خلاصه

  • کلاسیک کوه‌ها و دریاها (Shanhaijing) برای خدایانش فرمولی ثابت دارد: آن‌ها مارها را در دست می‌گیرند، مارها را به گوش می‌آویزند و بر مارها پا می‌گذارند.
  • همین چند حالت بدنی بر مُهرهای عصر مفرغِ ایران و باختر، در کرت مینوسی، بر سنگ‌نگاره‌ای از گوتلاند، در بنگال، تایوان، کاهوکیا، رشته‌کوه آند و رقص مار هوپی دیده می‌شود.
  • اینجا گالری‌ای از این حالت‌ها را می‌بینید که بر اساس کاری که بدن با مار انجام می‌دهد دسته‌بندی شده‌اند؛ همراه با نقشه‌ای از محل یافتن هرکدام.
  • در چند آیین، مارگیر و گاوغرّان در یک مراسم کنار هم دیده می‌شوند: آیین‌های اسرارآمیز یونانی دیونیسوس و سابازیوس، آیین مار و آنتلوپ هوپی، مراسم پیتونِ یولنگو و نقاب بزرگ دوگون.

فرمول #

Shanhaijing راهنمای جهانی از مردمان و ارواح شگفت است که میان دورهٔ دولت‌های جنگ‌طلب و اوایل دودمان هان تدوین شده است. هنگامی که به چهار دریای واقع در کرانهٔ زمین می‌رسد، برای هر دریا خدایی در نظر می‌گیرد و هر چهار خدا را به یک شیوه تصویر می‌کند. یوچیانگ 禺彊، خدای دریای شمال، «چهره‌ای انسانی و پیکری پرنده‌گون دارد؛ دو مار سبز را به گوش‌هایش آویخته و بر دو مار سبز پا می‌گذارد.» خدایان شرق، جنوب و غرب فقط در رنگ مارهایشان تفاوت دارند. همسرِ استاد باران، یوشی‌چیه 雨師妾، سیاه است و «در هر دست ماری دارد، ماری سبز کنار گوش چپ و ماری سرخ کنار گوش راست.» (Shanhaijing، پروژهٔ متن چینی)

سه فعل تمام تصویر را می‌سازند: 操 cao، به‌معنای گرفتن؛ 珥 er، به‌معنای آویختن چون زیور گوش؛ و 踐 jian، به‌معنای پا گذاشتن. خدایی که مارها را در دست می‌گیرد، به گوش می‌آویزد و بر آن‌ها می‌ایستد، بر آن‌ها فرمان می‌راند؛ و در این متون، این فرمانروایی از آنِ نیروهای دریا، باران و کرانه‌های جهان است.

این حالت‌ها منحصر به چین نیستند. پیکری روبه‌رو که در هر مشت ماری را گرفته، یکی از کهن‌ترین تصویرهای قدرت در آسیای غربی است. این تصویر بر ظرف‌های کلریتیِ جیرفت و مُهرهای مفرغیِ باختر، در حدود ۲۵۰۰ تا ۱۷۰۰ پیش از میلاد، حک شده است و حالت پیکرهٔ الهه‌ای از سفال لعاب‌دارِ کنوسوس نیز همین است. مارهایی که به گوش آویخته شده‌اند، در آن سوی اقیانوس آرام دوباره پدیدار می‌شوند. پا گذاشتن بر مار، حالت هوروس بر تمساح‌ها، کریشنا بر کالیه و ماناسا، الههٔ مارِ بنگال، است. در جایی دیگر استدلال کرده‌ام که این خانوادهٔ کامل از تصاویر از آیینی سرچشمه می‌گیرد که در آن با مارهای واقعی سروکار داشتند؛ بنگرید به آیین مارِ آگاهی. در اینجا می‌گذاریم خودِ تصاویر سخن بگویند.

خداوندگاران مار کجا یافت می‌شوند #

نقشه هر شیء یا آیینِ این گالری را نشان می‌دهد. حالت‌ها را روشن یا خاموش کنید. دایره‌های کهربایی نشانگر آیین‌هایی‌اند که در آن‌ها گاوغرّان در همان مراسمی صدا می‌دهد که مار نیز حضور دارد.

Map / Masters of serpents

Where the serpent is held, worn and heard

World map of the master-of-serpents figure, centred on 60°EA dot-matrix world map centred on the Iranian plateau, with the Americas at the left edge and Japan and Australia at the right. 61 points mark objects and rites in which a figure holds snakes, wears them at the ears or on the body, treads on them, or grows them from the body. 27 bright points mark a snake held in the hand; they run in a band from Crete and Mesopotamia through Iran and Bactria to China. 5 amber points mark rites in which a bullroarer sounds alongside the snake: Athens, the Dogon of Mali, the Hopi at Walpi, and Wadeye and Arnhem Land in northern Australia. Birger figurineMexica: Coatlicue, CoyolxauhquiOlmec, La Venta Monument 19Maya, Yaxchilan Lintels 24–25MocheChavín: Raimondi Stela, LanzónParacas Oculate BeingRomano-British godGallo-Roman godFon, Temple of PythonsFon female figureBenin head for OsunCorfu GorgonOlympias’ Dionysiac ritesScythian snake-legged goddessScythian horse frontletAkkadian sealNingishzidaElamite god at KurangunZahhak (Shahnameh)Bactria-Margiana openwork sealKushan NagarajaKrishna subduing KaliyaPala Manasa bronzeTibetan MahakalaMal’ta plaqueEvenki shaman costumeXuanwu, the Dark WarriorPaiwanPaiwan Nanai shaman robeMiddle Jōmon figurinesMaya, Copán Stela FMami WataGundestrup cauldronEtruscan TuchulchaSmiss picture stoneMinoan snake goddessesKnossos Qetesh stelaHorus on the crocodilesRamesseum figurineLamashtu plaqueKhafajah chlorite boxJiroft chlorite vesselTillya Tepe “Master of Dragons”Bactria-Margiana bird-man sealBactria Bactria-Margiana winged heroBactria-Margiana openwork sealVatuka BhairavaManasa, Kalighat paintingTianhuishan tomb guardianShanhaijing godsShanhaijing Changtaiguan tomb guardianChu dagger-axeLeigudun tomb 2 bellMawangdui tomb 1Huaiyin Gaozhuang bronzesHuaiyin Hopi Snake-Antelope riteWalpi Dogon Great MaskDogon Dionysiac and Sabazian mysteriesAthens Murinbata Karwadi riteWadeye YolnguYolngu
  • Bullroarer in the same rite (5)
  • Snake held in the hand (27)
  • Snakes at the ears
  • Snakes underfoot
  • Snakes from the body
  • Snakes worn or coiled round
  • Other serpent figures
Objects, images and rites in which a figure holds, wears, treads on or grows serpents, from a gallery selection and its research notes; it is not a census. Dots mark approximate findspots or homelands, and unprovenanced objects and texts sit at the centre of their culture. Clusters partly track where museums collected and published, so Mesopotamia, Bactria and Hubei look denser than the record may be.

