
~/snake-cult/one-gesture,-many-peoples
سروران مار
خدایان دریایی چین، مارها را بر گوشهایشان میآویزند و بر مارها پا میگذارند. همین چند حالت از باختر تا کرت، گوتلاند، بنگال، تایوان، آریزونا و آند دیده میشود.
A snake in each hand. A snake at each ear. Two underfoot.
خلاصه
- کلاسیک کوهها و دریاها (Shanhaijing) برای خدایانش فرمولی ثابت دارد: آنها مارها را در دست میگیرند، مارها را به گوش میآویزند و بر مارها پا میگذارند.
- همین چند حالت بدنی بر مُهرهای عصر مفرغِ ایران و باختر، در کرت مینوسی، بر سنگنگارهای از گوتلاند، در بنگال، تایوان، کاهوکیا، رشتهکوه آند و رقص مار هوپی دیده میشود.
- اینجا گالریای از این حالتها را میبینید که بر اساس کاری که بدن با مار انجام میدهد دستهبندی شدهاند؛ همراه با نقشهای از محل یافتن هرکدام.
- در چند آیین، مارگیر و گاوغرّان در یک مراسم کنار هم دیده میشوند: آیینهای اسرارآمیز یونانی دیونیسوس و سابازیوس، آیین مار و آنتلوپ هوپی، مراسم پیتونِ یولنگو و نقاب بزرگ دوگون.
فرمول #
Shanhaijing راهنمای جهانی از مردمان و ارواح شگفت است که میان دورهٔ دولتهای جنگطلب و اوایل دودمان هان تدوین شده است. هنگامی که به چهار دریای واقع در کرانهٔ زمین میرسد، برای هر دریا خدایی در نظر میگیرد و هر چهار خدا را به یک شیوه تصویر میکند. یوچیانگ 禺彊، خدای دریای شمال، «چهرهای انسانی و پیکری پرندهگون دارد؛ دو مار سبز را به گوشهایش آویخته و بر دو مار سبز پا میگذارد.» خدایان شرق، جنوب و غرب فقط در رنگ مارهایشان تفاوت دارند. همسرِ استاد باران، یوشیچیه 雨師妾، سیاه است و «در هر دست ماری دارد، ماری سبز کنار گوش چپ و ماری سرخ کنار گوش راست.» (Shanhaijing، پروژهٔ متن چینی)
سه فعل تمام تصویر را میسازند: 操 cao، بهمعنای گرفتن؛ 珥 er، بهمعنای آویختن چون زیور گوش؛ و 踐 jian، بهمعنای پا گذاشتن. خدایی که مارها را در دست میگیرد، به گوش میآویزد و بر آنها میایستد، بر آنها فرمان میراند؛ و در این متون، این فرمانروایی از آنِ نیروهای دریا، باران و کرانههای جهان است.
این حالتها منحصر به چین نیستند. پیکری روبهرو که در هر مشت ماری را گرفته، یکی از کهنترین تصویرهای قدرت در آسیای غربی است. این تصویر بر ظرفهای کلریتیِ جیرفت و مُهرهای مفرغیِ باختر، در حدود ۲۵۰۰ تا ۱۷۰۰ پیش از میلاد، حک شده است و حالت پیکرهٔ الههای از سفال لعابدارِ کنوسوس نیز همین است. مارهایی که به گوش آویخته شدهاند، در آن سوی اقیانوس آرام دوباره پدیدار میشوند. پا گذاشتن بر مار، حالت هوروس بر تمساحها، کریشنا بر کالیه و ماناسا، الههٔ مارِ بنگال، است. در جایی دیگر استدلال کردهام که این خانوادهٔ کامل از تصاویر از آیینی سرچشمه میگیرد که در آن با مارهای واقعی سروکار داشتند؛ بنگرید به آیین مارِ آگاهی. در اینجا میگذاریم خودِ تصاویر سخن بگویند.
خداوندگاران مار کجا یافت میشوند #
نقشه هر شیء یا آیینِ این گالری را نشان میدهد. حالتها را روشن یا خاموش کنید. دایرههای کهربایی نشانگر آیینهاییاند که در آنها گاوغرّان در همان مراسمی صدا میدهد که مار نیز حضور دارد.
