ گرداگرد جهان (A876) در ایسلند، سیبری، آسیای غربی، هند، میان آپاراها و آزتک‌ها ثبت شده است. مارِ دریافت‌کنندهٔ جاودانگیِ در نظر گرفته‌شده برای انسان (A1335.5) و والدین نخستینِ هم‌خون (A1273.1) نیز مدخل‌های جداگانه دارند. چنین بن‌مایه‌های مشخصی به‌طور یکنواخت روی نقشه پخش نمی‌شوند، آن‌گونه که اگر هر قوم آن‌ها را از همان ترس مشترک ابداع می‌کرد، می‌شد انتظار داشت. این بن‌مایه‌ها در امتداد مسیرهای تماس خوشه‌بندی می‌شوند.

مایکل ویتسل در خاستگاه اسطوره‌های جهان (۲۰۱۲) چنین خوشه‌هایی را به تاریخی پیوند می‌دهد. او استدلال می‌کند که اسطوره‌های اوراسیا، شمال آفریقا، پلی‌نزی و قارهٔ آمریکا داستان‌واره‌ای مشترک دارند که آن را لائوراسیایی می‌نامد: جهان از آشوب برمی‌آید، نسل‌هایی از خدایان جای یکدیگر را می‌گیرند، با اژدها یا ماری می‌جنگند، انسان‌ها آفریده می‌شوند و سقوط می‌کنند، سیلی نابودشان می‌کند و جهان به پایان می‌رسد و گاه از نو احیا می‌شود. او شکل‌گیری این داستان‌واره را به حدود ۴۰٬۰۰۰ سال پیش در جنوب‌غرب آسیا نسبت می‌دهد. در طرح او، اسطوره‌های قدیمی‌ترِ گوندوانایی در آفریقای زیرصحرا، جزایر آندامان، گینهٔ نو و استرالیا کیهان‌زاییِ راستینی ندارند و از جهانی آغاز می‌شوند که از پیش وجود دارد.⁵

مار از مرز او می‌گذرد. استرالیا و غرب آفریقا، هر دو از مناطق گوندوانایی، مارهای رنگین‌کمانِ یادشده را دارند. یا مار از داستان‌وارهٔ لائوراسیایی کهن‌تر است، یا جدا از آن جابه‌جا شده است. در هر دو برداشت، عنصری انتقال‌یافته است، نه تصادفی بومی.

تبارشناسیِ فیلوژنتیک امکان آزمودن عمق تاریخی را فراهم کرده است. سارا گراسیا دا سیلوا و جمشید تهرانی (۲۰۱۶) افسانه‌های جوامع هندواروپایی‌زبان را مقایسه کردند و دریافتند که پراکندگی آن‌ها بیش از آنکه از فاصلهٔ جغرافیایی پیروی کند، از درخت تبارشناختی جمعیت‌ها پیروی می‌کند. این نشانِ میراث‌بری از فرهنگ مادر به فرهنگ دختر است، نه وام‌گیری میان همسایگان. آن‌ها قدمت «آهنگر و شیطان» را به عصر برنز رساندند. ژولین دُوی همین ابزارها را بر اسطوره‌های منفرد به کار بست: پولیفموس، شکار کیهانی و اژدها؛ اژدهایی که او آن را جانوری دورگه با مؤلفه‌ای ماری و پیوندخورده با آب تعریف می‌کند. او برای اژدها ۶۹ ویژگی را در ۲۳ منطقهٔ جهان کدگذاری کرد و درختی به دست آورد که با مهاجرت‌های عمدهٔ انسان‌ها همخوانی دارد. این پژوهش‌ها نشان می‌دهند که داستان‌ها می‌توانند با وفاداریِ سنجش‌پذیر هزاران سال منتقل شوند. اما نشان نمی‌دهند داستان‌ها از کجا آغاز شده‌اند. دُوی با فرض‌گرفتنِ ریشه‌ای در آفریقا، درخت‌هایش را ریشه‌دار می‌کند و سپس نتیجه را چونان پیشاتاریخ آفریقایی می‌خواند؛ مسئله‌ای که این وبگاه در در ردّ دُوی دربارهٔ ریشهٔ آفریقایی اسطوره‌شناسی جهان بررسی می‌کند. درخت‌ها خویشاوندی را نشان می‌دهند؛ ریشه را باید به روشی دیگر یافت.

