خلاصه

  • در هرم اوناس، حدود ۲۳۵۰ پیش از میلاد، پادشاه مرده به زبانی بیگانه وردی را زمزمه می‌کند: «ریرـریر درون من است! … من کیستم؟ ریرـریر … من آن‌ها هستم!»
  • مصرشناسان به‌مدت یک قرن آن را ترجمه‌ناپذیر می‌دانستند. در سال ۲۰۱۱، ریچارد سی. اشتاینر، متخصص زبان‌های سامی، نشان داد که متن به زبان سامی شمال‌غربی است و با خط هیروگلیفی نوشته شده است: کهن‌ترین متن سامی شمال‌غربی که تاکنون به دست آمده است.
  • این وردها آیینی برای تسخیرشدن به‌دست مادرِ مار هستند. نام او، ریرـریر، به معنای «تف‌ـتف» است: زهر. در زبان مصری، واژهٔ mtw.t هم برای زهر و هم برای منی به کار می‌رود، با نشانهٔ آلت تناسلی مردانه نوشته می‌شود و آیین هر دو را فرامی‌خواند.
  • دستور زبان خودِ اشتاینر مدام به گذشته‌ای پیش از بیبلوس اشاره می‌کند: نامی ایزدی بی‌پسوندهای حالتی، ضمیری که او ریشه‌اش را در زبان نیای آفروآسیایی می‌جوید، و ضمیر موصولی‌ای از دورانی پیش از انشعاب شرقی‌ـ‌غربی زبان‌های سامی.
  • بر پایهٔ ریشه‌شناسی‌های اورل و استولبووا، واژه‌های کارکردی وردها (تف‌کردن، مردن، مار، شیر) میراث مشترک آفروآسیایی در زبان‌های مصری و سامی‌اند. غله و بزهای مصر از شام آمدند، و بخشی از مردم آن نیز.
  • این آیین فرمولی از نخستین کشاورزان بود که به مصر آورده شد و قرن‌ها، نشانه به نشانه، بی‌آنکه خوانده شود، رونویسی شد.

ʔasōsuhu, kawwu kabōbihu: Rīr-Rīr biya.
«زمزمه‌اش، بر زبان آوردن وردش: ریرـریر درون من است!»
— متن اهرام ۲۸۱، هرم اوناس، سقاره، حدود ۲۳۵۰ پیش از میلاد (Steiner 2011, pp. 39–42)


«ریرـریر درون من است» #

اوناس آخرین پادشاه دودمان پنجم مصر بود. هرم او در سقاره کوچک است و نخستین هرمی است که دیوارهایش سراسر با نوشته پوشیده شده‌اند. این‌ها «متون اهرام» هستند، کهن‌ترین مجموعهٔ دینی به زبان مصری. بر دیوار شرقیِ پیش‌تالار، چند متر دورتر از تابوت سنگی، ورد کوتاهی هست که سنگ‌تراشان آن را با همان هیروگلیف‌های دیگر متن حک کرده‌اند. اگر آن را به مصری با صدای بلند بخوانیم، معنایی ندارد.

ریچارد سی. اشتاینر آن را با صدای بلند به زبان سامی خواند. این جملهٔ نخست است، همراه با آوانویسی مصری، بازخوانی سامیِ اشتاینر و ترجمهٔ انگلیسی ما:

jzz hʾ kw kbb hʾ ꜣ(w)i̯ bj
ʔasōsuhu, kawwu kabōbihu: Rīr-Rīr biya
«زمزمه‌اش، بر زبان آوردن وردش: ریرـریر درون من است!»
فالکنر (۱۹۶۹): «ترجمه‌ناپذیر.» آلن (۲۰۰۵): «یکی را از حیاط گرفتار کردی، ای! خاکیِ حیاط، درازقد.»
— PT 281 §422a (Steiner, pp. 39–42)

زمزمه، هیس‌مانند است. واژهٔ سامیِ ʔasōsu با واژهٔ عربیِ ḥasīs و واژهٔ عبریِ has، به معنای «هیس!»، هم‌ریشه است؛ همچنین با واژهٔ منداییِ liḥšā، که هم‌زمان به معنای «زمزمه»، «هیس» و «افسون» است. پادشاه با مارها به صدای خودشان سخن می‌گوید و می‌گوید که مار درون اوست.

سپس خود را به آن‌ها نشان می‌دهد:

rw n(.j) ph.tj rw n(.j) pṯ.tj ph.tj pṯ.tj
rʔū-nāʔ pahōti, rʔū-nāʔ puti: pahōti, puti
«اینک دهان‌هایم را بنگرید، اینک فرجَم را بنگرید: دهان‌هایم، فرجَم!»
آلن: «شیرِ phtj، شیرِ pttj.» چاپ برلین: «شیرِ pḥ.tj، شیرِ pṯ.tj.»
— PT 281 §422b (Steiner, pp. 42–45)

Pōt واژهٔ عبریِ «فرج» است. در اشعیا ۳:۱۷ این واژه دربارهٔ دختران صهیون به کار رفته است و دستورنویسان قرون وسطایی، ابن‌جناح و کمحی، آیه را چنین خوانده‌اند: «فرج‌هایشان را برهنه خواهد کرد». پادشاه مرده دهان‌های مار و اندام جنسی زنانه‌ای را به نمایش می‌گذارد. بلافاصله پس از این واژه‌ها، سنگ‌تراش نام اوناس را حک کرده و سپس آن را پاک کرده است. اشتاینر گمان می‌کند که واژهٔ سامیِ ʔanōk، به معنای «من»، با واژهٔ مصریِ jnk، به معنای «من»، اشتباه شنیده شده و با نام پادشاه جایگزین شده است: رونویسان تا نیمه دریافته بودند که با ادعایی از زبان اول‌شخص روبه‌رو هستند.