بارگیری داده‌ها (CSV)

دو الگو به چشم می‌آیند. حالتِ گرفتن یک مار در هر دست، در هزاره‌های سوم و دوم پیش از میلاد، در نواری از فلات ایران تا باختر ــ مسیر زمینیِ رو به چین ــ بیشترین تمرکز را دارد و نمونه‌هایی پراکنده در کرت، مصر و گوتلاند نیز دارد. مارهای آویخته به گوش، که نشان ویژهٔ Shanhaijing هستند، در خاور نزدیک دیده نمی‌شوند؛ نزدیک‌ترین نمونه‌های مشابهشان در حاشیهٔ اقیانوس آرام، نزد پیوَنِ تایوان و موچهٔ پرو، یافت می‌شوند.

۱. ماری در هر دست #

روشن‌ترین صورتِ این نقش‌مایه: پیکری روبه‌رو، با دست‌های گشوده، که در هر طرف ماری را گرفته است. بیشترین تمرکز آن در ایران و باختر است. ظرف‌های جیرفت و خفاجه نشان می‌دهند که این نقش‌مایه، همچون کالای تجاری، به سومر راه یافته است؛ مسیری واقعی برای انتقال تصویر.

چاپ‌چوبیِ پیکری پُرموی با ماری از هر گوش و ماری در هر دست.
Chinatext c. 3rd c. BCE · print 1667 یوشی‌چیه 雨師妾، همسر استاد باران: «در هر دست ماری دارد، ماری سبز کنار گوش چپ و ماری سرخ کنار گوش راست.» نسخهٔ وو رِن‌چِن.Woodcut, Wu Renchen edition, 1667
چاپ‌چوبیِ پیکری سیاه و چمباتمه‌زده که در هر دست ماری گرفته و مارهایی کنار گوش‌هایش دارد.
Chinaprint 1895 یوشی‌چیه، بار دیگر در نسخهٔ وانگ فو.Woodcut, Wang Fu edition, 1895
مُهر مفرغیِ مدوّر و مشبک: مردی پرنده‌سر که در هر دست ماری موج‌دار گرفته است.
Afghanistanc. 2000–1500 BCE مرد پرنده‌سر با مارها، مُهر خانه‌بندی‌شدهٔ باختر-مرو (موزهٔ هنر شهرستان لس‌آنجلس). مردی پرنده‌پیکر با ماری در هر دست؛ نزدیک‌ترین نمونه در هرجای جهان به خدایان مارِ پرنده‌پیکرِ Shanhaijing.Los Angeles County Museum of Art · Public domain · Wikimedia Commons
مُهر سنگیِ مُهرزن با پیکری برهنه و بال‌دار که مارهای سربرافراشته در دو سویش هستند.
Bactriac. 2300–1700 BCE قهرمان برهنه و بال‌دار چیره بر مارها، مُهر مُهرزنِ باختر-مرو (موزهٔ متروپولیتن 1986.311.2).Metropolitan Museum of Art · Public domain · Wikimedia Commons
مُهر مفرغِ مشبک: پیکری روبه‌رو در حلقه‌ای از مارها که آن‌ها را در دو سوی خود گرفته است.
Bactriac. 2300–1700 BCE پیکری که مارها را گرفته است، مُهر مشبک (موزهٔ متروپولیتن 1983.535.107).Metropolitan Museum of Art · Public domain · Wikimedia Commons
مُهر فلزیِ مشبک با پیکری ایستاده و شکل‌هایی موج‌دار که از شانه‌هایش بالا آمده‌اند.
Bactriac. 2300–1700 BCE خدای شاخ‌دار با مارها، مُهر مشبکِ باختر-مرو (موزهٔ متروپولیتن 1984.4). خدایی دامن‌پوش، مارهای زیگزاگیِ پیکان‌سر را در دست گرفته و مارهای دیگری از شانه‌هایش بالا آمده‌اند و زیر بازوانش آویزان‌اند. موزهٔ متروپولیتن می‌پذیرد که شاید آن‌ها صاعقه باشند.Metropolitan Museum of Art · Public domain · Wikimedia Commons
ظرف کلریتیِ کنده‌کاری‌شده با پیکری گاوشاخ که دو مار خال‌دارِ پیچیده به دورش را گرفته است.
Iranc. 2500 BCE مرد گاوشاخ که دو مار خال‌دار را گرفته است، ظرف کلریتیِ جیرفت (هلیل‌رود). این شیء را از غارتگران ضبط کرده‌اند و ازاین‌رو محل کشفش معلوم نیست.Zereshk · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
جعبهٔ کلریتیِ کنده‌کاری‌شده با پیکری روبه‌رو بر پشت دو گاو کوهان‌دار، دست‌ها گشوده و مارهای موج‌دار را گرفته است.
Iraq / Iranc. 2600–2400 BCE جعبهٔ کلریتیِ خفاجه (موزهٔ بریتانیا). این شیء به «سبک میان‌فرهنگی» ایران ساخته شده و به سومر دادوستد شده است: پیکری بر پشت گاوهای کوهان‌دار که در هر دو دست مارها (یا جریان‌های آب) را گرفته است.The Trustees of the British Museum · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
پیکره‌ای از سفال لعاب‌دار از زنی با سینه‌های برهنه و دامنی چین‌دار که در هر دست ماری را بالا گرفته است.
Cretec. 1600 BCE الههٔ مار، انبارهای معبدیِ کنوسوس (هراکلیون HM 65). ماری در هر دست بالا گرفته شده است. سر و بخش‌هایی از بازوها بازسازی شده‌اند.Chris 73 · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
پیکره‌ای از سفال لعاب‌دار با مارهایی پیچیده بر بازوها و بدنش و ماری بر سربند بلندش.
Cretec. 1600 BCE همتای بزرگ‌تر او (HM 63): مارها بر بازوها، بدن و سربندش پیچیده‌اند.Jerzystrzelecki · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
لوح مفرغی با ردیف‌هایی از دیوان؛ در پایین، دیوزنیری شیرسر که مارها را در دست دارد و بر خری زانو زده است.
Assyria9th–7th c. BCE لاماشتو بر «لوح جهان زیرین» لوور: دیوزنِ شیرسر در هر دست ماری گرفته است. طلسمی برای محافظت از مادران و نوزادان.Rama · CC BY-SA 3.0 fr · Wikimedia Commons
پیکرهٔ چوبیِ زنی برهنه با نقاب شیر که در هر مشت ماری مفرغی گرفته است.
Egyptc. 1700 BCE زن شیرنقاب با مارها، از مقبرهٔ جادوگر در زیر رامسیوم، طِیبه (موزهٔ منچستر 1790). او در هر مشت ماری مفرغی گرفته است و همراه با افسون‌ها، عصاهای عاجی و جعبه‌ای از قلم‌های نی دفن شده بود.Courtney McRae · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
سنگ‌لوح سنگی: هوروسِ برهنه و کودک، بر تمساح‌ها ایستاده و مارها و عقرب‌هایی را در مشت‌هایش گرفته است.
Egypt664–30 BCE هوروس بر تمساح‌ها (چیپوسِ مِت). پسر مارها و عقرب‌ها را در هر دو مشت گرفته و بر تمساح‌ها پا می‌گذارد. آبی که روی سنگ می‌ریختند، برای درمان نیش‌ها می‌نوشیدند.Metropolitan Museum of Art · Public domain · Wikimedia Commons
سنگ‌نگاره‌ای با رنگ سرخ: پیکری با پاهای گشوده و رو به رو که در هر دست ماری بزرگ گرفته است.
Gotland, SwedenAD 400–600 سنگِ «مارافسونگر» اسمیس، محلهٔ نِر. پیکری با پاهای گشوده و رو به رو، با ماری در هر دست. لیندکویست در ۱۹۵۵ آن را با الههٔ کرتی مقایسه کرد.Berig · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
جفتی آویز طلایی: پیکری تاج‌دار که دو اژدهای S‌شکل را از گردن گرفته است.
Afghanistan1st c. CE «ارباب اژدهایان»، آرامگاه دوم تیلّیا تپه: پیکری تاج‌دار دو اژدهای S‌شکل را از گردن گرفته است. پژواکی متأخر در جادهٔ ابریشم.World Imaging · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
چاپ رنگی زنی موقشنگ که ماری عظیم از فراز شانه‌هایش سر برآورده و او با هر دو دست گرفته است.
West Africaprint 1880s مامی واتا. پوستری از سیرکی در هامبورگ که افسونگری با مار را نشان می‌داد، به تصویر روح آب آفریقایی بدل شد. انتقال از راه چاپ، نه در گذر زمانه‌های دور؛ اما نشان می‌دهد این حالت چقدر سریع شناخته می‌شود.Public domain · Wikimedia Commons