قوی‌ترین استدلال به سود ابداع مستقل را میرچا الیاده و کلود لوی-استروس مطرح کرده‌اند. الیاده در الگوهایی در دین‌پژوهی تطبیقی (۱۹۵۸) مار را به ماه پیوند می‌دهد. مار پوست می‌اندازد و، همچون ماه که فرو می‌کاهد و دوباره بازمی‌گردد، نو می‌شود؛ ازاین‌رو با زنان، باران، باروری و زایش دوباره پیوند دارد. او همهٔ این‌ها را در یک الگو خلاصه می‌کند: «ماه-باران-باروری-زن-مار-مرگ-نوزاییِ ادواری». اگر یک مشاهدهٔ طبیعی به‌تنهایی این مجموعه را پدید آورده باشد، دیگر نیازی به انتقال نیست.

لوی-استروس در «مطالعهٔ ساختاری اسطوره» (۱۹۵۵)، چرخهٔ تبس را چونان عملیاتی منطقی می‌خواند. کادموس اژدهایی را می‌کشد و اودیپوس ابوالهول را؛ به تعبیر او این کار انکارِ زاده‌شدن انسان‌ها از زمین است. اودیپوس با مادرش ازدواج می‌کند که خویشاوندی را بیش از اندازه ارزش‌گذاری می‌کند. اسطوره در کلیتش مسئلهٔ زاده‌شدن آدمی «از یک یا از دو» را می‌کاود. در این خوانش، مار، انسانِ زمین‌زاده و زوج نخستینِ هم‌خون بازمی‌گردند، زیرا هر ذهنی که بپرسد آدمیان از کجا می‌آیند با همان تناقض روبه‌رو می‌شود.

هر دو دیدگاه توضیح می‌دهند که چرا اجزای الگو به هم می‌خورند. اما هیچ‌یک توضیح نمی‌دهد چرا پاسخی چنین مشخص پیوسته تکرار می‌شود: ماری که نخستین انسان‌ها را می‌آفریند یا مادرشان است، دانشی را که خدایان برای خود نگه می‌دارند به آن‌ها می‌بخشد، گیاه زندگی را می‌رباید و بر آیین تشرف نظارت می‌کند. ماه نیز می‌میرد و بازمی‌گردد، اما کسی آن را با دانش ممنوع پیوند نمی‌دهد. منطق مسئلهٔ یک والد یا دو والد را پیش می‌کشد؛ اما پاسخِ مادرِ مارپیکر را ضروری نمی‌سازد. جوزف کمبل، که اغلب براین‌که از کهن‌الگوهای جهان‌شمول می‌گوید به او استناد می‌شود، دقیقاً در این مورد دیدگاهی تاریخی داشت. او در اسطوره‌شناسی غربی (۱۹۶۴) استدلال کرد که مارِ عدن وارونه‌سازیِ یک ایزدبانوی خاور نزدیکِ کهن‌تر و مارش است؛ همان «عروسِ مار» در آیین‌های عصر برنز. این وبگاه در کمبلِ انتشارگرا و نقدِ ردّ واکنشیِ انتشار فرهنگی از همین سویِ دیدگاه کمبل پیروی می‌کند.

اینکه مار تا چه ژرفایی در زمان امتداد می‌یابد، پرسشی جدا از موروثی‌بودن آن است؛ و مشهورترین ادعا دربارهٔ قدمت بسیار زیادش تاب نمی‌آورد. در سال ۲۰۰۶، بیانیه‌ای مطبوعاتی دربارهٔ پژوهش شیلا کولسون اعلام کرد که مردمانِ غار راینو در تپه‌های تسودیلوِ بوتسوانا «۷۰٬۰۰۰ سال پیش مار پیتون را می‌پرستیدند». پژوهش منتشرشده (کولسون، استورست و واکر ۲۰۱۱) محتاطانه‌تر است. این پژوهش از نهشتی مربوط به عصر سنگِ میانه سخن می‌گوید که در آن سرنیزه‌های رنگارنگِ ساخته‌شده از سنگ‌های دوردست یافته شده‌اند؛ سرنیزه‌هایی که سپس سوزانده یا خرد شده بودند. این اشیا زیر دیواره‌ای سنگیِ کنده‌کاری‌شده با صدها فرورفتگیِ فنجان‌مانند قرار داشتند. پژوهش همچنین اشاره می‌کند که رخنمون سنگی می‌تواند، «از نگاه انسان مدرن»، به سرِ مار یا لاک‌پشت شباهت داشته باشد. این نهشت تاریخ‌گذاری مستقیم ندارد و قدمتش بر مقایسه با محوطه‌های نزدیک استوار است. لارنس رابینز و همکارانش هم قدمت و هم تفسیر را زیر سؤال بردند (۲۰۰۷)؛ و بررسیِ سنگِ پیتون در این وبگاه نتیجه می‌گیرد که ادعای پیتونِ ۷۰٬۰۰۰ساله پابرجا نمی‌ماند. نظریهٔ حوا به آن نیازی ندارد. شواهدِ مار که تاریخ‌گذاریِ قابل اتکایی دارند، مانند نقاشی‌های مارِ رنگین‌کمانِ آرنهم‌لند با قدمتی حدود شش‌هزار سال، با گسترش مجموعهٔ مار در پایان عصر یخبندان و پس از آن سازگارند؛ و این همان بازه‌ای است که این وبگاه برای آن در نظر می‌گیرد.

