خلاصهٔ کوتاه

  • نظریهٔ حوا دربارهٔ آگاهی پیش‌بینی می‌کند که زمانی «خود» به انسان‌ها آموخته شده و جای آموزش آن آیین تشرف بوده است. قوم‌نگاری‌های یک قرن پیش، مردمانی را ثبت کرده‌اند که این را با زبان خودشان می‌گویند.
  • در داستانی از پاپوآ گینهٔ نو، دختری برای مردی بی‌دهان دهانی می‌بُرد. او بیدار می‌شود و می‌گوید: «حالا دهان دارم … حالا مرد هستم … اسم من ایرِگیده است» (Landtman 1917, p. 428).
  • آراندای استرالیای مرکزی می‌گویند نخستین مردم به هم پیوسته و مهروموم شده بودند تا اینکه غریبه‌ای از شمال آن‌ها را از هم جدا کرد و چشم‌ها، گوش‌ها و دهان‌هایشان را گشود (Strehlow 1907, p. 6).
  • نوآموز آراندایی زبانی سری می‌آموزد که واژهٔ آن برای «من» انوا است، به‌جای جینگای روزمره. نخستین مرحلهٔ آیین تشرف او اراکینتیلاما نام دارد، به‌معنای «شرمنده کردن» (Strehlow 1913, pp. 12, 32).
  • شورتس (۱۹۰۲) همین الگو را در همه‌جا یافت: پسرانی که می‌میرند، با نام‌های تازه زاده می‌شوند و «neubeseelt»، یعنی با روحی تازه، بازمی‌گردند.

«خدای من، حالا دهان دارم! خدای من، حالا یارن دارم (توانایی گفتار) … حالا مرد هستم، به‌خدا، حالا مرد هستم!» — ایرِگیده، در داستانی که گاگِره از ماسینگارا نقل کرد و گونار لانتمن آن را در The Folk-Tales of the Kiwai Papuans (1917) چاپ کرد


آنچه نظریه پیش‌بینی می‌کند #

نظریهٔ حوا دربارهٔ آگاهی می‌گوید «منِ» درونی، یعنی خودی که می‌تواند خود را نام‌گذاری کند، دیرهنگام کشف شد؛ نخست به‌دست زنان، و سپس به همان شیوه‌ای گسترش یافت که فرهنگ گسترش می‌یابد: از راه آموزش. روشن‌ترین محل آموزش، آیین تشرف است؛ نهادی که جوامع سنتی در همه‌جا از آن برای تبدیل کودکان به اشخاص بهره می‌گرفتند. به همین دلیل است که استدلال کرده‌ام آیین‌های تشرف مردانه در سراسر جهان رواج یافتند.

چنین نظریه‌ای دربارهٔ گواهی‌های کهن پیش‌بینی‌هایی به دست می‌دهد. اگر زمانی خود چیزی بود که باید آموخته می‌شد، مردمی که این آموزش‌ها را حفظ کردند باید روزگاری پیش از آن را به یاد داشته باشند. نخستین انسان‌هایشان باید ناتمام باشند. خود باید همراه با گفتار، نام، بازتابی در آب یا روحی تازه از راه برسد؛ چیزی که آیین یا زنی آن را به آدمی می‌بخشد. نوآموز باید از نو پاک شود و دوباره آموزش ببیند، تا جایی که واژه‌اش برای «من» هم تغییر کند. شرم باید از مراحل نخستین آموزش باشد. و باید به یاد آورده شود که مرگ‌ناپذیری آسانِ جانوران از دست رفته است.

قوم‌نگاری‌های کهن هر پنج مورد را تأیید می‌کنند. در اینجا آن‌ها را می‌آورم؛ نخست قوی‌ترین شواهد.

ایرِگیده دهان پیدا می‌کند #

گونار لانتمن داستان‌های کیوای‌ها و همسایگانشان را در استان غربیِ پاپوآ گینهٔ نو، بین سال‌های ۱۹۱۰ و ۱۹۱۲، گردآوری کرد. راویانش مرد بودند، «اما برخی از آن‌ها بعضی از داستان‌ها را از زنان آموخته بودند» (ص. ۱). ماسینگارا روستایی در جنگل و دور از ساحل است.

راوی، گاگِره از ماسینگارا بود. در گورورو «مردی به نام ایرِگیده زندگی می‌کرد که نه دهان داشت و نه مقعد». او با بو کشیدن غذاهایش تغذیه می‌کرد (ص. ۴۲۶). دختری به نام مورکه که نامادری‌اش گرسنه نگهش داشته بود، از میان باتلاق‌ها می‌گریزد. وقتی از روی تنهٔ درختی که بر نهر تمساح‌ها افتاده، به سلامت می‌گذرد، فریاد می‌زند: «حالا من مرد هستم، زنده‌ام، دیگر مرده نیستم!» (ص. ۴۲۷). در این زبان آمیخته، man به‌معنای شخص زنده است.