Where the serpent is held, worn and heard
با Tab به نقشه بروید، سپس با کلیدهای جهتنما میان نقطهها جابهجا شوید.
- Bullroarer in the same rite (5)
- Snake held in the hand (27)
- Snakes at the ears
- Snakes underfoot
- Snakes from the body
- Snakes worn or coiled round
- Other serpent figures
دو الگو به چشم میآیند. حالتِ گرفتن یک مار در هر دست، در هزارههای سوم و دوم پیش از میلاد، در نواری از فلات ایران تا باختر ــ مسیر زمینیِ رو به چین ــ بیشترین تمرکز را دارد و نمونههایی پراکنده در کرت، مصر و گوتلاند نیز دارد. مارهای آویخته به گوش، که نشان ویژهٔ Shanhaijing هستند، در خاور نزدیک دیده نمیشوند؛ نزدیکترین نمونههای مشابهشان در حاشیهٔ اقیانوس آرام، نزد پیوَنِ تایوان و موچهٔ پرو، یافت میشوند.
۱. ماری در هر دست #
روشنترین صورتِ این نقشمایه: پیکری روبهرو، با دستهای گشوده، که در هر طرف ماری را گرفته است. بیشترین تمرکز آن در ایران و باختر است. ظرفهای جیرفت و خفاجه نشان میدهند که این نقشمایه، همچون کالای تجاری، به سومر راه یافته است؛ مسیری واقعی برای انتقال تصویر.
















بیشتر بخوانید: مارها بهمثابهٔ سطوح کنترل در فلات ایران به قهرمانِ ماربهدستِ جیرفت میپردازد؛ زهر و والهالا سنگ گوتلاند، قِتش و بانوی حیوانات را بررسی میکند.
2. مارها کنار گوشها #
珥兩蛇، «دو مار که چون گوشواره بر گوشها آویختهاند»، نشانِ شاخص شانهایجینگ است. در شواهد خاور نزدیک اثری از آن نیست. نزدیکترین نمونههای مشابه در شرق، آنسوی اقیانوس آرام، دیده میشوند: نیاکان پایوان که دو افعی در دو سوی سرشان قاب گرفتهاند، و سروران موچه که مارهای طلایی را به گوش میآویختند.







بیشتر بخوانید: نووا و فوکسی نیاکانِ مارپیکرِ چینِ کهن را گرد میآورد.
3. مارها زیر پا #
踐兩蛇، «پا گذاشتن بر دو مار». ایستادن بر مار، ژستِ اژدهاافکن است. در مصر و هند، این ژست معنایی خاص دارد: چیرگی بر زهر و بر آبی که مار آن را مسموم میکند یا از دسترس بیرون میدارد.







بیشتر بخوانید: مارهایی که زبان جانوران را میبخشند دربارهٔ زهر کالیه؛ هراکلس، آدم و کریشنا تشرف یافتند.
4. مارهایی که از بدن میرویند #
مارهای شانهٔ ضحاک نمونهای مشهورند، اما این تصویر دو هزار سال از شاهنامه کهنتر است. خدایی سومری گودئا، فرمانروای لاگاش، را هدایت میکرد و مارهایی از شانههایش سر برمیآوردند. در گال و استپهای کنار دریای سیاه، مارها خودِ پاها میشوند.






بیشتر بخوانید: حاکمیت ماران دربارهٔ دستور زبانِ مارِ ایرانی در پسِ ضحاک؛ مارانی که جهان انسان را بنیان نهادند دربارهٔ مادرِ مارپیکرِ سکاها در روایت هرودوت.
5. مارهایی که پوشیده، در دست گرفته و حمل میشوند #
کمربندها، دیهیمها و مارهای زنده بر شانهها. در یونان، این پوششِ آیینهای رازآمیز دیونوسی است؛ همان آیینهایی که رومبوس، گاوغرّان، از اشیای مقدسشان بود. در آمریکای میانه و رشتهکوه آند، مار از سربند برمیآید یا آروارههایش را پیرامون فرمانروای نشسته میگشاید.