سپس پادشاه خود را نام می‌برد:

mmjn j(w)nw ꜣꜣꜣ ṯwb s j(w)f wj(w)nw hnw
miya-ni ʔanō? Rīr-Rīr, ṭūbu ẓiʔu ʔappi, wa-ʔanō hinnō
«من کیستم؟ ریرـریر، رایحهٔ خوشِ بینی: من آن‌ها هستم!»
در متن برلین، این بخش افتادگی دارد؛ فالکنر ورد را ترجمه‌نشده باقی می‌گذارد.
— PT 281 §422c (Steiner, pp. 39, 45–49)

خلاصهٔ خود اشتاینر از هر بازگویی‌ای بهتر است: «او می‌گوید ریرـریر درون اوست، زیرا روح ریرـریر از راه بینی‌اش، همچون عطری خوش، به درون او درآمده است. در واقع، پادشاه صرفاً ظرفی برای ریرـریر نیست؛ او به‌گونه‌ای جادویی خود را به ریرـریر بدل کرده است و می‌تواند بگوید: “من [یا: ما] آن‌ها هستم [هستیم].” او مادر همهٔ مارهاست، ازجمله ماری که به او حمله می‌کند» (ص. ۲۵).

بنابراین، کهن‌ترین جملهٔ سامی شمال‌غربی که در اختیار داریم، فرمولی برای تسخیرشدن است. مردی مادرِ مار را از راه بینی به درون خود می‌گیرد، با هیس او سخن می‌گوید، دهان‌های او و فرجش را نشان می‌دهد و می‌گوید «من آن‌ها هستم». ماری که به بدن او حمله می‌کند فرزند اوست، و او اکنون مادر آن مار است.

چگونه اشتاینر رمزگشایی کرد #

رابرت ریتنر، مصرشناس دانشگاه شیکاگو که پیشگفتار کتاب اشتاینر را نوشته است، می‌گوید بیست سال تمام هر درس خود دربارهٔ دین مصر را با ورد ۲۸۱ آغاز می‌کرد، «و این کار دانشجویان تحصیلات تکمیلی مصرشناسی را که در مراحل پیشرفته بودند به‌شدت متحیر می‌کرد». این ورد نمونهٔ او از «“گفتار جادویی” غریب بود که نشان از زبان‌گوییِ الهام‌یافته از خدا یا متون دینیِ وارداتی داشت». او می‌نویسد پس از کار اشتاینر، «دیگر به نظر نمی‌رسد که این ورد ترجمه‌ناپذیر باشد».

اشتاینر متخصص زبان‌های سامی در دانشگاه یشیواست و کتاب او، افسون‌های مارِ سامی شمال‌غربیِ کهن در متون اهرام (۲۰۱۱)، به معنای قدیمی کلمه، رمزگشایی است. او دریافت که کاتبان پادشاهی کهن صامت‌های سامی را چگونه می‌شنیدند و از کدام نشانه‌های مصری برای نوشتن آن‌ها استفاده می‌کردند. او پی برد که سه نشانهٔ کرکس ꜣꜣꜣ، که مصرشناسان آن را «درازقد» می‌خواندند، نامی ایزدی به زبان سامی را می‌نویسند: ریرـریر. او نشان داد که وردها در واحدهایی دوزبانه ساخته شده‌اند: فراخوانی‌ای به زبان مصری، گفتاری به زبان سامی، و سطری مصری که پاسخ آن را می‌دهد یا ترجمه‌اش می‌کند.

او همچنین متوجه شد که کاتب چگونه فکر می‌کرد. هرجا واژه‌ای سامی شبیه واژه‌ای مصری بود، کاتب آن را با واژهٔ مصری می‌نوشت. «چه‌کسی» با واژهٔ مصریِ mj، به معنای «چه‌کسی»، نوشته می‌شد. «من» (ʔanō) با نشانهٔ ستون jwn نوشته می‌شد. «بینی» (ʔappi) با واژهٔ مصریِ jwf، به معنای «گوشت»، نوشته می‌شد. بسیاری از این واژه‌ها چیزی بیش از هم‌آوا هستند: واژه‌هایی هم‌ریشه‌اند، یعنی واژه‌هایی واحد که از نیای مشترک در هر دو زبان به ارث رسیده‌اند (صص. ۴۵–۴۹). کاتب هنوز می‌توانست زبان سامی را، تا نیمه، از میان زبان مصری بشنود.

مجموعهٔ کامل وردها، سطر به سطر و همراه با هیروگلیف‌ها، بازخوانی سامیِ اشتاینر و خوانش‌های معیار مصرشناسی، در صفحهٔ متون مقدس ما دربارهٔ افسون‌های سامیِ مار آمده است.

او کیست #

نخستین رشته از وردها (PT 232–238) بر پیشانیِ غربیِ اتاق تدفین، درست بالای تابوت سنگی، قرار دارد. این وردها به‌ترتیب که خوانده شوند، آیینی واحد می‌سازند و مادرِ مار محور آن است.