دو ملاحظه این نتیجه‌گیری را در حد و اندازهٔ درستش نگه می‌دارند. نخست، متون چینی‌ای که برای نو-وا پیکرِ مارگونه قائل‌اند، در مقایسه با نام او متأخرند. تیان‌وِن این معما را پیش می‌کشد و تنها مفسرانِ سده‌ها بعد به آن پاسخ می‌دهند. ممکن است پیکرِ دورگه در عصر هان، زیر تأثیرهایی که نمی‌توانیم ردشان را بگیریم، افزوده شده باشد. دوم، پژوهشگرانی کره‌ای چون هونگ یون‌هی، که استدلال کرده‌اند زوجِ درهم‌تنیدهٔ انسان-مار باید در مقایسه‌های جادهٔ ابریشم جای گیرد (جونگ‌گوک اومونهَک نون‌جپ ۷۸، ۲۰۱۳)، مسیری را پیشنهاد می‌کنند، نه اینکه آن را ثابت کنند. آنچه می‌توان از آن دفاع کرد این است: شمایل‌نگاریِ بومیِ نو-وا چینی است و هویت اصلی او به‌منزلهٔ مار، مادر، آفریننده و بنیادگذار ازدواج، گونه‌ای منطقه‌ای از چهره‌ای بسیار کهن‌تر از عصر هان است؛ چهره‌ای که از اوراسیا بسیار فراتر رفت.

نظریهٔ حوا از زوجِ مار چه می‌خوانَد #

این مقایسه نشان می‌دهد که مجموعهٔ زن و مار کهن و به‌طور گسترده مشترک است. نظریهٔ حوا دربارهٔ آگاهی (EToC)، که در این وبگاه و در Vectors of Mind پرورانده شده، توضیح می‌دهد چرا چنین است. خودآگاهیِ بازگشتی، یعنی تواناییِ قرار دادن ذهنِ خود در مقام موضوعِ شناخت و گفتنِ «من»، از همان آغاز در انسان‌های دارای کالبدشناسیِ امروزی وجود نداشت. این توانایی کشف شد؛ به احتمال زیاد نخست به دست زنان، که در الگوسازی اجتماعی پیشتازند. خودآگاهی از راه آیین تثبیت و چونان فناوری فرهنگی گسترش یافت؛ سپس انتخاب طبیعی طی چند ده‌هزار سال گذشته این ظرفیت را تقویت کرد. زهر مار که در آیین‌های خلسه‌آور به کار می‌رفت، محتمل‌ترین ابزار آغازین بود. اسطوره‌هایی که در آن‌ها زنی و ماری دانشی را می‌آورند که انسان‌ها را انسان می‌کند، خاطرهٔ آن گذار را حفظ کرده‌اند. در پیدایش ۳:۷، چشمان زوج گشوده می‌شود و شرم، نام‌گذاری و تبعید در پی می‌آیند. کامل‌ترین بیانِ استدلال تکاملی در نظریهٔ حوا و مسئلهٔ والاس آمده است.