بیشتر بخوانید: مارها به‌مثابهٔ سطوح کنترل در فلات ایران به قهرمانِ ماربه‌دستِ جیرفت می‌پردازد؛ زهر و والهالا سنگ گوتلاند، قِتش و بانوی حیوانات را بررسی می‌کند.

2. مارها کنار گوش‌ها #

珥兩蛇، «دو مار که چون گوشواره بر گوش‌ها آویخته‌اند»، نشانِ شاخص شانهای‌جینگ است. در شواهد خاور نزدیک اثری از آن نیست. نزدیک‌ترین نمونه‌های مشابه در شرق، آن‌سوی اقیانوس آرام، دیده می‌شوند: نیاکان پایوان که دو افعی در دو سوی سرشان قاب گرفته‌اند، و سروران موچه که مارهای طلایی را به گوش می‌آویختند.

چاپ چوبیِ پرنده‌ای با چهرهٔ انسان، با مارهایی کنار گوش‌ها و ماری زیر هر چنگال.
Chinaprint 1597 یوچیانگ 禺彊، خدای دریای شمال: چهرهٔ انسان، پیکر پرنده، دو مار کنار گوش‌ها و دو مار زیر پاها.Woodcut, Jiang Yinghao edition, 1597
چاپ چوبیِ جانوری با چهرهٔ انسان که ماری از هر گوشش پیچ‌وتاب می‌خورد.
Chinaprint 1895 شِبی شی 奢比尸، «گوش‌هایی بزرگ، و دو مار سبز در گوش‌ها».Woodcut, Wang Fu edition, 1895
ستون چوبیِ کنده‌کاری‌شده: چهره‌ای رو به رو، با دو افعیِ پشت‌لوزی که از شانه‌ها بالا می‌روند، از کنار گوش‌ها می‌گذرند و بر فراز سر به هم می‌رسند.
Taiwan19th–20th c. ستونِ نیای پایوان (موزهٔ ملی تایوان). دو افعیِ صدگام از کنار گوش‌ها بالا می‌روند و بر فراز سر به هم می‌رسند. افعی نیای اشراف پایوان است.氏子 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
پنلِ کنده‌کاری‌شدهٔ تیره: نیایی رو به رو با سربندی از پر، و ماری که در هر سوی بدن از سر تا پا پایین می‌رود.
Taiwan20th c. پنلِ ستونِ خانهٔ پایوان (موزهٔ کِه برانلی). جفتی افعی از کنار سر آغاز می‌شوند و در دو سوی بدن تا پاها پایین می‌روند.Sailko · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons
درِ جعبه‌ای چوبی با دو پیکر انسانیِ رو به رو در میان حاشیه‌ای از افعی‌های پشت‌لوزی.
Taiwan20th c. جعبهٔ شمنِ پایوان، ابزار و وسایلِ درمانگر زنی (پولینگاو): پیکرهای انسانی در میان حلقه‌ای از افعی‌ها.氏子 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
زیورِ گوشِ طلایی به شکل مار، با سری قلم‌زنی‌شده.
Peruc. 100–800 CE زیورِ گوشِ طلاییِ مارشکلِ موچه (موزهٔ آمریکه، اوش). ماری واقعی برای گوش.Didier Descouens · Public domain · Wikimedia Commons
نقش‌برجسته‌ای بر خشت خامِ رنگ‌شده: چهره‌ای دندان‌نیش‌دار و رو به رو در قاب لوزی‌شکل.
Peruc. 100–800 CE آی آپائک، سر‌بُرنده، واکا دِ لا لونا: خدای موچه با گوشواره‌های ماری و کمربندی با سرِ مار.Tyler Bel · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

بیشتر بخوانید: نووا و فوکسی نیاکانِ مارپیکرِ چینِ کهن را گرد می‌آورد.