آیین با زهر آغاز می‌شود. افسونگر مار را با ماده‌ای که از آن ساخته شده است فرامی‌خواند:

mt(w).tj mt(w).tj
«ای زهر! ای زهر!»
آلن: «ای آکنده از منی، ای آکنده از منی!» چاپ برلین: «ای زهرآگین، ای زهرآگین!»
— PT 232 §236a

اشتاینر، در پیروی از ریتنر، این بخش را چنین می‌خواند: «بیا، ای زهر! بیا، ای زهر! بنگر، ای زهر! بنگر، ای زهر!» و نشانهٔ آلت تناسلی مردانه را mt، به معنای «زهر»، می‌گیرد (ص. ۲۶). ما ماده را هر دو می‌دانیم. Mtw.t واژهٔ مصری برای زهر و نیز برای منی است؛ کاتبان همواره آن را با نشانهٔ آلت تناسلی مردانه می‌نویسند و افسونگر مار را با بذرش فرامی‌خواند. سطر بعد تبار مار را بیان می‌کند: «ریرـریر مادر اوست!» سپس PT 234 به مهاجم دربارهٔ او هشدار می‌دهد. او ḥkn.t-m-ḥr.wj=s-sn.wj است، «او که در دو چهره‌اش شادمان است»: ماری با سری دوم بر دم که در آمودواتِ متأخرتر، نگهبان راهِ ساعت چهارم جهان زیرین است. او در هر دو سو مراقب است.

در PT 235، او در چارچوب یک سطر مصری، به زبان سامی از جانب خود سخن می‌گوید:

kw ꜣ(w)i̯ jmḥ.w jmḥ.w
kawwu Rīr-Rīr, ʔimmu-ḥiwwi ʔimmu-ḥiwwi
«گفتار ریرـریر، مادرِ مار، مادرِ مار:»
آلن: «ای درازقد، پهلویِ کوفته، پهلویِ کوفته!» فالکنر: ترجمه‌ناپذیر.

𓇋𓅱 𓈖𓎡𓂸𓈖 𓎡 𓇋𓂋𓍘𓇋 𓂋𓏏𓊌 𓉻𓉿𓏤
jw nk.n=k jr.tj rwy.t ꜥꜣ
«تو با آن دوِ سنگِ آستانهٔ در آمیزش کرده‌ای.»
فالکنر: «تو با دو نگهبان زنِ آستانهٔ در آمیزش کرده‌ای.»

𓈖𓏏 𓇋𓏏𓍘𓇋 𓇋 𓇋𓄿𓇋
nitē, yā-dōdī, yā-ʔaryu
«کنار برو، ای محبوبم، ای شیر!»
آلن و چاپ برلین آن را مصری می‌خوانند: «از فرمانروای ستودهٔ من».
— PT 235 §239 (Steiner, pp. 28–34)

Ḥiwy- واژهٔ آرامیِ «مار» است، ḥiwyā. فعل مصری nk، واژهٔ بی‌پرده است و آن هم با نشانهٔ آلت تناسلی مردانه نوشته می‌شود. اشتاینر صحنه را بی‌پرده می‌خواند: «پس از آن‌که با او آمیزش کرده، از محبوبش می‌خواهد که برود» (ص. ۲۵). زبان دلجوییِ او زبان غزل غزل‌هاست: «برگرد، ای محبوب من» (غزل غزل‌ها ۲:۱۷). بنا بر خوانش اشتاینر، دو نگهبان آستانه‌ای که مار با آن‌ها آمیزش کرده، خودِ ریرـریر است، مادرِ دوچهره (صص. ۱۹، ۳۲): مادر همهٔ مارها، مهاجم را محبوب خود کرده است.

محبوب او شیری است به نام ʔaryu. در زبان تیگره، همین واژه، ʔarwe، به معنای «مار» است و در زبان گعز، ʔarwe madr، یعنی «جانورِ زمین»، به مار گفته می‌شود (اشتاینر، ص. ۳۳، پانوشت ۴۹). اورل و استولبووا واژهٔ مصریِ rw، به معنای «شیر»، را در کنار آن می‌آورند و هر دو را یک واژهٔ آفروآسیایی می‌دانند (شمارهٔ ۵۶). آیین پنج ورد بعد، با پژواک مصری آن پایان می‌یابد: «شیر، دور شو!»

سپس مادر وردش را می‌گوید و ورد بعدی خبر می‌دهد که ورد کارگر افتاده است. این دو سطر در دو زبان به یکدیگر پاسخ می‌دهند:

kbb hʾ jtjtj bjtj
kabōbuhu: ʔitē ʔitē bayti
«وردش: بیا، بیا به خانه‌ام!»
زته: «واژه‌های جادوییِ نامفهوم که از همان آغاز به هوکوس‌پوکوس ما شباهت دارند.» آلن: «خاکیِ حیاط، پورفیریتِ کوبیده، زیر پا کوبیده‌شده.»
— PT 236 §240 (Steiner, pp. 34–36)

𓇋𓅓 𓇋𓃀𓅱𓈒𓈒𓈒𓈒 𓊃𓎡𓂋 𓇋𓂋 𓉐𓏤 𓈖 𓅐𓏏 𓆑
jm(.j) jb.w zkr jr pr n(.j) mw.t=f
«آنچه در کیسه‌های زهر است، با شتاب به خانهٔ مادرش رفته است.»
زته عبارت منفی‌ای را به سطر افزوده بود: «که به خانهٔ مادرش پرواز نکرده است.»
— PT 237 §241a (Steiner, pp. 23–24, 37)

Kabōbu ریشهٔ واژهٔ qbb، «نفرینِ بلعام»، است. مادر می‌گوید «به خانه‌ام بیا» و زهر به خانهٔ مادرش بازمی‌گردد. سطر پیش‌تر همین را به مصری گفته است: tf j:tm، «تف پایان یافته است».

نام او زهر است #

نامِ ریر همان واژهٔ عبری و آرامیِ rīr است: «آب‌دهان، بزاق». این نام با تکرار، نامِ موجودی دو‌سر و ساخته‌شده از زهر می‌شود. بخش مصریِ آیین، همین را به زبان خود می‌گوید. Tf، به‌معنای «آب‌دهان»، زهرِ PT 237 است. اورل و استولبووا آن را در کنارِ tup- در آرامی، عربی و گعزی و tuf- در چادی می‌آورند که همگی به‌معنای «تف کردن»اند: بنا بر ریشه‌شناسیِ آنان، این واژه‌ای است که مصری و سامی آن را با هم به ارث برده‌اند (شمارهٔ ۲۴۱۳). و mtw.t هم زهر است و هم مَنی.