او به خانهٔ ایرِگیده می‌رسد. او نمی‌تواند حرف بزند؛ «فقط زیرلب می‌گفت “هم”» و با اشاره حرف می‌زد. مورکه گیاهان شیرین را می‌کوبد و دارویی درست می‌کند؛ آن شب، هنگامی که او خواب است، برایش دهان و مقعدی می‌بُرد. ماده‌ای سفید بیرون می‌ریزد و «سه لگن را پر می‌کند». دختر او را رنگ می‌کند، با برگ‌های کروتون می‌آراید و دراز می‌کشد؛ پرندگان تازه دارند آواز سر می‌دهند که او بیدار می‌شود:

تنش را بسیار سبک احساس کرد و با سردرگمی به اطراف نگاه کرد و تنها صدایی که از او بیرون آمد «او، اوآ، اوآ!» بود. بعد فهمید که می‌تواند حرف بزند: «خدای من، حالا دهان دارم! خدای من، حالا یارن دارم (توانایی گفتار)، یارن از دهان می‌آد! … حالا مرد هستم، به‌خدا، حالا مرد هستم! … قبلاً دهان نداشتم، حالا صدای حرف زدنم رو می‌شنوی! اسم من ایرِگیده است، اسمم مرد بزرگ ایرِگیده است. حالا کای‌کای می‌کنم! این دختر منه که کار رو برای من درست کرد! از حالا اسم اون آباپلیه، دیگه مورکه نیست.» (Landtman 1917, p. 428)

به ترتیب توجه کنید. صدای جانور؛ دهان؛ گفتار؛ «حالا من مرد هستم»؛ نام خودش که در برابر مردمان همسایه فریاد می‌زند؛ و سرانجام نامی تازه برای زنی که او را گشود. بعدتر به پدر دختر می‌گوید پیش از آن چه حال‌وروزی داشته است (ص. ۴۲۹): «اون دخترک دهن منو باز کرد. من مردم رو نمی‌شناختم، مثل اتنگناها (موجودات اسطوره‌ای جنگل …) زندگی می‌کردم. کای‌کای نمی‌کردم.»

پیش از آنکه بدنش را ببرند، آدمیان را نمی‌شناخت و مانند ارواح جنگل زندگی می‌کرد. پس از آن، گفتار، خودی که می‌تواند آن را اعلام کند و نامی دارد. دختری این کار را شب‌هنگام، با تیغه و دارو، هنگامی که او بی‌هوش دراز کشیده بود، انجام داد. داستان به رقصی بزرگ ختم می‌شود که در آن ایرِگیده مشعلی بالای سر مورکه می‌گیرد «تا او را به دیگران نشان دهد».

دختر و تیغه در همهٔ روایت‌ها حضور دارند. اگر بخواهید نظریهٔ حوا را در قالب یک صحنه خلاصه کنید، دشوار است صحنه‌ای بهتر از این پیدا کنید. خود داستان نامی از آیین نمی‌برد؛ اما داستان‌هایی که در کنارش نقل می‌شوند، از آن می‌گویند.

داگی خود را در آب می‌بیند #

داستان بعدی ماسینگارا در ساساری، «خانهٔ کهن مردم ماسینگارا» (ص. ۴۱۹)، می‌گذرد. تمام بدن داگی پُرمو است، «مثل شاخ‌مرغ یا خوک». بازوی راستش به‌شکلی نامعمول دراز است؛ شب‌ها «مثل ماری روی زمین می‌خزید» تا از باغ‌ها چیزی بدزدد. دو خواهر دست او را با کمندی می‌گیرند، بازو را تا خانه‌اش دنبال می‌کنند و همسرانش می‌شوند. شبی که او «خوابِ خواب است»، بازویش را تا اندازهٔ طبیعی کوتاه می‌کنند؛ گوشت را با چاقوی بامبویی و استخوان را با صدف می‌بُرند. موهای تنش را می‌تراشند، با دوده سیاهش می‌کنند و با گل سفیدش رنگ می‌زنند و می‌آرایندش. «همچنین لگنی پر از آب نزدیکش گذاشتند تا وقتی بیدار شد بتواند بازتاب خودش را ببیند» (ص. ۴۲۱):

داگی بازتابش را در آب دید و فریاد زد: «من اونجام، من مرد درست‌وحسابی‌ام! رنگ دارم، کلی چیز قشنگ دارم! سلام، حالم خوبه، حالا مرد هستم!» (Landtman 1917, p. 421)

او به خود می‌بالد که خودش این کار را کرده است. همسرانش حقیقت را به او می‌گویند: «اوه، چه دروغ‌گویی‌ای! خودت این کارو نکردی، ما دوتا کردیم.» بعد رقصی بزرگ برپا می‌کنند و «هدف از رقصی که آن دو زن برپا کردند این بود که او را به همه نشان دهند» (ص. ۴۲۲).

اگر آن را آیینی بخوانیم، همه‌چیز سر جای خودش است: نامزدی بی‌هوش؛ اجراکنندگانی که او را می‌بُرند، می‌تراشند، رنگ می‌کنند و می‌آرایند؛ بیدارشدن در بدنی تازه؛ و نمایش او در رقص. شورتس صحنه‌ای مشابه را در پیوندی نزدیک با آیین تشرف توصیف می‌کند: مردان نقاب‌دار «die neubeseelten Knaben tanzend und singend» («پسرانی را که روحی تازه یافته‌اند، در حال رقص و آواز») به خویشاوندانشان بازمی‌گردانند (Schurtz 1902, p. 106). هر دو داستان ماسینگارا با نمایش شخصی که تازه ساخته شده در یک رقص پایان می‌یابند. در هر دو، زنان او را می‌سازند.