3. مارها زیر پا #

踐兩蛇، «پا گذاشتن بر دو مار». ایستادن بر مار، ژستِ اژدهاافکن است. در مصر و هند، این ژست معنایی خاص دارد: چیرگی بر زهر و بر آبی که مار آن را مسموم می‌کند یا از دسترس بیرون می‌دارد.

چاپ چوبیِ مردی بر ابری فراز دریا، با ماری کنار هر گوش و ماری زیر هر پا.
Chinaprint 1597 بوتینگ هویو 不廷胡余، خدای دریای جنوب، «پاگذارنده بر دو مار سرخ».Woodcut, Jiang Yinghao edition, 1597
چاپ چوبیِ پرنده‌ای دم‌دراز با چهرهٔ انسان که ماری را زیر هر چنگال گرفته است.
Chinaprint 1597 یان‌زی 弇茲، خدای دریای غرب، با ماری زیر هر چنگال.Woodcut, Jiang Yinghao edition, 1597
آبرنگی از الهه‌ای با ساری سرخ که بر ماری سیاه و حلقه‌زده ایستاده و مارهای کوچکی در دست دارد.
Bengal, India19th c. ماناسا، نقاشیِ کالیگات (کلیولند). الههٔ مارگزیدگی بر مار ایستاده و مارهایی در دست دارد. پوجای او در ماهِ موسم باران‌های موسمی برگزار می‌شود.Cleveland Museum of Art · Public domain · Wikimedia Commons
زیارتگاهی برنزی با پتینهٔ سبز: الهه‌ای نشسته با کودکی زیر سایبانی از کلاه‌های کبرا.
Bihar / Bengal10th c. ماناسا با پسرش آستیکا زیر سایبانی از کلاه‌های کبرا، مفرغ پالایی (موزهٔ لیندن).KarlHeinrich · Public domain · Wikimedia Commons
پیکره‌ای زراندود از خدایی آبی‌رنگ که بر کلاه‌های مارِ چندسر می‌رقصد.
India17th c. کرشنا در حال رام‌کردنِ کالییا (مِت). او بر کلاه‌های مار می‌رقصد و آبگیرِ مسمومِ یامونا را پاک می‌کند.Metropolitan Museum of Art · Public domain · Wikimedia Commons
تندیسکی از سنگ سرخ: زنی زانو‌زده که پشتِ ماری با سرِ گربه‌سان را با بیلچه می‌کند.
Illinois, USAc. 1100–1200 CE تندیسک بیرگر، کاهوکیا. زنی بر ماری با سرِ گربه‌سان زانو زده و پشتش را با بیلچه می‌کند؛ دم مار به تاک‌های کدو تبدیل می‌شود.TimVickers · Public domain · Wikimedia Commons
سنگ‌نگاره‌ای مصری: ایزدبانویی برهنه و تمام‌رخ بر شیری ایستاده و در یک دست مار و در دست دیگر گل‌هایی گرفته است.
Egypt / Levantc. 1300–1200 BCE قتش بر شیرش (لوور C 86)، با مارهایی در یک دست و گل‌هایی در دست دیگر.Rama · CC BY-SA 3.0 fr · Wikimedia Commons

بیشتر بخوانید: مارهایی که زبان جانوران را می‌بخشند دربارهٔ زهر کالیه؛ هراکلس، آدم و کریشنا تشرف یافتند.

4. مارهایی که از بدن می‌رویند #

مارهای شانهٔ ضحاک نمونه‌ای مشهورند، اما این تصویر دو هزار سال از شاهنامه کهن‌تر است. خدایی سومری گودئا، فرمانروای لاگاش، را هدایت می‌کرد و مارهایی از شانه‌هایش سر برمی‌آوردند. در گال و استپ‌های کنار دریای سیاه، مارها خودِ پاها می‌شوند.

تکه‌ای از نقش‌برجستهٔ سنگیِ خدایی نیم‌رخ، با سرهای مار که از شانه‌هایش برمی‌آیند.
Iraqc. 2150–2100 BCE نین‌گیش‌زیدا بر نقش‌برجسته‌ای از گودئای لاگاش: سرهای مار از هر دو شانه‌اش برمی‌آیند. ویگرمان او را در شمار خدایان مارِ «فراسوی دجله» در مرز ایران می‌آورد.Osama Shukir Muhammed Amin FRCP(Glasg) · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
مُهر استوانه‌ای آبی‌رنگ با خدایانی که دست‌ها و پاهایشان به مار ختم می‌شوند.
Iraqc. 2350–2150 BCE مُهر اکدی: خدای مار و ایزدانی که دست‌ها و پاهایشان مار است (Met 55.65.5).Metropolitan Museum of Art · Public domain · Wikimedia Commons
جزئیاتی از نگاره‌ای ایرانی: شاهی پیر و تاج‌دار، پوشیده در جامهٔ آبی، میان ملازمان؛ ماری از هر شانه‌اش برمی‌آید.
IranShahnameh c. 1010 · painting c. 1525–35 ضحاک، منسوب به میر مصور، از شاهنامهٔ شاه طهماسب. اهریمن شانه‌هایش را بوسید و از هرکدام ماری رویید که باید با مغز انسان خوراکش می‌دادند. در اینجا ستمگر پیر در شب کابوسش در کاخ خود نشسته است.Mir Musavvir · Public domain · Wikimedia Commons
نقش‌برجستهٔ سنگیِ فرسودهٔ خدایی که پاهایش دو مارِ شاخ‌قوچی‌اند و در کنار سرش سر برمی‌کشند.
EnglandRoman period نقش‌برجستهٔ سیرنسستر (موزهٔ کورینیوم): پاهای خدا دو مار شاخ‌قوچی‌اند که برای خوردن در کنار سر او سر برمی‌کشند. «احتمالاً کرنونوس».Tony Grist · Public domain · Wikimedia Commons
لوح زرینی از ایزدبانویی تمام‌رخ که نیمهٔ پایینی بدنش به دو دُم مارِ حلقه‌زده ختم می‌شود.
S. Russia4th c. BCE ایزدبانوی سکاها با پاهای ماری، لوح زرین (ایوانوفسکایا). مادر نیمه‌دوشیزه و نیمه‌مارِ سکاها در روایت هرودوت که نیای آنان را از هراکلس زاد.shakko · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
تندیس سنگی عظیم آزتکی: دامنِ بافته‌شده از مارهای زنگی، و سری که دو سرِ مارِ روبه‌روی هم آن را شکل می‌دهند.
Mexicoc. 1500 کواتلیکوئه، «دامن مار». در جایی که سرش از تن جدا شده بود، دو مار از گردن برمی‌آیند و با به‌هم‌رسیدن، چهره‌ای می‌سازند.Juan Carlos Fonseca Mata · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

بیشتر بخوانید: حاکمیت ماران دربارهٔ دستور زبانِ مارِ ایرانی در پسِ ضحاک؛ مارانی که جهان انسان را بنیان نهادند دربارهٔ مادرِ مارپیکرِ سکاها در روایت هرودوت.