بیشتر بخوانید: مار در انفیه دربارهٔ چاوین؛ رازهای اولمک و مارِ پیش از کوتزالکواتل; مار همان راه است دربارهٔ مارِ رؤیای مایا.
۶. چین باستان در مفرغ و لاک #
شانهایجینگ متنی است. اینها اشیایی از همان سدهها و سدههای پیش از آناند.








گور گائوژوانگ در سال ۱۹۷۸ کاوش شد. خدایان آن بر مفرغِ چکشکاریشدهای با ضخامت کمتر از یک میلیمتر، بر یک بشقاب، یک آبریز و ظرفهایی غربالمانند حک شدهاند و در سه گونه جای میگیرند: خدایانی که در هر دو دست یا کنار گوشهایشان مار دارند و گاه مارهایی زیر پایشان است؛ خدایانی که در یک دست تبر و در دست دیگر مار دارند؛ و خدایانی که در هر دست جانوری گرفتهاند. ژانگ لوشنگ آنها را همراه با خدایان جینگمن و سوئیژو ذیل عنوان «خدایان کوهها و دریاها همگی مار در دست دارند» گرد میآورد.1 خدای تبر و مار تا دورهٔ هان شرقی نیز باقی میماند. نگهبان گوری از یک گور صخرهای در تیانهویشان، چنگدو، حدود یک متر ارتفاع داشت؛ در یک دست تبر، در دست دیگر مار و زبانی آویخته تا زیر کمر داشت. اکنون تنها سر او در موزهٔ سیچوان به نمایش گذاشته شده است.
در شمال و شرقِ دورتر، پیکرههای دورهٔ جومون میانی از دامنههای یاتسوگاتاکه در ناگانو، با قدمتی حدود ۴۷۰۰ سال، ماری حلقهزده بر فرق سر دارند. در سیبری، نوارهای سرِمار بر پشتِ جامههای شمنی اونکی آویختهاند تا شمن را در سفرش میان جهانها همراهی کنند، و بر ردایی نانایی، روحِ راهنما، بوچو، سوار بر ماری دیده میشود.
۷. مار غرّان #
در چند آیین، مارگیر و گاوغرّان در یک مراسم حضور دارند. اینها لوحهایی هستند که در آنها حرکت و صدا به هم میرسند.




دو نمونهٔ دیگر لوحی ندارند. میان یولنگوهای سرزمین آرنهم، گاوغرّانِ نقاشیشده با نقش پیتون که بر بندش چرخانده میشود، خودِ صدای مار بزرگ، یورلونگور، است؛ همان ماری که خواهران واگیلاک را بلعید و نخستین ابرهای موسمی را به آسمان تف کرد (مدخل اطلس گاوغرّان). میان دوگونهای مالی، نقاب بزرگ روح نخستین نیا را در خود دارد؛ نیایی که در هیئت مار مرد، و صدایش همان رومبِ چرخان است (Griaule 1938).
در یونان، کلمنت اسکندرانی ابیاتی اورفیکی را نقل میکند که rhombos را در شمار اسباببازیهای دیونوسوسِ کودک میآورند؛ نمادهایی از اسرار او. دموستن آیسخینس را بهسبب آنکه در آیینهای تشرفِ مادرش مارهای فربهگونه را میفشرد و بالای سر میگرفت و «euoi saboi» فریاد میزد، به تمسخر میگیرد (On the Crown 259–260). پاپیروس گوروب هر دو را در یک آیین کنار هم میآورد: خدایی که از میان ردای نوآموز عبور داده میشود، و گاوغرّانی در سبد مقدس.
بیشتر بخوانید: مار، زوزه و آینه; نظریهٔ «آنتئوژنِ زهر مار» در آیینهای اسرارآمیز باستانی; مارهای حوا دربارهٔ رقص مارِ هوپی؛ خدایی که پشت رنگینکمان است. در اطلس گاوغرّان: صدای مار, مارهای زنده, مارها و گاوغرّانها در آیین هوپی و یونان, خدا از میان سینه و مارِ رنگینکمان.