آینه اهمیت دارد. شناختن خود در بازتاب، آزمون استاندارد آزمایشگاهی برای خودآگاهی است (Gallup 1970). این داستان آینه را کنار مردی می‌گذارد که تازه ساخته شده است و نخستین واژه‌ای که او در برابر آینه می‌گوید «من» است.

در ماواتا، در ساحل، مردی به نام سایبو نتیجه‌ای دیگر را برای لانتمن نقل کرد. اودجو، یکی از «نخستین مردانِ جنگل که به وجود آمدند»، درختی توخالی را خانهٔ خود می‌کند و چوب می‌خورد. بِرو آب را در کاسه‌ای به او نشان می‌دهد و «اودجو با دیدن بازتابش پس کشید. “من اونجام، زیر آب کیه که درست مثل منه؟”» (ص. ۵۲۴). بعد بِرو «ناچار شد به او بیاموزد انواع غذاها چیستند» و چگونه باغبانی کند؛ و بعدتر آن دو مرد باید به همسرانشان یاد بدهند چگونه رابطهٔ جنسی داشته باشند. سرانجام اودجو می‌پرسد آیا «برای همیشه، یکسره، مثل چوب» می‌مانند؟ بِرو می‌گوید: «نه، من و تو کم‌کم پیر می‌شیم.» پس از بازتاب، برنامه‌ای آموزشی می‌آید که با آگاهی از مرگ پایان می‌گیرد.

یک نکتهٔ دیگر. در روایت دیگری از ماسینگارا، «بازوهای داگی مثل دو مار عظیم‌الجثه بودند» (ص. ۴۲۲). آنچه زنان می‌بُرند، همان بخش مارگونه است.

آنچه در ماسینگارا «مرد درست‌وحسابی» می‌سازد #

این دو داستان نامی از آیین نمی‌برند، اما مردمی که آن‌ها را نقل کردند آیینی داشتند و واژگان آن در هر دو داستان جاری است.

داستان آفرینش ماسینگارا، که «چند مرد ماسینگارا» نقل کرده‌اند، با زنی آغاز می‌شود (صص. ۷۷–۷۹). اوآاوگرره «نخستین انسانی بود که هرگز زاده نشده بود و هیچ‌کس او را نساخته بود». کرم‌هایی در لاشهٔ کانگورویی گندیده به نوزادانی تبدیل می‌شوند؛ او آن‌ها را بزرگ می‌کند و به آن‌ها می‌گوید: «حالا شما مرد هستید.» او وامی‌داردشان خانهٔ مردان را بسازند؛ سپس «چنان‌که گویی مردی باشد» وارد آن می‌شود و در آنجا عملی سری به یکی از مردان می‌آموزد تا برای پسران انجام دهد؛ عملی که لانتمن آن را هم‌جنس‌گرایی می‌نامد، تا آن‌ها قد بکشند. پیرانی که از کرم‌ها پدید آمده بودند، کنار پایه‌های خانه در زمین فرو می‌روند و صدایشان از زیر زمین می‌گوید:

«من مرد درست‌وحسابی نیستم، از کانگورو و کرم آمده‌ام. تو مرد درست‌وحسابی هستی؛ من تو را ساختم.» (Landtman 1917, p. 79)

سپس اوآاوگرره «مراسمی بزرگ برپا کرد که در آن کانگورو نقشی مهم دارد و با آیین تشرف مردان جوان پیوند خورده است». در روایتی از ماواتا که نامای نقل کرده، مردانی که از انجام آن عمل سر باز زدند به پرندگان، خوک‌ها، کانگوروها، مارها و اتنگناها تبدیل شدند و هنگام رفتن گفتند: «شما مردید؛ ما از تبار ارواح شیطانی هستیم.»

اکنون داستان‌ها را دوباره بخوانید. ایرِگیده پیش از آنکه گشوده شود، «درست مثل اتنگناها» بود. داگی پس از آنکه زنان او را ساختند، فریاد می‌زند: «من مرد درست‌وحسابی‌ام!» در ماسینگارا، مرد درست‌وحسابی کسی است که آیین زن نخستین در خانهٔ مردان او را ساخته باشد. کسانی که آن آیین را نپذیرفتند، ناتمام ماندند و به‌شکل ارواح و مارها به جنگل رفتند.

روایت ماسینگاراییِ داگی، نسخهٔ A، پیوند را صریح می‌کند. داستان با همان عمل آغاز می‌شود که بر پسری انجام می‌دهند و «مردم نمی‌خواستند زنان و کودکان از آن باخبر شوند». پسر فریاد می‌زند:

اینکه راز برای زنان فاش شده بود، مایهٔ مصیبتی بزرگ شد؛ در نتیجه زمین شروع به لرزیدن کرد، سیلی عظیم از دریا به راه افتاد و همهٔ مردم غرق شدند. پس از آن آب فروکش کرد. (ص. ۴۲۲)

داگی تنها مردی است که نجات پیدا می‌کند و زنان پس از آن او را از نو می‌سازند. پس ایرِگیده و داگی داستان‌های عامیانه‌ای هستند که در جهان آیینی بنیان‌گذاشته‌شده به‌دست زنی و پنهان از زنان به‌دست مردان رخ می‌دهند؛ آیینی که خیانت به آن جهان را غرق می‌کند. مردم ماسینگارا همچنین از مردمان دارای گاوغرّان بودند، و داستان‌هایشان دربارهٔ دهانِ گشوده و آینهٔ حوض، به زبان آیین سخن می‌گویند.