5. مارهایی که پوشیده، در دست گرفته و حمل می‌شوند #

کمربندها، دیهیم‌ها و مارهای زنده بر شانه‌ها. در یونان، این پوششِ آیین‌های رازآمیز دیونوسی است؛ همان آیین‌هایی که رومبوس، گاوغرّان، از اشیای مقدسشان بود. در آمریکای میانه و رشته‌کوه آند، مار از سربند برمی‌آید یا آرواره‌هایش را پیرامون فرمانروای نشسته می‌گشاید.

پیشانیِ سنگ‌آهکی: گورگونی دوان که کمربندی از مارهای گره‌خورده دارد و مارهایی نیز بر گردنش دیده می‌شوند.
Corfu, Greecec. 590–580 BCE گورگونِ معبد آرتمیس، بانوی جانوران میان شیرها: کمربندی از دو مار گره‌خورده و یک جفت مار بر گردنش.Dr.K. · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
جامی با زمینهٔ سفید: مَنادیِ رقصانی با ماری بسته به دور سر، که پلنگی را تاب می‌دهد.
Greece490–480 BCEbullroarer مَنادی اثر نقاش بریگوس (مونیخ 2645)، با ماری که به دور موهایش بسته شده است. مَنادی‌های اوریپید «پوست‌های آهویشان را با مارها می‌بستند».Brygos Painter · Public domain · Wikimedia Commons
لوحی از دیگ نقره‌ای: پیکری شاخ‌گوزنی و چهارزانو، در یک دست حلقه‌ای آیینی دارد و با دست دیگر ماری شاخ‌قوچی را گرفته است.
Denmarkc. 150–1 BCE دیگ گوندستروپ: خدای شاخ‌دار در یک دست حلقه‌ای آیینی دارد و با دست دیگر ماری شاخ‌قوچی را گرفته است.Bloodofox (derivative of Fuzzypeg) · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
طرحی از نقاشی آرامگاه اتروسکی: دیوی بالدار ماری را بالای سر برده و به سوی پهلوانی نشسته می‌گیرد.
Etruria, Italyc. 325–300 BCE توخولچا، آرامگاه اورکوس دوم، تارکوینیا: دیوی جهان زیرین با مارهایی در موهایش، که یکی را به سوی تسئوس می‌گیرد.Schulz dis. e inc. · Public domain · Wikimedia Commons
ایزدی سنگی و خاکستری با چهار بازو که در یکی از دست‌های بالایی‌اش مار و در دیگری طبل گرفته است.
South Indiac. 13th c. واتوکا بهایراوا، صورتی از شیوا: ماری در یکی از دست‌های بالایی و طبل دامارو در دست دیگر.SpeakingArch · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
نگاره‌ای هندی از پرنده‌مردی سبزبال که مارهایی حمل می‌کند و خدایانی در پرهایش دارد.
Indiac. 1750 گَروُده در حال حمل مارهای شیوا. فرمانروای پرنده‌مردِ ماران، همچون مُهر باختری.thesandiegomuseumofartcollection · Public domain · Wikimedia Commons
پیکره‌ای از ماسه‌سنگ سرخ از شاه ماران، زیر چتری از مارهای کبرا.
Mathura, Indiac. 207 CE ناگاراجا، شاه ماران زیر چتری از مارهای کبرا، که در کنار آب‌انبارها و چاه‌ها به‌منزلهٔ سرور باران پرستش می‌شود.Mary Harrsch from Springfield, Oregon, USA · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
سنگ‌نگاره‌ای تراشیده‌شده: خدایی تمام‌رخ با عصا در دست و مارهایی که از سربند بلندش بیرون جهیده‌اند.
Peruc. 500–200 BCE سنگ‌نگارهٔ رایموندی، چاوین: خدای عصابه‌دستِ تمام‌رخ، با یک عصا در هر دست؛ مارهایی از سربندش بیرون جهیده‌اند و کمربندش را شکل می‌دهند.Ariadnayteseo · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
نقش‌برجستهٔ اولمکی: مردی نشسته در میان حلقه‌های مار زنگیِ تاج‌دار.
Mexicoc. 900–400 BCE یادمان ۱۹ لاونتا، اولمک: مردی نشسته در میان حلقه‌های مار زنگیِ تاج‌دار.Gary Tod · Public domain · Wikimedia Commons
سردرِ سنگ‌آهکی مایایی: بانویی زانو‌زده در برابر فرمانروا، ریسمانی خاردار را از زبانش می‌گذراند.
Mexicoc. 723–726 CE سردر ۲۴ یاکسچیلان: خون‌ریزیِ بانو ک’ابال شوک. بر سردر ۲۵، مارِ رؤیا از کاسهٔ نذریِ او برمی‌خیزد.Michel wal · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
تندیس فلزی کوچکی از زنی درهم‌تنیده با ماری بلند، بر پایه‌ای سه‌پایه.
Beninlate 19th c. تندیس زن فون با مارها (بروکلین 37.366).Brooklyn Museum · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons
مردی با مار پیتون شاهی که دور گردن و شانه‌هایش افتاده است.
Beninliving practice معبد مارهای پیتون، اویدا: مار پیتون شاهی بر شانه‌ها؛ صورت زندهٔ وودون دانگبه.Ji-Elle · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
سری برنجی با مارهایی که از چهره و تاج آن بیرون می‌آیند.
Nigeria18th c. سرِ بنینیِ اوسون، خدای پزشکی (موزهٔ بریتانیا): مارهایی که قورباغه می‌خورند از چشم‌ها، سوراخ‌های بینی و گوش‌ها بیرون می‌آیند.Vassil · Public domain · Wikimedia Commons

بیشتر بخوانید: مار در انفیه دربارهٔ چاوین؛ رازهای اولمک و مارِ پیش از کوتزالکواتل; مار همان راه است دربارهٔ مارِ رؤیای مایا.