نو-وا نمونهٔ آزمونی‌ای است که این نظریه به آن نیاز دارد. اگر داستان عدن بازنویسیِ خصمانهٔ سنتی کهن‌تر باشد، باید جایی صورتِ بازنویسی‌نشدهٔ آن سنت باقی مانده باشد: مادری مارگونه که از مارش جدا نیست، بخشش او جرم به شمار نمی‌رود، انسان‌ها را می‌آفریند و قواعدی را به آن‌ها می‌دهد که بر اساسشان زندگی می‌کنند. آن مادر نو-واست. او انسان‌ها را می‌آفریند، ازدواج را بنیاد می‌گذارد و کیهانی شکسته را ترمیم می‌کند. شریکش گونیا را در کنار پرگار او نگه می‌دارد: نخستین جهانِ اندازه‌گیری‌شده، نخستین قواعد. پیدایش نسخهٔ متأخرتر و از نظر الهیاتی ویرایش‌شدهٔ این روایت است که در آن همان بخشش به هبوط بدل می‌شود.

این دیدگاه مستلزم آن نیست که کسی در چینِ عصر هان، جزئیات پارینه‌سنگی را به یاد داشته باشد. تنها لازم است مجموعهٔ مادرِ مارگونه به ارث رسیده، سفر کرده باشد و هر فرهنگ بخش‌هایی را که با کیهان‌شناسی خودش سازگار بوده حفظ کرده باشد. این همان رویکردی است که مقالهٔ نو-وا دربارهٔ پایان عصر یخبندان و خدایان چگونه به شرق آمدند در این وبگاه در پیش می‌گیرند. شواهدِ مخالف را باید بی‌پرده بیان کرد. اسطوره به‌تنهایی نمی‌تواند خاستگاه آگاهی را تاریخ‌گذاری کند و تصاویر هان دو یا سه‌هزار سال قدمت دارند، نه بیست‌هزار سال. آنچه این تصاویر فراهم می‌کنند الگویی است که نظریه‌ای دربارهٔ خاستگاه انسان باید توضیح دهد: در سراسر اوراسیا، مادر نخستین بارها و بارها مار از آب درمی‌آید و مار در جایگاهی می‌ایستد که دانش، ازدواج و نظم از آن آغاز می‌شوند. نظریهٔ حوا این الگو را توضیح می‌دهد؛ ابداع مستقل فقط می‌تواند آن را توصیف کند.

زوج بر سقف #

به پارچه‌ای بازگردیم که وارونه به سقف آرامگاه آستانه میخ شده است. تقریباً همهٔ لایه‌های این تاریخ را در خود جای داده است. درآغوش‌گرفتن و دم‌های گره‌خورده، زوج نخستینِ اسطورهٔ سیل در جنوب‌اند. خورشید، ماه و ستارگان از کیهان‌شناسی هان می‌آیند. پرگار و گونیا قاعدهٔ چینیِ آسمانِ گرد و… زمینی چهارگوش. در زیرِ همۀ این‌ها، چهرۀ کهن‌تری نهفته است: زنی که در عین حال مار است، انسان‌ها را از خاک آفرید و قواعدی را وضع کرد که قرار بود بر پایۀ آن‌ها زندگی کنند. روایت پیدایش او را به وسوسه‌گری و دشمن بدل کرد. چین او را همچون مادری حفظ کرد و بر سقف، بالای مردگان، جای داد تا آسمان را اندازه بگیرد.

منابع #

متون اولیهٔ چینی #

1. 《楚辭·天問》 Tianwen، همراه با شرح وانگ یی (سدهٔ دوم میلادی).
2. 《淮南子·覽冥訓》 Huainanzi, “Lanming xun” (۱۳۹ پیش از میلاد).
3. 許慎《說文解字》 entry 媧 (حدود ۱۰۰ میلادی).
4. 《太平御覽》卷七十八 Taiping yulan 78، که مطالب یینگ شائو Fengsu tongyi و هوانگفو می Diwang shiji دربارهٔ نُوا را حفظ کرده است.
5. 李冗《獨異志》 Duyizhi (دورۀ تانگ)، نُوا و برادرش در کونلون.
6. 《周髀算經》 Zhoubi suanjing، “heaven round, earth square.”
7. وانگ یان‌شو 王延壽، Lu Lingguang dian fu 魯靈光殿賦 (هان شرقی)، در Wenxuan 11.