نخستین مردمانِ مهروموم‌شدهٔ استرالیای مرکزی #

کارل استرِلو، مبلغ مذهبیِ هرمانسبورگ در رود فینکه از ۱۸۹۴ تا ۱۹۲۲، تاریخ‌های مقدسِ آراندای غربی (آرِرنته) و همسایگان لوریتجای (لوریتجا) آنان را در قلمرو شمالی استرالیا مکتوب کرد. در این روایت‌ها، نخستین مردمان به هم پیوسته و مهروموم شده بودند:

«Die rella manerinja [zusammengewachsenen Menschen] lebten längere Zeit, nachdem die Erde trocken geworden war, in ihrer hilflosen Lage weiter, bis ein Mangarkunjerkunja (Fliegenfänger) … vom Norden kam und ihr Los verbesserte.»

«rella manerinja [مردمانِ به‌هم‌پیوسته] مدت‌ها پس از خشک‌شدن زمین، در وضعیت درماندهٔ خود به زندگی ادامه دادند تا اینکه یک مانگارکونجِرکونجا (مگس‌گیر) … از شمال آمد و سرنوشتشان را بهبود بخشید.» (Strehlow 1907, p. 6)

او با چاقویی سنگی «آن‌ها را از یکدیگر جدا کرد، چشم‌هایشان را شکافت، گوش‌ها، دهان و بینی‌شان را گشود» («آن موجودات را از هم جدا کرد، چشم‌هایشان را شکافت و گوش‌ها، دهان و بینی‌شان را گشود»). انگشتان دست و پایشان را از هم جدا کرد و سپس آنان را ختنه و زیرختنه کرد. آتش را به آنان آموخت، به هر یک یک تجورونگا داد و ملزمشان کرد که آیین ختنه را نگاه دارند. گشودن حواس و آیین‌گذاریِ بدن، یک عمل است که بیگانه‌ای از شمال آن را انجام می‌دهد. با این همه، آراندایی‌ها «در باقی امور در نادانیِ کامل به زندگی ادامه دادند» تا اینکه «از شمال … سرداران بزرگی آمدند تا آنان را آموزش دهند» (ص. ۹).

لوریتجاها نیز همین را می‌گویند: نخستین مردمانِ مهروموم‌شدهٔ آنان را نیاکانی گشودند و ختنه کردند که «از شمال آمده بود» (Strehlow 1908, pp. 3–4).

روایتی دیگر از آراندایی‌ها می‌گوید مردمانِ مهروموم‌شده چه می‌خوردند. در روزگار نخستین، «هنگامی که مردمان هنوز به هم پیوسته بودند (manerinja) و زندگیِ فلاکت‌باری داشتند»، دو نیا مارها را کباب کردند و گوشت نیم‌پخته را به مردمانِ شکل‌نیافته خوراندند و سر و جگر را برای خود نگه داشتند. سپس «ماری بسیار دراز با سری سیاه، به نام njuratja، که بسیار زهرآگین است» را کشتند و آن را هم به آنان خوراندند (۱۹۰۷، صص. ۲۸–۲۹). محل کباب‌کردن به اوراتانگاتانگا تبدیل شد، «آبگیر بزرگ در تنگهٔ فینکه»؛ جایی که در روایتی دیگر، نیای ماری بزرگی در کف آن حلقه می‌زند و «به باور سیاهان» هنوز هم در آنجا زندگی می‌کند (ص. ۵۰). پس مردمانِ ناتمام در خانهٔ ماری بزرگ، از مارِ زهرآگین خورانده شدند. من استدلال کرده‌ام که زهر، نخستین آیینِ مقدسِ آیین مارِ آگاهی بود. این همان نوع خاطره‌ای است که آن استدلال پیش‌بینی می‌کند.

شرم، نامی تازه و واژه‌ای تازه برای «من» #

شرح استرِلو از آیینِ گذار آراندایی‌ها (بخش چهارم، ۱۹۱۳) همچون برنامهٔ درسی‌ای است که نظریهٔ حوا می‌توانست بنویسد. روایت با بردن پسر از اردوگاه مادرش آغاز می‌شود؛ پسری که تا آن زمان فقط worra، یعنی «پسر»، بود:

«Diese Entführung wird als erakintjilama d. h. ‚schamhaft machen’ bezeichnet; in dem Jungen soll das Schamgefühl erweckt werden, das nach Ansicht der Schwarzen darin besteht, daß er den Verkehr mit den Frauen und größeren Mädchen meidet.»

«این ربایش را erakintjilama، یعنی «شرمنده‌کردن»، می‌نامند؛ قرار است حس شرم در پسر بیدار شود، حسی که به‌نظر سیاهان عبارت است از پرهیز او از معاشرت با زنان و دختران بزرگ‌تر.» (Strehlow 1913, p. 12)

نخستین درسِ آیین، بنا بر نام خودش، شرم است. «و هر دو، آدم و زنش، برهنه بودند و خجلت نمی‌کشیدند» (پیدایش ۲:۲۵)؛ سپس «چشمان هر دوی ایشان گشوده شد و دانستند که برهنه‌اند» (۳:۷). شرم آراندایی‌ها به زنان مربوط است و شرم عدن به برهنگی؛ و هر دو به همان تواناییِ تازه نیاز دارند: اینکه خود را از نگاه دیگران ببینی. به‌گفتهٔ آراندایی‌ها، بدون این آیین، پسر به erintja تبدیل می‌شد؛ «کسی که هم‌قبیله‌ای‌های خودش را می‌کشت و می‌خورد» (ص. ۱۱).