۶. چین باستان در مفرغ و لاک #

شانهای‌جینگ متنی است. این‌ها اشیایی از همان سده‌ها و سده‌های پیش از آن‌اند.

طرح‌هایی از دوازده خدای کوچک حک‌شده بر مفرغ، با مارهایی کنار گوش‌هایشان و مارها یا مارمولک‌هایی در دست‌ها و زیر پاهایشان.
Jiangsu, China4th c. BCE خدایان گائوژوانگ، حک‌شده بر ظروف مفرغی نازک از گوری متعلق به دورهٔ دولت‌های جنگ‌طلب در هوای‌یین. مارهایی کنار گوش‌هایشان دارند، در هر دو دست مار یا مارمولک گرفته‌اند، بر موجودات بیشتری پا می‌گذارند، یا تبر و ماری در دست دارند: همان الگوی شانهای‌جینگ در سدهٔ خود متن. طرح‌ها بر اساس گزارش کاوش.After the excavation report (Kaogu xuebao 1988.2), via Zhang 2025
دو جزئیات: خدایی تمام‌رخ بر خنجرـتبر که موجوداتی در دست دارد، و خدایی بر نقشِ زنگ که ماری در هر دست گرفته است.
Hubei, Chinac. 400 BCE چپ: خنجرـتبر چو از جینگمن. خدای جنگیِ تمام‌رخ، مارهایی کنار گوش‌هایش دارد، مارمولکی و ماهی دوسری را گرفته و بر خورشید و ماه ایستاده است. راست: زنگی از گور شمارهٔ ۲ لیِیگودون، سوئیژو. خدایی زره‌پوش بر سرِ گاوی ایستاده و در هر دست ماری گرفته است.Details via Zhang 2025
طرح خطیِ جانوری شاخ‌دار و زانو‌زده با زبانی آویخته که ماری را در چنگال‌ها و دندان‌هایش گرفته است.
Henan, Chinaearly 4th c. BCE نگهبان گور چانگ‌تای‌گوان، گور شمارهٔ ۱، شینیانگ. جانوری شاخ‌دار با زبانی آویخته، ماری را در چنگال‌هایش گرفته و گازش می‌گیرد.Drawing by Zay Olsen after Xinyang Chu mu pl. 58, in Chaffin 2023
جزئیاتی از پرچم ابریشمیِ نقاشی‌شده: غولی کوتاه‌قامت، سوار بر دو ماهی بزرگ، سکویی را بالا نگه داشته و مارهای سرخ به دورش پیچیده‌اند.
Hunan, Chinac. 168 BCE غولِ پرچم ماوانگ‌دویی، گور شمارهٔ ۱، چانگشا. او سوار بر دو ماهی بزرگ، زمین را بالا نگه داشته و مارهای سرخ به دورش پیچیده‌اند. برخی او را یوچیانگ می‌دانند.Public domain · Wikimedia Commons
پنل تابوتی از لاک سرخ که جانوران مینوی را در میان پیچ‌وتاب ابرها نشان می‌دهد.
Hunan, Chinac. 168 BCE گور شمارهٔ ۱ ماوانگ‌دویی، تابوت دوم: ارواح نگهبان در میان ابرها، برخی در حال گرفتن و گاز گرفتن مارها.Gary Todd from Xinzheng, China · Public domain · Wikimedia Commons
لوح برنزیِ مربع کوچکی با چهره‌ای تمام‌رخ که شکل‌های پیچان آن را احاطه کرده‌اند.
ChinaWarring States مُهر یوچیانگ: مُهری تصویری از مفرغِ دورهٔ دولت‌های جنگ‌طلب که موزهٔ شانگهای آن را 禺彊 نامیده است. چهره‌ای تمام‌رخ بر بال‌های گشودهٔ پرنده قرار دارد و حلقه‌هایی آن را احاطه کرده‌اند: خدای پرنده‌پیکرِ انسان‌چهرهٔ دریای شمال.Augusthaiho · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
نگهبان گور چوبیِ لاک‌اندود با پایه‌ای چهارگوش و شاخ‌های واقعی گوزن.
Hubei, China4th–3rd c. BCE نگهبان گور چوِ دوسر (鎮墓獸)، جیانگلینگ، هوبِی؛ چوب لاک‌اندود با شاخ‌های واقعی گوزن (موزهٔ هنر پورتلند). خویشاوندش از چانگ‌تای‌گوان که در زیر آمده، مار را دارد.Daderot · Public domain · Wikimedia Commons
خدای دائوییِ برنزیِ نشسته که پاهایش را بر لاک‌پشتی نهاده که ماری به دورش پیچیده است.
ChinaYuan, 13th–14th c. شوان‌وو، جنگجوی تاریکِ شمال و سرور آب، با لاک‌پشت و مار زیر پاهایش (موزهٔ مغولستان داخلی). باز هم شمال، همچون یوچیانگ.BabelStone · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

گور گائوژوانگ در سال ۱۹۷۸ کاوش شد. خدایان آن بر مفرغِ چکش‌کاری‌شده‌ای با ضخامت کمتر از یک میلی‌متر، بر یک بشقاب، یک آب‌ریز و ظرف‌هایی غربال‌مانند حک شده‌اند و در سه گونه جای می‌گیرند: خدایانی که در هر دو دست یا کنار گوش‌هایشان مار دارند و گاه مارهایی زیر پایشان است؛ خدایانی که در یک دست تبر و در دست دیگر مار دارند؛ و خدایانی که در هر دست جانوری گرفته‌اند. ژانگ لوشنگ آن‌ها را همراه با خدایان جینگمن و سوئیژو ذیل عنوان «خدایان کوه‌ها و دریاها همگی مار در دست دارند» گرد می‌آورد.1 خدای تبر و مار تا دورهٔ هان شرقی نیز باقی می‌ماند. نگهبان گوری از یک گور صخره‌ای در تیان‌هوی‌شان، چنگدو، حدود یک متر ارتفاع داشت؛ در یک دست تبر، در دست دیگر مار و زبانی آویخته تا زیر کمر داشت. اکنون تنها سر او در موزهٔ سیچوان به نمایش گذاشته شده است.