چه کسی گفته است این یک نوع است #
کمتر پژوهشگری ماربهدست را بر نقشهای واحد جای داده است. اینها بیش از دیگران به این کار نزدیک شدند.
- بالاجی موندکور، “The Cult of the Serpent in the Americas: Its Asian Background”، Current Anthropology 17 (1976)، و The Cult of the Serpent (1983). او تماسهای متأخر را رد کرد و استدلال کرد که وحدت آیینهای مار در قارهٔ آمریکا، نشان از ریشههای کهن آسیایی دارد که از راه برینگیا منتقل شدهاند.
- کی. سی. چانگ، Art, Myth, and Ritual (1983). او پیکرههای Shanhaijing را که مار میپوشند و در دست میگیرند، شمنهایی با یاوران حیوانی دانست؛ بخشی از لایهای شمنی که در پیرامون اقیانوس آرام مشترک بوده است.
- کارل هنتسه، Mythes et symboles lunaires (1932) و Objets rituels, croyances et dieux de la Chine antique et de l’Amérique (1936). او نقشمایههای مار و زبان را در هنر شانگ در کنار هنر میانآمریکایی، ساحل شمالغربی و آند قرار داد.
- لینگ چونشنگ 凌純聲. نظریهٔ او دربارهٔ «فرهنگ پیرامون اقیانوس آرام»، باییوِ مارتوتمِ جنوب چین را به تایوان و اقیانوسیه پیوند میداد.
- ویکتور ساریانیدی، Myths of Ancient Bactria and Margiana on its Seals and Amulets (1998). او مُهرهای بلخِ ماربهدست را بازتاب یک اسطورهشناسی مشترک با ایلام و میانرودان دانست.
- فیلیپ کول (1978) و پیر آمیت (1986). آنها کلریتِ مار و پیکره از جیرفت و تپه یحیی را تا سومر دنبال کردند.
- ف. ا. م. ویگِرمان، “Transtigridian Snake Gods” (1997). او خدایانِ ماربرشانه را در یک مجموعه در مرز ایران گرد آورد.
- نانو ماریناتوس، The Goddess and the Warrior (2000). او الههٔ مار مینوسی، گورگون در مقام بانوی جانوران، و گونهٔ قتش شام را به هم پیوند داد.
- ماریا گیمبوتاس، The Gods and Goddesses of Old Europe (1974؛ بازنگریشده با عنوان The Goddesses and Gods of Old Europe، 1982) و The Language of the Goddess (1989). الههٔ ماری نوسنگی که بیگسست تا کرت مینوسی امتداد مییابد. در نیایشگاه ساباتینوکا در اوکراین، شانزده پیکره با «سرهایی بهشکل مار و بدون بازو، جز یکی که بچهماری در دست دارد»، بر تختهای شاخدار کنار قربانگاهی نشستهاند و در کنار آن، تختی هماندازهٔ واقعی برای «کاهنهای که بر مراسم نظارت میکرد» قرار دارد؛ «ممکن است در این نیایشگاه آیینهای تشرف برگزار میشده باشد» (1989, p. 133; 1982, p. 73). در کاتو یراپترا در کرت، الههٔ تاجدار پاهایی از مار دارد (1982, pl. 65)، و در آتن، مار آتنا در کنار او ایستاده است، «همقد و همشکوه او، همچون همزادش» (1982, p. 148, after Harrison).
- مایکل ویتسل، The Origins of the World’s Mythologies (2012). مار در کهنترین روایت «لوراسیایی»، از اوراسیا تا قارهٔ آمریکا.
مطالعهٔ بیشتر #
- آیین مارِ آگاهی و آیین مارِ آگاهی، دو سال بعد، Vectors of Mind.
- گاوغرّان: بسیار بیش از آنچه میخواستید بدانید, Vectors of Mind.
- اطلس گاوغرّان، و خود اطلس در bullroarer.org.