سپس در هر مرحله نام‌ها تغییر می‌کنند. پس از چرب‌کردن و رنگ‌آمیزی، او andaribana است، «آن‌که با چربی مالیده شده»؛ پس از ختنه، wongilja، «آن‌که زخمی دارد»، و سپس rukuta، «پنهان‌شده» (صص. ۱۲–۲۶). اندکی پس از ختنه، مردان به او نشان می‌دهند که توآنجیراکا، که از غرش آن می‌ترسید، تخته‌چوبی است که می‌چرخانند؛ و او را سوگند می‌دهند که راز را نگه دارد (بنگرید به Not Spirits, but Men دربارهٔ اطلس گاوغرّان). سخن آیینی با این عبارت پایان می‌یابد: «erilknibata lakina ntama tunkunalaka»، «همان‌گونه که نیاکان مرد شدند، تو نیز اکنون مرد شده‌ای» (ص. ۲۶).

سپس rukutaی پنهان باید زبانی بیاموزد (ص. ۲۸):

«Ferner muß der rukuta eine Geheimsprache ankatja kerintja lernen … Es ist schwer zu entscheiden, ob sich die Aranda diese Geheimsprache selber ausgedacht haben, oder ob sie die … Wörter von der Sprache eines weit entfernten Stammes herübergenommen und nur umgeformt haben.»

«همچنین rukuta باید زبانِ سریِ ankatja kerintja را بیاموزد … دشوار است که مشخص کنیم آراندایی‌ها این زبان سری را خودشان ساخته‌اند یا واژه‌ها را از زبانِ قبیله‌ای بسیار دوردست گرفته و صرفاً دگرگون کرده‌اند.»

سرپرستانش هر روز با فرمولی آن را در ذهن او فرو می‌کنند: «Unta … aretna arbuna tnauai»، «باید … را با نامی دیگر بخوانی». او در خلوت، با مردان «فقط به زبان سری» سخن می‌گوید (ص. ۳۳). فهرست واژگان با ضمیرها آغاز می‌شود (ص. ۳۲):

آراندای روزمرهمعادل آلمانی نزد استرِلوزبان سری
jingaich («من»)anua
untadu («تو»)rankaltja
eraer («او»)altja
ilinawir beide («ما دو نفر»)anuarankaltja

نوآموز از «من» خود دست می‌کشد و «من» دیگری به او داده می‌شود. «ما دو نفر» در زبان سری او، به‌معنای تحت‌اللفظی «من-تو» است. لوریتجاهای جنوبی نیز نوآموزانشان را به همین شیوه آموزش می‌دادند و در فهرست آنان، ngaiuluی روزمره، یعنی «من»، به ngankulu تبدیل می‌شود (صص. ۵۴–۵۵).

در The Unreasonable Effectiveness of Pronouns من اصلِ موضوعهٔ ضمیرِ نخستین را مطرح کردم: تا زمانی که خودآگاه بوده‌ایم، ضمیر داشته‌ایم؛ پس گسترش «من» روند گسترشِ خود را دنبال می‌کند. صورتِ مفردِ اول‌شخص در بیشتر زبان‌های جهان واجِ n یا ŋ دارد، بسیار بیش از آنچه تصادف اقتضا کند. اینجا، در دو زبانِ همسایهٔ استرالیای مرکزی، ضمیرهای اول‌شخصی را می‌بینیم که به پسران در آیین گذار آموخته می‌شود، و هر دو، anua و ngankulu، واجِ خیشومی دارند. استرِلو، که از مسئلهٔ ضمیرها چیزی نمی‌دانست، گمان می‌کرد واژه‌های سری از قبیله‌ای بسیار دوردست آمده‌اند. اکنون می‌توانیم بگوییم «من» لوریتجا از کجا آمده است. Ngankulu صورتِ محترمانهٔ «من» در زبانِ بیابانِ غربی است؛ صورتی که مرد هنگام سخن‌گفتن در فاصله‌ای که مادرزنش صدایش را می‌شنود به کار می‌برد (Dixon 1980, p. 61)، و دبلیو. اچ. داگلاس خاطرنشان کرده بود که این شیوهٔ محتاطانهٔ سخن‌گفتن در آیین‌های گذار نیز به کار می‌رفت. به نوآموز یک واژهٔ رمزیِ تصادفی نمی‌دهند. «منِ» خویشتن‌داری و احترام را به او می‌دهند؛ خودی که می‌داند صدایش را می‌شنوند. در حوالی رشته‌کوه‌های واربِرتون، هنگامی که مردی به نام نگیونیا حدود سال ۱۹۵۰ درگذشت، نامش باعث شد *ngayu-*ی روزمره مشمول تابو شود و کل جامعه حدود ده سال برای «من» از nganku- استفاده کند. «منِ» آموخته‌شده می‌تواند در طول یک نسل به «منِ» همگان تبدیل شود. اصلِ موضوعه همین را لازم دارد.