در شمال و شرقِ دورتر، پیکره‌های دورهٔ جومون میانی از دامنه‌های یاتسوگاتاکه در ناگانو، با قدمتی حدود ۴۷۰۰ سال، ماری حلقه‌زده بر فرق سر دارند. در سیبری، نوارهای سرِمار بر پشتِ جامه‌های شمنی اونکی آویخته‌اند تا شمن را در سفرش میان جهان‌ها همراهی کنند، و بر ردایی نانایی، روحِ راهنما، بوچو، سوار بر ماری دیده می‌شود.

۷. مار غرّان #

در چند آیین، مارگیر و گاوغرّان در یک مراسم حضور دارند. این‌ها لوح‌هایی هستند که در آن‌ها حرکت و صدا به هم می‌رسند.

عکس قدیمیِ کاهن مارِ هوپی در حال رقص، با ماری زنده در دهان.
Arizona, USAphoto c. 1900bullroarer کاهن مارِ هوپی با ماری زنده در دهان. در آیین بارانِ نه‌روزهٔ مار و آنتلوپ در والپی، کاهن آنتلوپ گاوغرّان را کنار قربانگاه و بر بام کیوا می‌چرخاند؛ این ساز «آواز گاوغرّان» مخصوص به خود را دارد و حامل گاوغرّان همراه نوآموزان در رقص عمومی مار حرکت می‌کند (Fewkes 1894, pp. 33, 89, 100). مدخل اطلسHartwell & Hamaker · Public domain · Wikimedia Commons_-Hartwell%26_Hamaker,_Phoenix,_Ariz_LCCN90710791.jpg)
عکس قدیمیِ رقص مار در والپی، با جمعیتی بر بام‌ها.
Arizona, USA1890bullroarer رقص مار در والپی، عکاسی‌شده به‌دست بن ویتیک. فِیوکس آن را «دعایی مفصل برای باران» خواند.Ben Wittick · Public domain · Wikimedia Commons
نقاشی روی پوست درخت: پیکره‌ای انسانی از روبه‌رو با بازوان برافراشته، ماری نقطه‌چین که بر فراز آن قوس زده، و شکل‌هایی از گاوغرّان در دو سوی آن.
NT, Australia1967bullroarer نیم باندوک، «پیکره، مار و گاوغرّان‌ها» (گالری هنر استرالیای غربی)، وادیه. پیکره‌ای از روبه‌رو که ماری بر فرازش قوس زده و گاوغرّانهایی در دو سوی آن قرار دارند. باندوک آموزگار استنر در آیین کاروادی بود. مدخل اطلسArt Gallery of Western Australia · collection record
طرحی از لوحی عاجی با حکاکی سه مارِ موج‌دار و سوراخی.
Siberia, Russiac. 23,000–19,000 years ago لوح مالتا: عاجِ ماموت با سه مارِ حکاکی‌شده. مارگیر در کار نیست، اما مار از همان عصر یخبندان حضور دارد.Robert G. Bednarik · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

دو نمونهٔ دیگر لوحی ندارند. میان یولنگوهای سرزمین آرنهم، گاوغرّانِ نقاشی‌شده با نقش پیتون که بر بندش چرخانده می‌شود، خودِ صدای مار بزرگ، یورلونگور، است؛ همان ماری که خواهران واگیلاک را بلعید و نخستین ابرهای موسمی را به آسمان تف کرد (مدخل اطلس گاوغرّان). میان دوگون‌های مالی، نقاب بزرگ روح نخستین نیا را در خود دارد؛ نیایی که در هیئت مار مرد، و صدایش همان رومبِ چرخان است (Griaule 1938).

در یونان، کلمنت اسکندرانی ابیاتی اورفیکی را نقل می‌کند که rhombos را در شمار اسباب‌بازی‌های دیونوسوسِ کودک می‌آورند؛ نمادهایی از اسرار او. دموستن آیسخینس را به‌سبب آن‌که در آیین‌های تشرفِ مادرش مارهای فربه‌گونه را می‌فشرد و بالای سر می‌گرفت و «euoi saboi» فریاد می‌زد، به تمسخر می‌گیرد (On the Crown 259–260). پاپیروس گوروب هر دو را در یک آیین کنار هم می‌آورد: خدایی که از میان ردای نوآموز عبور داده می‌شود، و گاوغرّانی در سبد مقدس.

بیشتر بخوانید: مار، زوزه و آینه; نظریهٔ «آنتئوژنِ زهر مار» در آیین‌های اسرارآمیز باستانی; مارهای حوا دربارهٔ رقص مارِ هوپی؛ خدایی که پشت رنگین‌کمان است. در اطلس گاوغرّان: صدای مار, مارهای زنده, مارها و گاوغرّانها در آیین هوپی و یونان, خدا از میان سینه و مارِ رنگین‌کمان.

چه کسی گفته است این یک نوع است #

کمتر پژوهشگری ماربه‌دست را بر نقشه‌ای واحد جای داده است. این‌ها بیش از دیگران به این کار نزدیک شدند.

