دست‌هایی که به یاد می‌آورند: هیوآ اوآ و راپا نویی

خلاصه

• تیکیهای هیوا اوآ و موآیهای راپا نویی در حالتی قابل‌شناسایی مشترک‌اند: بازوها در کنار بالاتنه و دست‌ها رو به درون، بر پهنهٔ شکم.
• شباهت آن‌ها با تاریخ واقعی خویشاوندی در پلی‌نزی سازگار است. پژوهش‌های ژنتیکی، جمعیت‌های پیکره‌سازِ جزایر مارکیز و راپا نویی را به خاستگاهی مشترک در توآموتوها می‌رسانند.¹
• راپا نویی، هیوا را به‌منزلهٔ سرزمینی نیاکانی به یاد می‌آورد؛ در سال ۱۹۹۹، شهردار پوماو در هیوا اوآ به دریانوردانِ مهمان گفت که درهٔ او مبدأ حرکت بوده است.²
• روشن‌ترین پیوند، حضور نیاکانی است: در هر دو سنت، مردگانِ به‌یادمانده به پیکرهایی ماندگار در میان زندگان بدل شدند.

چرا تندیس‌های هیوا اوآ و راپا نویی خویشاوند به نظر می‌رسند؟ #

پایین‌تر از چهره را بنگرید.

چشمان یک تیکیِ مارکیزی توجه را به خود می‌کشند: بسیار بزرگ و گرد، فرورفته در سری که تقریباً برای بدنش بیش از حد بزرگ به نظر می‌رسد. موآیِ راپا نویی به شیوه‌ای دیگر جلب توجه می‌کند: با بینی بلند، ابروان سنگین و حضوری عمودی و خارق‌العاده. اما شانه‌ها را تا پایین دنبال کنید. بازوها در امتداد پهلوها پایین می‌آیند. آرنج‌ها می‌چرخند. دست‌ها به‌سوی مرکز بدن بازمی‌گردند.

در پهنه‌ای از اقیانوس آرام به طول تقریبی ۳٬۷۰۰ کیلومتر، نیاکانِ سنگی حالتی قابل‌شناسایی را به خود گرفته‌اند.³

این مقایسه در عکسی که در سال ۱۹۱۰ در کتاب سرزمین‌های اقیانوس آرام شرقی اثر اف. دبلیو. کریستین منتشر شد، به‌ویژه چشمگیر است. پیکره‌ای کوچک از بازالت با پاهای خمیده ایستاده و انگشتانش را بر شکم گشوده است. زیرنویس اصلی محل را مشخص می‌کند: «از آتئونا، جزیرهٔ هیوا-اوآ.» این عکس نسخهٔ جزیره‌ایِ حرکتی را حفظ کرده که در راپا نویی به شکلی یادمانی درمی‌آید. (کریستین، لوح روبه‌روی ص. ۱۴۰.)

آن را در کنار موآیِ کاوش‌شده‌ای بگذارید که در جریان سفر اکتشافی کاترین روتلج به راپا نویی از آن عکس‌برداری شد. انگشتان بلندترند، بالاتنه کشیده‌تر است و سنگ حجیم‌تر. بااین‌حال، حرکت بی‌درنگ قابل‌تشخیص است. در اینجا نیز بازوها نگاه را به‌سوی بخش پایینی بدن بازمی‌گردانند. روتلج این تصویر را مشخصاً برای نشان‌دادن دست‌ها منتشر کرد. (راز جزیرهٔ ایستر، شکل ۷۲.)

بهترین توضیح برای این شباهت خانوادگی، میراثی مشترک در پلی‌نزی است که در سنت‌های متمایز هر جزیره پرورده شد. این حالت را باید در کنار دریانوردی، تبارنامه و قدرت نیاکان در نظر گرفت. جزئیاتی کوچک از بدن که در بستری تاریخی به‌طرزی نامعمول گسترده قرار دارد.