این آیین به او خودِ دومی نیز می‌دهد. هنگامی که بزرگ می‌شود، پدربزرگش tjurungaی نیای توتمی‌اش را با این کلمات به او نشان می‌دهد:

«Nana unta mburka nama; nana unta iningukua.» — «این بدن توست، این خودِ دوم توست (iningukua).» (Strehlow 1908, p. 80)

iningukua را دوقلوی او می‌دانند (۱۹۱۳، ص. ۱۲، پانوشت ۳). حتی نامِ یک مکان مقدس آراندایی، اظهارِ نیایی از خود را حفظ کرده است: Anutjia، «منم»، «چنان‌که نیای مورچه‌عسل‌خوارِ جِرَمبا زمانی پاسخ داد» (Strehlow 1920, p. 16).

شرم، نام‌های تازه، «منِ» تازه و خودی دوم: تمام مواردِ فهرست نظریهٔ حوا در اینجا، در یک آیین، به زبان مردانی آمده است که آن را اجرا می‌کردند.

جان‌یافته‌های تازه در سراسر جهان #

هاینریش شورتس در کتاب Altersklassen und Männerbünde (۱۹۰۲) انجمن‌های مردانهٔ سراسر جهان را بررسی کرد. او محتوای آیین گذار را بی‌پرده بیان می‌کند: پسر از طریق آیین «خود روحی تازه می‌یابد؛ می‌میرد و دوباره زاده می‌شود» (ص. ۱۰۲). تولدِ دوباره با نامی تازه مشخص می‌شود: «در استرالیا معمولاً پیرمردها هستند که وظیفهٔ دشوارِ یافتن نام‌های تازه و هرگز به‌کارنرفته را بر عهده دارند؛ هر بار» (ص. ۱۰۶). او نوشت که این روحِ تازه «در گوناگون‌ترین بخش‌های زمین تکرار می‌شود» (ص. ۳۵۵).

نمونه‌های او، زدودنِ هویت را به‌اندازهٔ اعطای آن روشن می‌کنند. در نزدیکی بومای کنگوی سفلی (جمهوری دموکراتیک کنگو)، نوآموزان پس از بیدارشدن از دفنی ساختگی، «نام خود را» به یاد نمی‌آورند و نامی تازه می‌گیرند (ص. ۱۰۲). در میان آلفورهای سِرام (مالوکو، اندونزی)، پس از آنکه کاهنان مرگِ کودکان را با نیزه‌های خون‌آلودی که از دیوارهای معبد به درون رانده می‌شوند اعلام می‌کنند، کودکان پس از سه ماه بازمی‌گردند، «بی‌زبان و بی‌خاطره، تا آنکه چون نوزادانی دوباره آموزش ببینند») (ص. ۱۰۴، به نقل از باستیان). دوباره همچون نوزادان آموزش‌دیده: این همان سازوکار نظریهٔ حواست که در ۱۹۰۲ بیان شد.

در جامعهٔ ندمبو در کنگوی سفلی (جمهوری دموکراتیک کنگو و آنگولا)، باززاده‌ها Nganga، یعنی «آگاهان»، بودند و همهٔ دیگران Vanga، یعنی «نا‌آگاهان» (Webster 1908, pp. 174–175). باززاده‌های تازه بی‌محابا رفتار می‌کردند و توضیحی که شورتس نقل می‌کند این است: «آن‌ها دیگر به کودکان بدل شده‌اند که نمی‌توانند نیک و بد را از هم تشخیص دهند!» (صص. ۴۳۴–۴۳۵). آگاهان در برابر کسانی قرار می‌گیرند که از نیک و بد آگاهی ندارند؛ همان وعدهٔ مار در پیدایش ۳:۵: «مانند خدایان خواهید شد، دانای نیک و بد.»

پوهاتان‌های ویرجینیا در ایالات متحده، هدف این زدودن را با زبان خودشان بیان کردند (رابرت بورلی، ۱۷۰۵). نامزدها wysoccan می‌نوشیدند؛ «دارویی که به گفتهٔ سرخ‌پوستان، هوش و حواس آنان را یکسره می‌زدود.» برخی انگلیسی‌ها می‌گفتند این ترفندی از سوی بزرگان قبیله است تا دارایی پسران را تصاحب کنند:

«اما سرخ‌پوستان این عقیده را رد می‌کنند و مدعی‌اند که این روش خشونت‌آمیزِ زدودن حافظه برای رها کردن جوان از همهٔ تصورات کودکانه‌اش است، … تا هنگامی که جوانان دوباره به خود می‌آیند، عقلشان آزادانه عمل کند و فریب‌های رسم‌ورسوم و آموزش، آن را به بند نکشند.» (Webster 1908, p. 57)

این نوشیدنی ذهن کودک را می‌زداید تا جوانان بتوانند «به خود بیایند».

جین هریسون، کلاسیک‌پژوه کمبریج، در Themis (۱۹۱۲) به این نتیجه رسید. انسانِ «مرحلهٔ توتمیستی» او «هرگز به‌روشنی نگفته بود که “این منم”. … او هنوز به‌تمامی بر روح فردی یا انسانیِ خود مسلط نشده و هنوز دایره‌ای به دور خویشتنِ جداگانه‌اش نکشیده بود» (ص. ۱۲۱). او استدلال کرد که دستور زبان نیز نشان می‌دهد شمار «نه از راه تکثیر یک “منِ” آغازین، بلکه از راه گزینش و کنارگذاشتن تدریجی از یک “ما”ی جمعیِ آغازین پدید می‌آید» (ص. ۴۷۱). «من» متأخر است و از دل گروه تراشیده شده است.