  • بالاجی موندکور، “The Cult of the Serpent in the Americas: Its Asian Background”، Current Anthropology 17 (1976)، و The Cult of the Serpent (1983). او تماس‌های متأخر را رد کرد و استدلال کرد که وحدت آیین‌های مار در قارهٔ آمریکا، نشان از ریشه‌های کهن آسیایی دارد که از راه برینگیا منتقل شده‌اند.
  • کی. سی. چانگ، Art, Myth, and Ritual (1983). او پیکره‌های Shanhaijing را که مار می‌پوشند و در دست می‌گیرند، شمن‌هایی با یاوران حیوانی دانست؛ بخشی از لایه‌ای شمنی که در پیرامون اقیانوس آرام مشترک بوده است.
  • کارل هنتسه، Mythes et symboles lunaires (1932) و Objets rituels, croyances et dieux de la Chine antique et de l’Amérique (1936). او نقش‌مایه‌های مار و زبان را در هنر شانگ در کنار هنر میان‌آمریکایی، ساحل شمال‌غربی و آند قرار داد.
  • لینگ چون‌شنگ 凌純聲. نظریهٔ او دربارهٔ «فرهنگ پیرامون اقیانوس آرام»، بای‌یوِ مار‌توتمِ جنوب چین را به تایوان و اقیانوسیه پیوند می‌داد.
  • ویکتور ساریانیدی، Myths of Ancient Bactria and Margiana on its Seals and Amulets (1998). او مُهرهای بلخِ ماربه‌دست را بازتاب یک اسطوره‌شناسی مشترک با ایلام و میان‌رودان دانست.
  • فیلیپ کول (1978) و پیر آمیت (1986). آن‌ها کلریتِ مار و پیکره از جیرفت و تپه یحیی را تا سومر دنبال کردند.
  • ف. ا. م. ویگِرمان، “Transtigridian Snake Gods” (1997). او خدایانِ ماربرشانه را در یک مجموعه در مرز ایران گرد آورد.
  • نانو ماریناتوس، The Goddess and the Warrior (2000). او الههٔ مار مینوسی، گورگون در مقام بانوی جانوران، و گونهٔ قتش شام را به هم پیوند داد.
  • ماریا گیمبوتاس، The Gods and Goddesses of Old Europe (1974؛ بازنگری‌شده با عنوان The Goddesses and Gods of Old Europe، 1982) و The Language of the Goddess (1989). الههٔ ماری نوسنگی که بی‌گسست تا کرت مینوسی امتداد می‌یابد. در نیایشگاه ساباتینوکا در اوکراین، شانزده پیکره با «سرهایی به‌شکل مار و بدون بازو، جز یکی که بچه‌ماری در دست دارد»، بر تخت‌های شاخ‌دار کنار قربانگاهی نشسته‌اند و در کنار آن، تختی هم‌اندازهٔ واقعی برای «کاهنه‌ای که بر مراسم نظارت می‌کرد» قرار دارد؛ «ممکن است در این نیایشگاه آیین‌های تشرف برگزار می‌شده باشد» (1989, p. 133; 1982, p. 73). در کاتو یراپترا در کرت، الههٔ تاج‌دار پاهایی از مار دارد (1982, pl. 65)، و در آتن، مار آتنا در کنار او ایستاده است، «هم‌قد و هم‌شکوه او، همچون همزادش» (1982, p. 148, after Harrison).
  • مایکل ویتسل، The Origins of the World’s Mythologies (2012). مار در کهن‌ترین روایت «لوراسیایی»، از اوراسیا تا قارهٔ آمریکا.

مطالعهٔ بیشتر #

یادداشت‌هایی دربارهٔ لوح‌ها #

تصاویر از ویکی‌مدیا کامنز، مجموعه‌های دسترسی آزاد موزه‌ها، گالری هنر استرالیای غربی، نسخه‌های چاپیِ قدیمی Shanhaijing و طرح‌های خطیِ منتشرشده همراه گزارش‌های کاوش‌های چین گرفته شده‌اند. هر لوح به صفحهٔ منبع خود پیوند دارد. تاریخ‌ها مربوط به اشیا هستند؛ برای متن‌ها و نسخه‌های چاپی، تاریخ هر دو ذکر شده است. برچسب‌های منطقه از نام کشورهای امروزی برای محل‌های کشف استفاده می‌کنند. این مجموعه گالری است، نه سرشماری: اشیایی را ترجیح می‌دهد که تصاویر عمومیِ خوبی دارند و ازاین‌رو مجموعه‌های موزه‌ای در اروپا و آمریکای شمالی را بیش از اندازه بازنمایی می‌کند.

منابع #

  1. Shanhaijing 山海經. Chinese Text Project. فصل‌های های‌وای و دا‌هوانگ.
  2. Fewkes, J. Walter, A. M. Stephen and J. G. Owens. The Snake Ceremonials at Walpi. Journal of American Ethnology and Archaeology 4, 1894.
  3. Evans, Arthur. The Palace of Minos, vol. 1. Macmillan, 1921, pp. 495–505.
  4. Sarianidi, Viktor. Myths of Ancient Bactria and Margiana on its Seals and Amulets. Moscow: Pentagraphic, 1998.
  5. Wiggermann, F. A. M. “Transtigridian Snake Gods.” In I. L. Finkel and M. J. Geller, eds., Sumerian Gods and their Representations. Cuneiform Monographs 7. Groningen: Styx, 1997, pp. 33–55.
  6. Kohl, Philip L. “The Balance of Trade in Southwestern Asia in the Mid-Third Millennium B.C.” Current Anthropology 19 (1978): 463–92.
  7. Marinatos, Nanno. The Goddess and the Warrior. Routledge, 2000.
  8. Mundkur, Balaji. “The Cult of the Serpent in the Americas: Its Asian Background.” Current Anthropology 17 (1976): 429–55.
  9. Chang, Kwang-chih. Art, Myth, and Ritual: The Path to Political Authority in Ancient China. Harvard University Press, 1983.
  10. Demosthenes. On the Crown 259–260.
  11. Clement of Alexandria. Exhortation to the Greeks 2.17–18, ترجمهٔ G. W. Butterworth, Loeb, 1919.
  12. Euripides. Bacchae 101–104, 697–698.
  13. Griaule, Marcel. Masques dogons. Institut d’Ethnologie, 1938.
  14. Stanner, W. E. H. On Aboriginal Religion. Oceania Monographs 11, 1966.
  15. Wang Lishi 王立仕. “Huaiyin Gaozhuang Zhanguo mu” 淮阴高庄战国墓. Kaogu xuebao 1988.2: 189–232.
  16. Zhang Lusheng 张露胜. "‘山海神皆执蛇’:‘操蛇’‘衔蛇’图像与神鬼信仰". Dazhong kaogu 2025.1.
  17. Chaffin, Cortney E. “Strange Creatures of Chu.” Arts 12.1 (2023): 3.
  18. Li Xueqin 李學勤. “‘Bing bi Taisui’ ge xinzheng” “兵避太岁"戈新证. Jiang Han kaogu 1991.2.
  19. Quibell, J. E. The Ramesseum. London: Egyptian Research Account, 1898, pl. III.

  1. ژانگ لوشنگ 张露胜، «‘山海神皆执蛇’:‘操蛇’‘衔蛇’图像与神鬼信仰», Dazhong kaogu 2025.1. گزارش کاوش: وانگ لیشی، «Huaiyin Gaozhuang Zhanguo mu»، Kaogu xuebao 1988.2: 189–232. وو تونگ و یو روئیبو، Yishu sheji yanjiu 2024.3: 19–27، حکاکی‌ها را تصویری از جهان زیرین می‌دانند، نه نقشه‌ای گمشده از شانهای‌جینگ؛ در هر صورت، خدایان همان الگوی متن را دارند. ↩︎