پس این ماده در سراسر آیین جریان دارد: آب‌دهان در سامی، آب‌دهان در مصری، و نطفه در نشانه‌ای که کاتب رسم کرده است. آیین با واژه‌های mt در PT 232 آغاز می‌شود و در مجموعهٔ دوم، با واژهٔ سامیِ tamītu پایان می‌یابد:

ʕubušū mi(n)-Rīr-Rīr, ṯō tamītu yaduhinnō
«از ریرـ‌ریر بگریز، که دستش مرگ می‌آورد!»
فالکنر: «افسون‌نامه‌ای نامفهوم.» آلن: «چون دریاچه‌ها دراز نپاش، ای مارِ ft کوزه‌ها!»
— PT 286 §427a (Steiner, pp. 52–58)

Tamītu سببیِ m-w-t، به‌معنای «مردن»، است؛ اورل و استولبووا خاستگاهِ آن را همان ریشهٔ آفروآسیاییِ mwt در مصری می‌دانند (شمارهٔ ۱۷۵۱). آیینِ زهر با یک ریشه آغاز می‌شود و با همان ریشه پایان می‌یابد.

مادری که پیکرش زهر است، در خاور نزدیک خویشاوندانی دارد و شباهت‌ها به‌طرزی شگفت نزدیک‌اند. در انومه‌الیش بابلی، لوح اول، مادر خُبُر، «که همه‌چیز را می‌سازد»، مارهای هیولایی می‌زاید و به‌جای خون، بدن‌هایشان را از زهر پر می‌کند. در سومر، نامِ ایزدیِ ᵈama-ušum-gal-an-na، «مادر، مار بزرگِ آسمان»، از دورهٔ فارا، حدود ۲۶۰۰ پیش از میلاد، گواهی شده است. اشتاینر آن را در کنارِ ʔimmu-ḥiwwi گذاشت و خود به این نتیجه رسید: «اثباتِ این‌که این دو تعبیر خاستگاه مشترکی دارند ناممکن است؛ اما اگر چنین باشد، با مفهومی بسیار کهن سروکار داریم» (ص. ۸۰).

و در سفر پیدایش، زن Ḥawwāh است، یعنی «مادرِ همهٔ زندگان». اشتاینر، با احتیاطی بیشتر، اشاره کرد که توصیف حوا به‌عنوانِ «مادرِ همهٔ زندگان» «شباهتِ معینی» با ʔm ḥw، یعنی «مادرِ مار»، دارد (ص. ۲۲). خوانندگان باستانی از پیش واژهٔ آرامیِ ḥiwyā، به‌معنای مار، را در نامِ حوا می‌شنیدند. دو هزار سال پیش از نگارشِ سفر پیدایش، آیینی که به زبانی سامی سخن می‌گفت، مارِ خود را «مادرـ‌مار» می‌نامید، او را به گرفتنِ عاشق وامی‌داشت و از زبانش صدای هیس درمی‌آورد. دربارهٔ مار و میوه در میوهٔ معرفت: زهرِ مار به‌مثابهٔ نخستین اِنتئوژن نوشته‌ایم، و دربارهٔ مارِ مصری‌ای که خویشتن‌ها را تقسیم می‌کند، در نهب‌کا، بندآورندهٔ روان‌ها.

گاه‌شماری خود اشتاینر #

استاینر افسون‌ها را بر پایهٔ صورتِ ظاهری‌شان تاریخ‌گذاری می‌کند. صامت‌های آن‌ها و خدایِ Ḫay-tau به بیبلوس اشاره دارند؛ بندرِ لبنانی‌ای که در هزارهٔ سوم برای مصر چوبِ سدر می‌فرستاد. ازاین‌رو، او انتقالِ آن‌ها را به بازرگانیِ چوب در پادشاهیِ کهن نسبت می‌دهد. این جوان‌ترین تاریخی است که شواهد اجازه می‌دهند. اما دستورِ زبانِ خودِ استاینر به گذشته‌ای بسیار دورتر اشاره دارد، و او همهٔ ویژگی‌ها را صادقانه گزارش می‌کند.

نام پسوندِ حالت ندارد. ریرـ‌ریر نه میمیناسیون دارد ــ یعنی -mای که در اکدی و سامیِ آغازین اسم‌ها را نشان می‌دهد ــ و نه پسوندِ حالت. استاینر دیدگاهِ آهارون دولگوپولسکی را نقل می‌کند که «همهٔ نام‌ها (و در واقع، همهٔ اسم‌های معرفه) در سامیِ نیاکان میمیناسیون نداشتند» (صص. ۱۹–۲۰). نامِ کانونیِ آیین کهن‌ترین صورتی را دارد که یک نامِ سامی می‌تواند داشته باشد.

«من» نیاآفروآسیایی است. ʔanō، به‌معنای «من»، در گفتارِ شاه در PT 281، صورتِ کوتاهِ ضمیر است؛ استاینر می‌نویسد که این ضمیر «به سامیِ نیاکان یا حتی نیاآفروآسیایی بازمی‌گردد» (ص. ۴۶).

ضمیرِ موصولی، سامیِ شرقی است. ṯō، به‌معنای «که …ـش»، در PT 286 در جای دیگری فقط در سامیِ شرقیِ اکدی، به‌صورتِ šū، شناخته شده است. برای آن‌که افسون را سامیِ شمال‌غربی بدانَد، استاینر ناچار است یک دگرگونیِ آوایی را در خودِ سامیِ نیاکان فرض کند (صص. ۵۵–۵۷). خوانشِ ساده‌تر آن است که این فرمول از جداییِ سامیِ شرقی و غربی قدیمی‌تر است.