پوستی که کنده نشد #

آخرین پیش‌بینی، هبوط است. اگر انسان‌ها زمانی بدون خویشتن زندگی می‌کردند، بدون آگاهی از مرگ نیز می‌زیستند؛ و سنت‌های بسیاری از ازدست‌رفتن نامیرایی یاد می‌کنند. کیوای‌ها آن را از راه پوستی از دست می‌دهند.

سیدو قهرمان بزرگ فرهنگی کیوای‌های مصب رود فلای در پاپوآ گینهٔ نو است. دو مادرش دوقلوهایی بودند که «پشت‌به‌پشت به هم پیوسته بودند» و او با ابزاری چوبی آن‌ها را از هم جدا کرد (Landtman 1917, p. 109)؛ بازتابی از گشایندهٔ آرَندا که انسان‌های به‌هم‌پیوسته را از هم جدا می‌کند. سپس، آن‌گونه که نامایِ ماواتا روایت کرد:

او می‌خواست پوستش را همان‌طور عوض کند که مار این کار را می‌کند. پوست از بالای سرش باز شد و درست هنگامی که داشت از آن بیرون می‌آمد، چند پسر و دختر او را دیدند و گفتند: «اوه، سیدو الان بیرون می‌آید!» او بی‌درنگ خودش را به درون کشید. (Landtman 1917, p. 110)

در روایت ایکو از ایپی‌سیا، سیدو می‌خواست همهٔ مردم پس از او همین کار را بکنند و کودکانی را که تماشا کرده بودند سرزنش می‌کند: «شما مردم را خراب کردید؛ همهٔ مردم، همه‌جا.» در همان صفحه، زنی به نام موله‌اِگه که مردم را از کرم‌ها آفریده بود، به آنان نشان می‌دهد چگونه جاودانه زندگی کنند: «پوست او می‌شکند، پوست کهنه را دور می‌اندازد، مرد بیرون می‌آید، پوست تازه می‌آید، دیگر پوست کهنه‌ای نیست.» آنان خوکی را که زن به آن‌ها گفته بود زنده نگه دارند می‌کشند و موهبت از دست می‌رود. همچون عدن، نخستین انسان‌ها فرمان زنی را زیر پا می‌گذارند و مرگ در پی آن می‌آید (مقایسه کنید با او که مرگ را می‌آورد).

آیین مردانهٔ کیوای‌ها، moguru، همین فقدان را در خود دارد. بنیان‌گذار آن، مارونوگِره، می‌خواست خوکی زنده نگه داشته شود، اما پسرش آن را با تیر زد: «اگر آن خوک را بکشی، دیر یا زود همه می‌میرند. … من برای شما زندگی درست کردم؛ می‌خواهم همیشه آن را نگه دارید: انسان نمی‌میرد» (ص. ۳۴۲). خوک مرده را در خانهٔ مردان گذاشتند و «پسران تازه» را تشرف دادند. در روایتی دیگر، هدف او «طولانی‌کردن عمر مردم» بود و پیش از خوک، «به‌جای حصیر از مار زنده‌ای استفاده می‌کرد که پس از مراسم در بوته‌زار رها می‌شد» (ص. ۳۴۴). این آیین برای بخشیدن بی‌مرگی بنیاد گذاشته شد و نخستین شیء مقدس آن ماری زنده بود.

پیدایش همین فقدان را از راه درختی روایت می‌کند: مردی که نیک و بد را می‌شناسد باید از درخت حیات دور نگه داشته شود، «مبادا دست خود را دراز کند و از درخت حیات نیز بگیرد و بخورد و تا ابد زنده بماند» (پیدایش ۳:۲۲). کیوای‌ها آن را از راه پوست مار روایت می‌کنند. در هر دو روایت، به انسان‌های نخستین زندگی‌ای عرضه شد که خود را نوسازی می‌کند، اما آن را از دست دادند.

حاصل شهادت‌ها #

شهادتمردم، منطقه (کشور)منبع
ایرِگیده گشوده شد: «حالا مرد هستم … اسم من ایرِگیده است»ماسینگارا، استان غربی (پاپوآ گینهٔ نو)Landtman 1917
بازتاب داگی: «من اونجام، من مرد درست‌وحسابی‌ام!»ماسینگارا (پاپوآ گینهٔ نو)Landtman 1917
نخستین انسان‌ها مهروموم شده بودند تا نیایِ آمده از شمال آنان را بگشاید و سپس ختنه‌شان کندآرَندا و لوریتجا، قلمرو شمالی (استرالیا)Strehlow 1907–08
Erakintjilama، «شرمنده‌کردن»؛ نام‌های تازهآرَندا (استرالیا)Strehlow 1913
«منِ» پنهانی (anua، ngankulu)؛ tjurunga به‌مثابهٔ «خویشتن دوم»آرَندا و لوریتجا (استرالیا)Strehlow 1908–13
دوباره «همچون نوزادان» آموزش دیدندآلفورهای سرام، مالوکو (اندونزی)Schurtz 1902
Nganga و Vanga؛ «نیک و بد»ندمبو، کنگوی سفلی (جمهوری دموکراتیک کنگو، آنگولا)Webster 1908; Schurtz 1902
Wysoccan، «عقلشان آزادانه عمل کند»پوهاتان، ویرجینیا (ایالات متحده)Beverley 1705
سیدو را هنگام پوست‌اندازی دیدند؛ moguru با ماری زنده بنیاد گذاشته شدکیوای، استان غربی (پاپوآ گینهٔ نو)Landtman 1917