- مارِ بیخویشتن، دربارهٔ لوح ماری مالتا.
یادداشتهایی دربارهٔ لوحها #
تصاویر از ویکیمدیا کامنز، مجموعههای دسترسی آزاد موزهها، گالری هنر استرالیای غربی، نسخههای چاپیِ قدیمی Shanhaijing و طرحهای خطیِ منتشرشده همراه گزارشهای کاوشهای چین گرفته شدهاند. هر لوح به صفحهٔ منبع خود پیوند دارد. تاریخها مربوط به اشیا هستند؛ برای متنها و نسخههای چاپی، تاریخ هر دو ذکر شده است. برچسبهای منطقه از نام کشورهای امروزی برای محلهای کشف استفاده میکنند. این مجموعه گالری است، نه سرشماری: اشیایی را ترجیح میدهد که تصاویر عمومیِ خوبی دارند و ازاینرو مجموعههای موزهای در اروپا و آمریکای شمالی را بیش از اندازه بازنمایی میکند.
منابع #
- Shanhaijing 山海經. Chinese Text Project. فصلهای هایوای و داهوانگ.
- Fewkes, J. Walter, A. M. Stephen and J. G. Owens. The Snake Ceremonials at Walpi. Journal of American Ethnology and Archaeology 4, 1894.
- Evans, Arthur. The Palace of Minos, vol. 1. Macmillan, 1921, pp. 495–505.
- Sarianidi, Viktor. Myths of Ancient Bactria and Margiana on its Seals and Amulets. Moscow: Pentagraphic, 1998.
- Wiggermann, F. A. M. “Transtigridian Snake Gods.” In I. L. Finkel and M. J. Geller, eds., Sumerian Gods and their Representations. Cuneiform Monographs 7. Groningen: Styx, 1997, pp. 33–55.
- Kohl, Philip L. “The Balance of Trade in Southwestern Asia in the Mid-Third Millennium B.C.” Current Anthropology 19 (1978): 463–92.
- Marinatos, Nanno. The Goddess and the Warrior. Routledge, 2000.
- Mundkur, Balaji. “The Cult of the Serpent in the Americas: Its Asian Background.” Current Anthropology 17 (1976): 429–55.
- Chang, Kwang-chih. Art, Myth, and Ritual: The Path to Political Authority in Ancient China. Harvard University Press, 1983.
- Demosthenes. On the Crown 259–260.
- Clement of Alexandria. Exhortation to the Greeks 2.17–18, ترجمهٔ G. W. Butterworth, Loeb, 1919.
- Euripides. Bacchae 101–104, 697–698.
- Griaule, Marcel. Masques dogons. Institut d’Ethnologie, 1938.
- Stanner, W. E. H. On Aboriginal Religion. Oceania Monographs 11, 1966.
- Wang Lishi 王立仕. “Huaiyin Gaozhuang Zhanguo mu” 淮阴高庄战国墓. Kaogu xuebao 1988.2: 189–232.
- Zhang Lusheng 张露胜. "‘山海神皆执蛇’:‘操蛇’‘衔蛇’图像与神鬼信仰". Dazhong kaogu 2025.1.
- Chaffin, Cortney E. “Strange Creatures of Chu.” Arts 12.1 (2023): 3.
- Li Xueqin 李學勤. “‘Bing bi Taisui’ ge xinzheng” “兵避太岁"戈新证. Jiang Han kaogu 1991.2.
- Quibell, J. E. The Ramesseum. London: Egyptian Research Account, 1898, pl. III.
ژانگ لوشنگ 张露胜، «‘山海神皆执蛇’:‘操蛇’‘衔蛇’图像与神鬼信仰», Dazhong kaogu 2025.1. گزارش کاوش: وانگ لیشی، «Huaiyin Gaozhuang Zhanguo mu»، Kaogu xuebao 1988.2: 189–232. وو تونگ و یو روئیبو، Yishu sheji yanjiu 2024.3: 19–27، حکاکیها را تصویری از جهان زیرین میدانند، نه نقشهای گمشده از شانهایجینگ؛ در هر صورت، خدایان همان الگوی متن را دارند. ↩︎