تیکی‌های هیوا اوآ چه هستند؟ #

پیکره‌های هیوا اوآ تیکی نام دارند. تندیس‌های مشهور راپا نویی موآی هستند. حالت مشترکشان را می‌توان به‌سادگی حالتِ دست‌ها بر شکم توصیف کرد. از پیکره‌های سنگی کوچک مارکیزی همچنین با عنوان تیکی کِئا یاد می‌شود. فهرست موزهٔ بریتانیا این اصطلاح را برای پیکره‌ای کوچک از بازالت به کار می‌برد که دست‌هایش روی شکم قرار دارد و چنین اشیایی را با نذورات و درمان پیوند می‌دهد. (موزهٔ بریتانیا، Oc1899,-.155.)

اهمیت هیوا اوآ در این مقایسه از آن روست که پیکره‌سازی آن بخشی از چشم‌اندازهای مقدسِ گسترده‌ای است. در آی‌ایپونا، در درهٔ پوماو، تیکی‌ها میان سازه‌های سنگیِ یک مِعِئه، یعنی مجموعه‌ای دینی، قرار دارند. ادارهٔ فرهنگ و میراثِ پلی‌نزی فرانسه تیکی‌ها را تصاویری توصیف می‌کند که غالباً نیاکانِ خدایی‌شده ــ رئیس‌ها، جنگاوران یا کاهنان ــ را مجسم می‌کنند؛ هرچند قهرمانان و جلوه‌هایی از خدایان را نیز شامل می‌شوند. پیکرهٔ انسانی در هنر مارکیزی گستره‌ای وسیع داشت و از یادمان‌ها تا خال‌کوبی و اشیای روزمره امتداد می‌یافت. (ادارهٔ فرهنگ و میراث، «هنر مارکیزی».)

تاکایی‌ای تجسم یادمانیِ این سنت است: پیکره‌ای پهن و پرصلابت که دست‌هایش بر بالاتنهٔ برآمده قرار گرفته‌اند. در بررسی دههٔ ۱۹۸۰ که باستان‌شناس، سیدسل میلرستروم، خلاصه‌اش کرده است، حدود دوسومِ ۸۱ پیکرهٔ سنگیِ ثبت‌شدهٔ مارکیزی در هیوا اوآ قرار داشت. چشمان بزرگ، بازوهای روی شکم و زانوهای خمیده از ویژگی‌های تکرارشوندهٔ مجموعهٔ پیکره‌سازی بودند. (میلرستروم، «نیاکانِ مورد تکریم».)

این تکرار شیوهٔ نگاه ما به پیکرهٔ کوچک آتئونا را تغییر می‌دهد. این پیکره در زبانی بصری سهیم است که در مقیاس‌های متفاوت می‌شد آن را به کار برد. بدن، چه حجّار بر شیئی نیایشی و صمیمی کار می‌کرد و چه بر پیکره‌ای که بر سکوی مقدس چیرگی داشت، همچنان قابل‌شناسایی می‌ماند. گزارش موزهٔ متروپولیتن نیز پیکره‌سازی مارکیزی را طیفی از نیاکانِ بزرگِ معابد تا تصاویر کوچک برای نیایش خصوصی توصیف می‌کند. (آراستن جهان.)

آیا هیوا اوآ همان هیواست که در راپا نویی به یاد می‌آورند؟ #

روایت بنیان‌گذاری راپا نویی از جایی دیگر آغاز می‌شود.

در روایتی که ما‌ئو هنوآ، جامعهٔ بومیِ اداره‌کنندهٔ پارک ملی راپا نویی، نقل می‌کند، هاوماکا خوابِ جزیره‌ای دوردست را می‌بیند، آن‌گاه که سرزمینش، هیوا، با ویرانیِ دریا روبه‌روست. روحش به آنجا سفر می‌کند، مکان‌ها را بازمی‌شناسد و با دانشی بازمی‌گردد که برای سفر دریایی لازم است. هوتو ماتوا گروهی را برای اکتشاف می‌فرستد و سپس خود با گروه بنیان‌گذاران از راه می‌رسد. در هانگا راو، واکای، همسر او، توئو ماهِکه را به دنیا می‌آورد. ورود، تولد و آغاز یک قوم در قالب یک رویدادِ واحدِ به‌یادمانده در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. (ما‌ئو هنوآ، «خواب هاوماکا».)