جمع با تکرار ساخته شده است. دوبرابرکردنِ اسم برای ساختنِ جمع یا زوج، چنان‌که در ریرـ‌ریر می‌بینیم، کهن است؛ استاینر به پژوهش‌هایی اشاره می‌کند که برای آفروآسیایی جمعِ اسمیِ تکرارشده بازسازی می‌کنند (ص. ۱۷، یادداشت).

دستورِ زبان کهن است. عبارتِ «به خانهٔ من بیا» حرفِ اضافه ندارد و استاینر یادآور می‌شود که این «در متنی به این قدمت، به‌هیچ‌وجه دور از انتظار نیست» (ص. ۳۶).

افسون‌ها به‌روز می‌شدند. شاهانِ بعدی آن‌ها را بازنگری کردند. نسخهٔ پپیِ دوم فعلی را تغییر می‌دهد و نسخهٔ پپیِ اول ضمیرِ ṯō را حذف می‌کند. استاینر می‌پرسد: «آیا پپیِ اول از کاهنانِ بیبلوس خواسته بود افسون‌های سامی را دوباره بررسی کنند؟» (ص. ۵۷). اگر کاهنانِ شامی در هر دورهٔ پادشاهی متن را به‌روز نگه می‌داشتند، ویژگی‌های بیبلوسی تاریخِ آخرین بازنگری را نشان می‌دهند. آن‌ها به ما می‌گویند افسون‌ها آخرین بار چه زمانی بازبینی شده‌اند؛ و ویژگی‌های کهن می‌گویند ریشه‌شان تا چه زمانی به گذشته می‌رسد.

این افسون‌ها از دو مسیر آمده‌اند. آوای ṯ فقط در مجموعهٔ دوم دیده می‌شود (ص. ۶۲). دو مجموعه یک ترجیع‌بند دارند و جز آن، چیز چندانی مشترک ندارند. دو زنجیرهٔ انتقال که هر دو به همان مادرـ‌مار می‌رسند، حاصلِ یک آیینِ تثبیت‌شده است.

مصرشناسانی که استاینر از آنان نقل‌قول می‌کند نیز دربارهٔ این گونهٔ ادبی همین را می‌گویند. هارتویگ آلتن‌مولر معتقد بود Zaubersprüche، یعنی افسون‌های جادویی، کهن‌ترین گونه در متون اهرام‌اند: افسون‌هایی «die eine lange mündliche Tradition hinter sich haben und die auch eine sehr altertümliche Sprache aufweisen» («که پشت سرشان سنتی شفاهیِ دیرپا دارند و نیز زبانی بسیار کهن‌نما را نشان می‌دهند»، ص. ۲). جان بینز در آن‌ها «نشانه‌هایی از عمقِ انتقالِ مکتوب» می‌دید که «می‌توانستند حاکی از سده‌ها تحول باشند» (صص. ۲، ۴).

واژه‌های مشترک #

مصری و سامی شاخه‌های خواهرِ آفروآسیایی‌اند؛ خانواده‌ای که بربری، چادی، کوشی و اوموتی را نیز دربرمی‌گیرد. فرهنگ ریشه‌شناختیِ حامی‌ـ‌سامیِ ولادیمیر اورل و اولگا استولبووا واژگانِ کاربردیِ این آیین را از نیای مشترکشان مشتق می‌کند. بر پایهٔ ریشه‌شناسی‌های آنان، واژه‌هایی که یک افسونِ مار به آن‌ها نیاز دارد، واژه‌هایی هستند که هر دو شاخه به ارث برده‌اند.

ریشه (نیاآفروآسیایی)مصریسامیدر افسون‌ها
tuf- «تف کردن»tfآرامی، عربی، گعزی«آب‌دهان تمام شده است» (PT 237)
mawut- «مردن»mwtmwttamītu، «مرگ می‌آورد» (PT 286)
ʔa-ruw- «شیر»rwʔarway-، عبریِ ʔărî«ای شیر!» (PT 235)؛ تیگره‌ایِ ʔarwe، به‌معنای «مار»
ḥüw- «مار»ḥyw/hjwḥiwy-«مادرـ‌مار» (PT 235)؛ «مار، دراز بکش» (PT 237)
ʔap- «بینی»—ʔapp-«بوی خوشِ بینی» (PT 281)
ćun- «جادوگری»šn.w «جادوگر»— (چادیِ شرقی: «جادو»)فنِ افسونگر
ʔat- «آمدن»—اوگاریتیِ ʔtw«بیا، بیا» (PT 236)
sim- «نام»—šum، šēm«آیا این نامِ توست؟» (PT 236)

ریشه‌ها، بازسازی‌ها و شماره‌ها پیشنهادهای اورل و استولبووا در فرهنگ ریشه‌شناختیِ حامی‌ـ‌سامی (۱۹۹۵)، شماره‌های ۲۴۱۳، ۱۷۵۱، ۵۶، ۱۲۰۲، ۴۶، ۵۷۱، ۶۳ هستند. هم‌ریشه‌های مصری‌ـ‌سامیِ «مردن» و «نام»، همراه با «زبان» و «دندان»، در فهرستِ کوتاهِ جان هیوهنگارد از هم‌ریشه‌های قطعی آمده‌اند؛ فهرستی که استاینر بازنقل می‌کند (ص. ۷۵).

تف کردن، مردن، شیر، مار، بینی، جادوگری، آمدن، نام. می‌شد آیینِ زهر را پیش از جداییِ مصری و سامی با همین واژگان ادا کرد. صورتِ سامیِ افسون‌ها همان شکلی است که واژه‌ها در شاخهٔ شامی به خود گرفتند؛ سطرهای مصری که پاسخشان می‌دهند، از همان میراث، اما در سوی دیگر، بهره می‌برند.