هنر و باستان‌شناسی #

8. گوئو، یان‌لونگ. “Iconographic Volatility in the Fuxi-Nüwa Triads of the Han Dynasty.” Archives of Asian Art 71، شمارۀ 1 (2021): 63–93. doi:10.1215/00666637-8866680.
9. وامپلِی سوهادولنیک، ناتاشا. “Transmission of Han Pictorial Motifs into the Western Periphery: Fuxi and Nüwa in the Wei-Jin Mural Tombs in the Hexi Corridor.” Asian Studies 7، شمارۀ 2 (2019): 47–86. journals.uni-lj.si.
10. وو هونگ. The Wu Liang Shrine: The Ideology of Early Chinese Pictorial Art. انتشارات دانشگاه استنفورد، 1989.
11. موزهٔ منطقۀ خودمختار اویغور سین‌کیانگ. Astana Fuxi and Nüwa silk painting (کاوش‌شده در 1965).
12. موزۀ ملی کره. Painting of Fuxi and Nuwa، آستانه، مجموعۀ اوتانی.
13. نقاشی دیواری سقفی آرامگاه بو چیان‌چیو، موزۀ آرامگاه‌های باستانی لوئویانگ. Google Arts & Culture.
14. لی لینگ و کنستانس اِی. کوک. “Translation of the Chu Silk Manuscript.” در Defining Chu، به ویراستاری کنستانس اِی. کوک و جان اس. میجر. انتشارات دانشگاه هاوایی، 1999.
15. 홍윤희 (هونگ یون‌هی). 〈人首蛇身 交尾像과 실크로드에 대한 再考〉. 중국어문학논집 78 (2013): 463–484.

اسطوره‌شناسی و تطبیق #

16. یانگ لی‌هویی و اَن دمینگ، با جسیکا اَندرسن ترنر. Handbook of Chinese Mythology. ABC-CLIO، 2005.
17. بیرل، اَن. Chinese Mythology: An Introduction. انتشارات دانشگاه جانز هاپکینز، 1993.
18. آلن، سارا. The Shape of the Turtle: Myth, Art, and Cosmos in Early China. انتشارات دانشگاه ایالتی نیویورک، 1991.
19. ویتسل، ای. جی. مایکل. The Origins of the World’s Mythologies. انتشارات دانشگاه آکسفورد، 2012.
20. پیدایش 2–4؛ Genesis Rabbah 20:11.
21. هرودوت، Histories 4.8–10؛ آپولودوروس، Library 3.14.1؛ آتنایوس، Deipnosophists 13.555d؛ هزیود، Theogony 295–305.
22. کاتلر، اندرو. “Eve Theory of Consciousness v3.0.” Vectors of Mind.

نخستین زوج‌ها و مارهای کیهانی: متون اولیه #

23. Rigveda 10.10 (یَمه و یَمی)، ترجمۀ استفانی و. جمیسن و جوئل پ. برتون، The Rigveda. انتشارات دانشگاه آکسفورد، 2014.
24. Aitareya Brāhmaṇa 3.33، ترجمۀ مارتین هاگ، 1863؛ Śatapatha Brāhmaṇa 1.7.4.1، ترجمۀ جولیوس اِگلینگ، SBE 12، 1882؛ Matsya Purāṇa 3؛ Viṣṇu Purāṇa 2.5، ترجمۀ اچ. اچ. ویلسون، 1840؛ Udāna 2.1.
25. Bundahišn 3.11–15 و 15.1–22، ترجمۀ ای. دبلیو. وست، Pahlavi Texts I، SBE 5، 1880.
26. پلوتارک، On Isis and Osiris 12؛ کتاب مردگان، افسون 175.
27. Enki and Ninhursaga، پیکرۀ متنی الکترونیکی ادبیات سومری 1.1.1؛ کرامر، ساموئل نوآ. Enki and Ninhursag: A Sumerian “Paradise” Myth. ضمیمۀ مطالعات BASOR 1، 1945.
28. جورج، اندرو آر. The Babylonian Gilgamesh Epic. انتشارات دانشگاه آکسفورد، 2003 (لوح یازدهم، گیاه و مار).
29. هزیود، Theogony 126–133، 453–457، 921؛ آپولونیوس رودسی، Argonautica 1.496–511، ترجمۀ آر. سی. سیتن؛ شیبلی، هرمان اس. Pherecydes of Syros. انتشارات دانشگاه آکسفورد، 1990؛ گریوز، رابرت. The Greek Myths. پنگوئن، 1955، §1.
30. داماسکیوس، De principiis 123–124؛ آتناگوراس، Legatio 18 (تئوگونی هیرونیموسی).
31. لیوی، Periochae 11؛ اووید، Metamorphoses 15.622–744؛ هیگینوس، Astronomica 2.14 (اسکولاپیوس).
32. اسنوری استورلوسون، Edda: Gylfaginning 5، 34، 51، ترجمۀ آنتونی فاکس. اِوری‌من، 1987.
33. ایرنائوس، Against Heresies 1.30.15؛ هیپولیتوس، Refutation of All Heresies 5.6–11؛ اپیفانیوس، Panarion 37.5.6–7، ترجمۀ فرانک ویلیامز، ویرایش دوم. بریل، 2009.
34. Leyenda de los Soles (1558)، در بیرهورست، جان. History and Mythology of the Aztecs: The Codex Chimalpopoca. انتشارات دانشگاه آریزونا، 1992؛ ساهاگون، برناردینو دِ. Florentine Codex، کتاب 3، ترجمۀ آرتور ج. اُ. اندرسن و چارلز اِی. دیبل.
35. کریستنسن، آلن ج. Popol Vuh: The Sacred Book of the Maya. انتشارات اُ بوکس، 2003؛ انتشارات دانشگاه اکلاهما، 2007.
36. هرسکوویتس، ملوین ج. Dahomey: An Ancient West African Kingdom. 2 جلد. جی. جی. آگوستین، 1938؛ هرسکوویتس، ملوین ج. و فرانسیس اس. هرسکوویتس. Dahomean Narrative. انتشارات دانشگاه نورث‌وسترن، 1958؛ بوسمان، ویلم. A New and Accurate Description of the Coast of Guinea. لندن، 1705.