هیوا اوآ پژواکی گیرا از نام آن سرزمینِ نیاکانی دارد. مهم‌تر آن‌که خودِ هیوا اوآ نیز این پیوند را بیان کرده است. در جریان سفر هوکوله‌آ در سال ۱۹۹۹، برنار هیتا، شهردار پوماو، خدمه را در آی‌ایپونا راهنمایی کرد. گزارش سفر در ۱۳ اوت می‌گوید که او گفته بود مردم پوماو باور دارند مهاجرانِ راپا نویی از درهٔ آن‌ها کوچ کرده‌اند. این باوری محلی است که جزیره‌ها را به هم پیوند می‌دهد و در حضور خودِ تیکی‌ها بیان شده است. («ترک آتئونا»، راه‌یابان.)

پس هیوا اوآ چیزی بیش از یک نامِ مکانیِ وسوسه‌برانگیز به این بحث می‌افزاید. گزارشی در سال ۱۹۹۹ از باوری در پوماو دربارهٔ مبدأ کوچ حکایت می‌کند؛ باوری که در مکانی مقدس و در حضور پیکره‌هایی بیان شده که نیاکانِ راپا نویی را به یاد می‌آورند. این پیوند در داستان‌ها و نیز در سنگ زنده است، هرچند قدمت داستان را نمی‌توان سنجید.²

دی‌ان‌ای چه چیزی به این پیوند می‌افزاید؟ #

نکتهٔ چشمگیر این است که خطی مستقل از شواهد نیز به همان رابطهٔ کلی میان جزیره‌ها رسیده است، هرچند نه به خودِ حالتِ پیکره‌ها.

در سال ۲۰۲۱، الکساندر یوانیدیس و همکارانش داده‌های ژنتیکیِ ۴۳۰ نفر از ۲۱ جمعیتِ جزایر اقیانوس آرام را تحلیل کردند. بازسازی آن‌ها فرهنگ‌های پیکره‌سازِ یادمانیِ جزایر مارکیز، رایواوا و راپا نویی را صریحاً به هم پیوند می‌داد. در این بازسازی، جزایر مارکیز و تبارِ منتهی به راپا نویی درون تاریخچه‌ای انشعابی از سکونت، در امتداد مجمع‌الجزایر توآموتو قرار می‌گیرند؛ راپا نویی نیز از مسیر مانگاروآ، حدود ۱۲۰۰ میلادی، مسکون شده است. (یوانیدیس و همکاران، نیچر؛ دستنوشتهٔ آزاد.)

این پژوهش تاریخچه‌ای جمعیتی به دست می‌دهد که در چارچوب آن شباهت معنا پیدا می‌کند. جوامعی که فاصله‌هایی عظیم از هم داشتند، از نوادگان جمعیت‌هایی به‌هم‌پیوسته و دریانورد بودند. تندیس‌ها به شاخه‌های متفاوتِ یک شجره‌نامهٔ واقعیِ اقیانوسی تعلق دارند.¹

برداشت ما این است که سنت پیکره‌سازی از راه آموزش منتقل می‌شد: مردم به یکدیگر نشان می‌دادند که نیایی را چگونه باید صورت بخشید. هیچ سندی مسیر انتقال این حالتِ خاص را از جزیره‌ای به جزیرهٔ دیگر پی نمی‌گیرد و ژنتیک نیز نمی‌تواند چنین کند. آنچه ژنتیک آشکار می‌کند، روابط میان جوامعی است که چنین دانشی می‌توانسته از میانشان بگذرد. نیاکان مشترک و تصاویر مقدسِ خویشاوند، در کنار یکدیگر، میراث فرهنگی را قوی‌ترین توضیح برای این شباهت می‌سازند. اقیانوس میان دو تندیس فضایی بود که نیاکانشان آموخته بودند از آن بگذرند.