کشاورزان #

مصری و سامی چه زمانی از هم جدا شدند و زبانِ نیای آن‌ها را چه کسانی سخن می‌گفتند؟ زبان‌شناس، الکساندر میلیتارف، از راهِ واژگانِ کشاورزی به این پرسش پاسخ داد. او «بیش از سی اصطلاحِ مشترکِ آفراسیایی (آفروآسیایی، سامی‌ـ‌حامی) گرد آورد که بیشترشان آشکارا به کشاورزی مربوط‌اند»؛ این شمار برای آن‌که «بتوان گفت نیاآفراسیاییان مردمی کشاورز بودند» کافی است. او جداییِ زبانِ نیایی را «به هزارهٔ نهم پیش از میلاد» تاریخ‌گذاری می‌کند و گویشورانش را «به‌احتمال زیاد، با سازندگانِ فرهنگِ باستان‌شناختیِ ناتوفی و ناتوفیِ پسینِ نوسنگیِ آغازینِ شام» یکی می‌داند (میلیتارف ۲۰۰۲، ص. ۱۳۵). در درختِ زبانیِ او، مصری در همان هزاره از بقیهٔ شاخهٔ شمالی جدا می‌شود.

خاستگاهِ شامیِ مورد نظرِ میلیتارف رقیبانی دارد. کریستوفر اهرِت آفروآسیایی را در شمال‌شرقیِ آفریقا جای می‌دهد و بر «تنوعِ درونیِ بسیار بیشتر و عمقِ زمانیِ تاریخیِ بیشترِ آن» در قیاس با هندواروپایی تأکید می‌کند. در هر صورت، لایهٔ مشترکِ زیرینِ مصری و سامی پیشاتاریخی است، و کشاورزی محتمل‌ترین راهی است که آن را به درهٔ نیل رسانده است.

کشاورزیِ مصر از شام آمد. دانشنامهٔ مصرشناسیِ یو‌سی‌ال‌ای اجماعِ کنونی را چنین خلاصه می‌کند: «گیاهان و جانورانِ اهلیِ اصلی که پایهٔ کشاورزیِ مصرِ باستان را شکل می‌دادند (گوسفند، بز، گاو، خوک، گندمِ امر و جوِ پوشینه‌دار)، از آسیای غربی و از راهِ شام به شمال‌شرقیِ آفریقا وارد شدند»؛ و دی‌اِن‌اِیِ باستانی نشان می‌دهد که «امرِ مصرِ باستان واقعاً با گندم‌های جنوبِ شام خویشاوند بود» (مالسون ۲۰۲۶، ص. ۳). نخستین غله در مصر در کرانهٔ شمالیِ فیوم پیدا می‌شود و تاریخش به حدود ۵۰۰۰ پیش از میلاد می‌رسد؛ همچنین در مرمی‌ده بنی‌سلامه، در حاشیهٔ غربیِ دلتا، از حدود ۴۸۰۰ پیش از میلاد دیده می‌شود (ص. ۴). استاینر یادآور می‌شود که تا هزارهٔ چهارم، مردمانی از شام در مَعادی، نزدیکِ قاهره، زندگی می‌کردند (صص. ۱۰–۱۱).

مردمانی نیز همراهِ غله آمدند. پژوهشی در سال ۲۰۱۷ روی مومیایی‌های مصریِ ابوصیر الملق، با قدمتی از پادشاهیِ نو تا دورهٔ روم، نشان داد که «مصریانِ باستان بیشترین خویشاوندی را با نمونه‌های نوسنگی و عصر مفرغِ شام دارند» (شوئنمان و همکاران، ۲۰۱۷). در سال ۲۰۲۵، نخستین ژنومِ کامل از دورهٔ پادشاهیِ کهن، متعلق به مردی که در نُوَیرات درونِ خمره‌ای به خاک سپرده شده بود و تاریخش ۲۸۵۵–۲۵۷۰ پیش از میلاد تعیین شده است ــ چند سده پیش از اوناس ــ نشان داد که «تقریباً ۲۰٪ از تبارِ ژنتیکیِ او را می‌توان به ژنوم‌هایی ردیابی کرد که نمایندهٔ هلالِ حاصلخیزِ شرقی‌اند». نویسندگان نتیجه می‌گیرند که تماس‌های مصر با هلالِ حاصلخیز «به اشیا و نقش‌مایه‌ها محدود نبودند … بلکه مهاجرتِ انسان‌ها را نیز دربرمی‌گرفتند» (مورز جیکوبز و همکاران، ۲۰۲۵). باقیِ تبارِ او را به‌بهترین شکل می‌توان با مردمانِ مراکشِ نوسنگیِ میانه مدل‌سازی کرد؛ جمعیتی که خود حاملِ تبارِ نوسنگیِ شام است.

راهِ شام‌ـ‌آفریقا از این هم کهن‌تر است. شکارچیانی که ۱۵ هزار سال پیش در تافورالتِ مراکش به خاک سپرده شدند، «خویشاوندیِ ژنتیکی با مردمانِ خاور نزدیک در آغازِ هولوسن نشان می‌دهند؛ خویشاوندی‌ای که بهترین نمونهٔ آن ناتوفی‌های شامی‌اند و حاکی از پیوندی پیشاکشاورزی میان آفریقا و خاور نزدیک است» (فان ده لوسدرخت و همکاران، ۲۰۱۸).