مارها، اسطوره و انتقال #

37. رادکلیف-براون، اِی. آر. “The Rainbow-Serpent Myth of Australia.” Journal of the Royal Anthropological Institute 56 (1926): 19–25. doi:10.2307/2843596.
38. اِلکین، اِی. پی. Aboriginal Men of High Degree. انتشارات استرالازین، 1945.
39. وارنر، دبلیو. لوید. A Black Civilization: A Social Study of an Australian Tribe. هارپر، 1937.
40. تاسون، پل اس. سی.، مِردیت ویلسون و کریستوفر چیپندیل. “Birth of the Rainbow Serpent in Arnhem Land Rock Art and Oral History.” Archaeology in Oceania 31، شمارۀ 3 (1996): 103–124. doi:10.1002/j.1834-4453.1996.tb00355.x.
41. ویلکینسون، ریچارد اچ. The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt. تیمز اند هادسن، 2003.
42. تامپسون، استیث. Motif-Index of Folk-Literature. ویرایش بازنگری‌شده. 6 جلد. انتشارات دانشگاه ایندیانا، 1955–58 (A876, A1006.2, A1225.1, A1270, A1273, A1273.1, A1335.5).
43. الیاده، میرچا. Patterns in Comparative Religion. شید اند وارد، 1958، §§51–53.
44. لوی-استروس، کلود. “The Structural Study of Myth.” Journal of American Folklore 68، شمارۀ 270 (1955): 428–444.
45. کمبل، جوزف. The Masks of God: Occidental Mythology. وایکینگ، 1964.
46. دا سیلوا، سارا گراسا، و جمشید ج. تهرانی. “Comparative Phylogenetic Analyses Uncover the Ancient Roots of Indo-European Folktales.” Royal Society Open Science 3 (2016): 150645. doi:10.1098/rsos.150645.
47. دُوی، ژولین. “Polyphemus (Aa. Th. 1137): A Phylogenetic Reconstruction of a Prehistoric Tale.” Nouvelle Mythologie Comparée 1 (2013): 3–18؛ “A Cosmic Hunt in the Berber Sky: A Phylogenetic Reconstruction of Palaeolithic Mythology.” Les Cahiers de l’AARS 16 (2013): 93–106؛ “Le motif du dragon serait paléolithique: mythologie et archéologie.” Préhistoire du Sud-Ouest 21، شمارۀ 2 (2013): 195–215، HAL.
48. کولسن، شیلا، زیگرید اشتاورتسِت و نیک واکر. “Ritualized Behavior in the Middle Stone Age: Evidence from Rhino Cave, Tsodilo Hills, Botswana.” PaleoAnthropology 2011: 18–61. doi:10.4207/PA.2011.ART42.
49. رابینز، لارنس اچ.، الک سی. کمبل، جورج اِی. بروک و مایکل ال. مورفی. “World’s Oldest Ritual Site? The ‘Python Cave’ at Tsodilo Hills World Heritage Site, Botswana.” Nyame Akuma 67 (2007): 2–6.