گاه‌شماری از میراث‌پذیری و سپس تحول حکایت دارد. جو آن ون تیلبورگ ریشه‌های دورترِ نیاکانیِ راپا نویی را در جزایر مارکیز و جزایر آسترال می‌داند و خاطرنشان می‌کند که تندیس‌های یکپارچهٔ سنگیِ آنجا حالت‌هایی مشابه موآی‌ها دارند. او همچنین یادآور می‌شود که این تندیس‌ها متأخرتر از موآی‌ها هستند. بنابراین، تیکی‌های یادمانیِ باقی‌مانده نمی‌توانسته‌اند الگوی موآی‌ها باشند؛ آنچه جزیره‌ها احتمالاً مشترک داشته‌اند، سنتی قدیمی‌تر از هر دو مجموعهٔ یادمانی بوده است. (امکان‌های دوردست، ص. ۱۰.)⁴

یک سنت می‌تواند از یادمان‌های باقی‌مانده‌اش قدیمی‌تر باشد. تداوم آن ممکن است در تصوری از بدن، رابطه‌ای با نیاکان یا شیوه‌ای آموخته‌شده برای ساخت تصویر نهفته باشد. پیکرتراشانِ نسل‌های بعد می‌توانند آن میراث را بزرگ‌تر، فشرده‌تر یا دگرگون کنند. هیوا اوآ و راپا نویی، هنگامی که دو تحولِ هنرمندانه درون این تاریخ مشترک دانسته شوند، به‌ویژه روشنگرند.

چرا دست‌ها را بر شکم می‌گذارند؟ #

شواهد مارکیزی راهی گیرا برای خواندن این حرکت پیش می‌نهند. شکم را جایگاهِ ذخیرهٔ دانش نیاکانی و آیینی می‌دانستند. موزهٔ باورز، هنگام توضیح تیکی‌ای که شکم خود را گرفته است، به همین پیوند اشاره می‌کند. میلرستروم نیز دانش آیینی و سنت شفاهی را با شکم مرتبط می‌داند و مطرح می‌کند که دست‌های پیرامون شکم می‌توانسته‌اند از آن خاطرات محافظت کنند. در این خوانش، نیای پیکره‌وار آشکارا دانشی را در خود نگاه می‌دارد که جایگاه زندگان را در جهان تعیین می‌کند.⁵ (موزهٔ باورز؛ میلرستروم.)

پیکرهٔ نیاکانی، در چنین برداشتی، دانش را با بدن حمل می‌کند. شکم جایگاهی برای آن دانش است و دست‌ها توجه را به آنجا می‌کشانند. تصویر بیانی نیرومند از تداوم می‌شود، زیرا کسی که بازنمایی شده خود سرچشمهٔ آن چیزی است که زندگان دربارهٔ خویش می‌دانند.

در راپا نویی، همین توجه به بخش پایینی بدن صورتی متمایز در پیکره‌سازی می‌یابد. دست‌ها اغلب بسیار پایین، نزدیک به هامی، یا لنگِ حجاری‌شده، قرار دارند. ون تیلبورگ انگشتان کشیده، شست‌های رو به بالا و قوس‌های فراگیرِ آن‌ها را سنتی پیکره‌سازی و متمایز توصیف می‌کند. (امکان‌های دوردست، صص. ۱۵–۱۶.)

دست‌ها بخشی از بدن‌هایی‌اند که با انتخاب‌های هنری متفاوت ساخته شده‌اند:

این جدول نمونه‌های عکاسی‌شده و توصیف‌های موزه‌ای و باستان‌شناختیِ یادشده در بالا را مقایسه می‌کند؛ پیکره‌های منفرد با یکدیگر تفاوت دارند.