مردم پیش از کشاورزی از شام به شمال آفریقا کوچ کردند، و با گسترش کشاورزی نیز بار دیگر به آنجا رفتند؛ آمدنشان تا دوران پادشاهی کهن ادامه یافت. آیینی که مردم اجرا می‌کنند، همراه آنان سفر می‌کند. آیین مارِ آن نخستین کشاورزان به لایه‌ای تعلق دارد که زیرِ هر دوِ مصری و سامی قرار گرفته و به نیا-آفروآسیایی نزدیک‌تر است؛ نامی که من برای این لایهٔ ژرف برگزیده‌ام نیا-آدمی (Proto-Adamic) است. بر پایهٔ ریشه‌شناسی‌های اورل و استولبوا، واژگانی که این آیین به کار می‌برد در هر دو شاخه باقی مانده‌اند، و آیین مارِ مادر در سقاره تنها متنی است که آن را هم‌زمان به هر دو زبان حفظ کرده است.

جادوها چگونه باقی می‌مانند #

اینکه آیینی از زبان خود دیرپاتر بماند، در مورد عبارت‌های مقدس امری معمول است.

کاهنان وداییِ هند سرودهای خود را حدود سه هزار سال، واو به واو و شفاهی حفظ کردند؛ از جمله رشته‌های کاملی از هجاهای آهنگین، ستوبه‌های ساماوِدایی، که اصلاً معنایی نداشتند؛ فریتس استال نظریه‌ای دربارهٔ آیین بر پایهٔ همین واقعیت بنا کرد. در روم، کوئینتیلیان از «زبان سرودهای سالی که اکنون حتی کاهنان خودشان نیز به‌سختی آن را می‌فهمند» نوشت (Institutio Oratoria 1.6.40). برادران آروال در سال ۲۱۸ میلادی سرود کهن خود برای لارس را بر سنگ نگاشتند، به لاتینی‌ای که قرن‌ها از خودِ سنگ قدیمی‌تر بود. هیتی‌ها آیین هاتی‌ها را ــ به زبانی مرده و بی‌خویشاوند با زبان خودشان ــ حفظ کردند و آن را به هاتی، همراه با برگردان‌های هیتی، می‌خواندند. طلسم‌های اوناس دقیقاً همین ساختار را دارند: هسته‌ای بیگانه، چارچوبی بومی و کاهنانی که هسته را حفظ کردند، چون آن بخش نیروی آیینی داشت.

مصریان همین کار را با همین سطرها کردند. حدود چهار قرن پس از اوناس، پنج تدفین از دودمان دوازدهم در لیشت و سقاره، سامیِ PT 232–236 را نشانه‌به‌نشانه بر تابوت‌ها و دیوارهای اتاق تدفین رونویسی کردند: سه نقش کرکسِ بی‌نشانِ تعیین‌کنندهٔ ریر-ریر، kw ریر-ریر jmḥw jmḥw، kbb hjtjjtjj bjtjj که سته آن را سخنان بی‌معنا خواند، و آلت تناسلی در mt و، در چهار مورد از پنج مورد، در nk (آلن، Coffin Texts VIII، صص. ۲۶۱–۶۴). هیچ کاتبی واژه‌ای را به صورت مصری بازنویسی نکرد یا برای معنادار کردن آن نشانه‌ای نیفزود. پیکرتراشان اوناس پیش‌تر در جایی پرنده‌ها را با سرِ گرد و در جای دیگر با سرِ تخت کنده‌کاری کرده بودند (اشتاینر، صص. ۸۳–۸۴)؛ ریتنر همان پرنده‌ها را در طلسم دیگری از دوران تتی، PT 386، نیز یافت؛ طلسمی که خطابش را چنین می‌خوانیم: «تتی نزد تو آمده است، ریر-ریر» (اشتاینر، ص. ۸۳). نیرو در آوا بود و آوا حفظ شد.

سپس تابوتی از اسیوط نشان می‌دهد وقتی رونویس‌کنندگان می‌کوشند متن را بفهمند چه رخ می‌دهد. در مجموعهٔ طلسم‌های مار، CT 885، «نام مرا بستای» ریر-ریر به ماری به نام تجاترِن بدل شده و «تو که از این سرزمین بیگانه‌ای» به ماری به نام خازت-نِر؛ برای هر دو نیز نشانهٔ تعیین‌کنندهٔ مار به کار رفته است، نشانه‌ای که در پادشاهی کهن هرگز نوشته نمی‌شد (دو باک، Coffin Texts VII، ص. ۹۵). حتی پس از بدخوانی، سطرها همان چیزی ماندند که همیشه بودند: طلسم‌هایی بر ضد مارها. کاهنانی که دیگر نمی‌دانستند ریر-ریر کیست، هنوز می‌دانستند که باید بر دیوار بالای مرده باشد.

فرمولی که همراه نخستین کشاورزان از شام به نیل رسید و در ۲۳۵۰ پیش از میلاد هنوز بر سنگ کنده می‌شد، نیازی به توجیهی ویژه ندارد. کافی است همان محافظه‌کاری‌ای را در نظر بگیریم که سرودهای ودایی، سالی و هاتی را طی همین بازهٔ زمانی زنده نگه داشت؛ و نیز همان محافظه‌کاری‌ای را که کاتبان متون تابوت‌ها در همین متن نشان می‌دهند.