از مصب فلای تا رود فینکه، از کنگو تا ویرجینیا، رویدادهای یکسانی تکرار می‌شوند. نخستین انسان‌های مهروموم‌شده با تیغه‌ای گشوده می‌شوند: در ماسینگارا به دست زنی و در استرالیای مرکزی به دست غریبه‌ای از شمال. انسانِ گشوده سخن می‌گوید، «من» می‌گوید، نامی می‌گیرد و خود را می‌بیند. آیین برای هر کودک این گشودن را تکرار می‌کند: او را شرمسار می‌سازد، ذهنش را می‌زداید، نامی تازه بر او می‌گذارد، «منِ» تازه‌ای به او می‌بخشد و در رقصی او را به میان مردمش بازمی‌گرداند.

شورتس این الگو را دید و از توضیح‌دادنش درماند: توضیحی «که با معیارهای ما دربارهٔ منطق و روشنی سازگار باشد، احتمالاً اصلاً یافتنی نیست» (ص. ۳۵۵). اشترلَو نمی‌توانست بگوید زبان نوآموزان در خانه ساخته شده بود یا از جایی دور آمده بود.

نظریهٔ حوا به هر دو پرسش پاسخ می‌دهد. منظور شورتس از «روح تازه» معنای تحت‌اللفظی آن بود: آنچه پسران دریافت می‌کردند خویشتن بود. واژه‌های پنهانی اشترلَو واقعاً از جایی دور آمده بودند و نخستینِ آن‌ها «من» است. راویان چیزی را به یاد می‌آوردند. وقتی ایرِگیده می‌گوید «قبلاً دهان نداشتم، حالا صدایم را می‌شنوی» و پیر آرَندا به پسری می‌گوید که همچون نیاکان مرد شده است، آن‌ها گذری را توصیف می‌کنند که کسی، روزگاری، برای نخستین بار از آن گذشته بود.

مردمانی که آیین‌های تشرف را حفظ کردند، روزگاری پیش از خویشتن را به یاد داشتند و آیین را جایگاهی توصیف می‌کردند که در آن خویشتن بخشیده می‌شود: دهانی گشوده، نامی، بازتابی، واژه‌ای تازه برای «من»، روحی تازه.
— Landtman (1917); Strehlow (1907–1920); Schurtz (1902)

منابع #

  1. Landtman, Gunnar. The Folk-Tales of the Kiwai Papuans. Acta Societatis Scientiarum Fennicae 47. Helsingfors: Finnish Society of Sciences, 1917. مقدمه، ص. ۱؛ Ua-ógrere، شمارهٔ ۹، صص. ۷۷–۸۰؛ Sido and Móle-ége، شماره‌های ۳۴–۳۶، صص. ۱۰۹–۱۱۰؛ Marunogere and the moguru، صص. ۳۴۱–۳۴۴؛ Dági، شمارهٔ ۳۶۵، صص. ۴۱۹–۴۲۲؛ Íregíde، شمارهٔ ۳۶۸، صص. ۴۲۶–۴۲۹ (Gágere، Masingara)؛ Ódjo، شمارهٔ ۴۷۷، ص. ۵۲۴.
  2. Strehlow, Carl. Die Aranda- und Loritja-Stämme in Zentral-Australien. به‌کوشش Moritz von Leonhardi. Veröffentlichungen aus dem Städtischen Völker-Museum Frankfurt am Main. Frankfurt: Joseph Baer, 1907–1920. Part I, Mythen, Sagen und Märchen des Aranda-Stammes (1907), صص. ۶، ۹، ۲۸–۲۹، ۵۰؛ Part II, Mythen, Sagen und Märchen des Loritja-Stammes (1908), پیشگفتار و صص. ۳–۴، ۸۰؛ Parts III–V (1910–1920), University of Adelaide Digital Library: IV.1 (1913)، صص. ۱۱–۱۲، ۲۶–۳۳، ۵۴–۵۵؛ V (1920)، ص. ۱۶.
  3. Schurtz, Heinrich. Altersklassen und Männerbünde: Eine Darstellung der Grundformen der Gesellschaft. Berlin: Georg Reimer, 1902. صص. ۱۰۲، ۱۰۴، ۱۰۶، ۳۵۵، ۴۳۴–۴۳۵.
  4. Webster, Hutton. Primitive Secret Societies: A Study in Early Politics and Religion. New York: Macmillan, 1908. ص. ۵۷ (به نقل از Robert Beverley، The History and Present State of Virginia، 1705)، صص. ۱۷۴–۱۷۵.
  5. Harrison, Jane Ellen. Themis: A Study of the Social Origins of Greek Religion. Cambridge: Cambridge University Press, 1912. صص. ۱۲۱، ۴۷۱.
  6. Gallup, Gordon G. “Chimpanzees: Self-Recognition.” Science 167(3914) (1970): 86–87. doi:10.1126/science.167.3914.86
  7. The Holy Bible, King James Version. پیدایش ۲:۲۵؛ ۳:۵، ۷، ۲۲.
  8. Bullroarer Atlas. “Not Spirits, but Men: The Lie Told About the Bullroarer.” Record: “Masingara turtleshell roarer.”