هزار سال بعد، در اوگاریت #

آیین مارِ مادر با اوناس پایان نیافت. در اوگاریت، در کرانهٔ سوریه، کاتبی حدود ۱۲۰۰ پیش از میلاد طولانی‌ترین متن اوگاریتیِ مربوط به مارگزیدگی را نوشت (KTU 1.100, RS 24.244). دنیس پردی آن را در Ritual and Cult at Ugarit ترجمه کرده است؛ متن با مادری آغاز می‌شود:

مادرِ نریان، مادیان،
دخترِ چشمه، دخترِ سنگ،
دخترِ آسمان‌ها و مغاک،
مادرش، شاپشو، را فرامی‌خواند:
«مادر شاپشو، پیامی ببر…
«افسون من برای مارگزیدگی،
برای زهرِ مارِ فلس‌دار:
از آن، ای افسونگر، نابود کن،
زهر را از آن بیرون بران.»»
— KTU 1.100، آغاز متن (Pardee 2002, p. 174)

او همین پیام را به‌ترتیب و نام‌به‌نام برای دوازده خدا می‌فرستد و ترجیع‌بند هر بار تکرار می‌شود: «زهر را از آن بیرون بران.» تنها آخری، حورانو، خدای مارها، از عهدهٔ این کار برمی‌آید. او با گز و خرما زهر را بیرون می‌راند تا اینکه «زهر چنان ناتوان می‌شود که گویی در جویباری است». سپس به خانهٔ او می‌آید، اما او در را بسته است. حورانو می‌خواهد وارد شود و او بهایش را تعیین می‌کند:

«مارها را به‌عنوان بهای عروس من بده،
پسران افعی‌ها را به‌عنوان بهای همسری‌ام.»
«اینک مارها را به‌عنوان بهای عروس تو می‌دهم،
پسران افعی‌ها را به‌عنوان بهای همسری‌ات.»
— KTU 1.100، سطرهای ۷۳–۷۶ (Pardee 2002, pp. 178–79)

همسانی‌های این متن با اوناس به‌طرزی چشمگیر نزدیک‌اند. گوینده‌ای زن با تبار کیهانی، مادری که مادرش را فرامی‌خواند و با تکرار، افسون زهر را می‌فرستد. زهر فراخوانده می‌شود و دور رانده می‌شود. ماجرا با آمیزش جنسی و ازدواج به انجام می‌رسد و مارها هدیه‌ای هستند که آن را مُهروموم می‌کنند. در سقاره، مارِ مادر مزاحم را به معشوق خود بدل می‌کند و زهر را به خانه‌اش فرامی‌خواند. در اوگاریت، مادیان خود را در «خانهٔ افسون» خویش زندانی می‌کند و مارها را به‌عنوان بهای عروسش می‌پذیرد.

هزار سال میان این دو متن فاصله است و آن‌ها با دو خط و دو زبان سامیِ متفاوت نوشته شده‌اند. اما آیین شکل خود را حفظ کرد. از منظر اوگاریت، طلسم‌های اوناس یکی از نگارش‌های آیینی‌اند که مردم شام از دیرباز اجرا می‌کردند.


مطالب مرتبط #


منابع #

  1. Steiner, Richard C. Early Northwest Semitic Serpent Spells in the Pyramid Texts. Harvard Semitic Studies 61. Winona Lake: Eisenbrauns, 2011. Foreword by Robert K. Ritner. Cited pp. 2, 4, 10–11, 17, 19–20, 22–49, 52–58, 62, 75, 80, 83–84.
  2. Faulkner, R. O. The Ancient Egyptian Pyramid Texts. Oxford: Clarendon Press, 1969.
  3. Allen, James P. The Ancient Egyptian Pyramid Texts. Writings from the Ancient World 23. Atlanta: Society of Biblical Literature, 2005, pp. 18, 53.
  4. Thesaurus Linguae Aegyptiae. Earlier Egyptian corpus v18 and the 2018 open export. CC BY-SA 4.0.
  5. Orel, Vladimir E., and Olga V. Stolbova. Hamito-Semitic Etymological Dictionary. Leiden: Brill, 1995. Nos. 46, 56, 63, 571, 1202, 1751, 2413.
  6. Militarev, Alexander. “The Prehistory of a Dispersal: the Proto-Afrasian (Afroasiatic) Farming Lexicon.” In Peter Bellwood and Colin Renfrew (eds.), Examining the Farming/Language Dispersal Hypothesis. Cambridge: McDonald Institute for Archaeological Research, 2002, ch. 12, p. 135.
  7. Ehret, Christopher. Reconstructing Proto-Afroasiatic (Proto-Afrasian): Vowels, Tone, Consonants, and Vocabulary. University of California Publications in Linguistics 126. Berkeley, 1995.
  8. Malleson, Claire. “Cereals.” In Mennat-Allah El-Dorry and Willeke Wendrich (eds.), UCLA Encyclopedia of Egyptology. Los Angeles, 2026, pp. 3–4.
  9. Schuenemann, Verena J., et al. “Ancient Egyptian mummy genomes suggest an increase of Sub-Saharan African ancestry in post-Roman periods.” Nature Communications 8 (2017): 15694.
  10. Morez Jacobs, Adeline, et al. “Whole-genome ancestry of an Old Kingdom Egyptian.” Nature 644 (2025): 714–721.
  11. van de Loosdrecht, Marieke, et al. “Pleistocene North African genomes link Near Eastern and sub-Saharan African human populations.” Science 360 (2018): 548–552.
  12. Pardee, Dennis. Ritual and Cult at Ugarit. Writings from the Ancient World 10. Atlanta: Society of Biblical Literature, 2002, text 53 (RS 24.244 = KTU 1.100), pp. 172–79.
  13. Quintilian. Institutio Oratoria 1.6.40, trans. H. E. Butler. Loeb Classical Library, 1920.
  14. Staal, Frits. “The Meaninglessness of Ritual.” Numen 26 (1979): 2–22.
  15. Allen, James P. The Egyptian Coffin Texts VIII: Middle Kingdom Copies of Pyramid Texts. Oriental Institute Publications 132. Chicago: Oriental Institute, 2006, pp. ix–x, 261–64.
  16. de Buck, Adriaan. The Egyptian Coffin Texts VII: Texts of Spells 787–1185. Oriental Institute Publications 87. Chicago: University of Chicago Press, 1961, pp. 92–98 (spell 885).