نزدیک نگه‌داشتن بازوها به بدن مزیت پیکره‌سازیِ عملی‌ای نیز دارد: پیکره می‌تواند توده‌ای یکپارچه باقی بماند. این نکته به توضیح کارکرد طرح کمک می‌کند. انگشتانِ پرزحمت و متمایز به پیکره نیروی بیانی می‌بخشند و نگاه را به جایی فرامی‌خوانند که حجّار می‌توانسته است آن را به‌صورت توده‌ای یکدست باقی بگذارد.

تصاویر نیاکانی چگونه دو جزیره را به هم پیوند می‌دادند؟ #

کامل‌ترین پیوند، حالت پیکره را به هویت موجودی مربوط می‌کند که بازنمایی شده است.

موآی‌ها در یادمان‌ها با نام آرینگا اُرا، یعنی چهره‌های زندهٔ نیاکان، شناخته می‌شوند. اهمیتشان به رابطهٔ میان مردگان، جامعه و سرزمین آن وابسته است. گزارش موزهٔ بریتانیا این توصیف را حفظ کرده و مستندات سای‌آرک، معماری آیینیِ راپا نویی را درون سنت گسترده‌ترِ پلینزی شرقی از سکوهای مقدس، حیاط‌ها و پیکره‌های انسانی قرار می‌دهد. (موزهٔ بریتانیا، «موآی»؛ سای‌آرک، «تندیس‌های موآی چه چیزی را بازنمایی می‌کنند؟».)

در هیوا اوآ نیز نیاکان در مکان‌هایی که جوامع در آن گرد می‌آمدند و اقتدار مقدس در آن‌ها به نمایش درمی‌آمد، پیکرهایی ماندگار می‌یافتند. بنابراین، شباهت چند چیز را با هم دربرمی‌گیرد: صورت انسانی، سرِ برجسته، دست‌های بازگشته و رابطهٔ پیوستهٔ تصویر با زندگان. این حرکت در چارچوب آن الگوی گسترده‌تر بیشترین قوت را دارد.

جزئیاتی در روایت گردآوری‌شدهٔ روتلج دربارهٔ هوتو ماتوا، این رابطه را به‌طرزی نامعمول زنده می‌کند. خدایانِ نیاکانیِ او با او در قایق بودند. دیگران نمی‌توانستند آن‌ها را ببینند، اما او می‌دانست که آنجا هستند. (راز جزیرهٔ ایستر، ص. ۲۸۰.)

این تصویری شگفت‌انگیز از مهاجرت است. مردمی می‌توانند ساحلی را ترک کنند بی‌آنکه نیاکانشان را پشت سر بگذارند. عبور از دریا جهانی به‌یادمانده را به چشم‌اندازی تازه می‌برد. در آنجا، با سنگِ بومی و از رهگذر آفرینشِ بومی، حضور نیاکان می‌تواند بار دیگر مرئی شود.

همین است که پیوند میان هیوا اوآ و راپا نویی را درخور تأمل می‌کند. تندیس‌های آن‌ها نشان می‌دهند که میراثی مشترک چگونه می‌توانسته است از سفرهای دریایی عظیم جان به در برد و در صورت‌هایی به‌وضوح متفاوت پدیدار شود. تیکیِ مارکیزی نیروی خود را در پیکری پهن و مراقب فشرده می‌کند؛ موآی آن را به حضوری سر به فلک کشیده بسط می‌دهد. در هر دو، دست‌ها به سوی بدنی بازمی‌گردند که تداوم انسانی از آن سرچشمه می‌گیرد. آن سوی اقیانوس، نیاکان هنوز جایی برای ایستادن دارند.

منابع #

۱. کریستین، اف. دبلیو. Eastern Pacific Lands: Tahiti and the Marquesas Islands. لندن: رابرت اسکات، ۱۹۱۰. پیکرهٔ کوچک آتئونا، لوح روبه‌روی ص. ۱۴۰. ۲. روتلج، کاترین. The Mystery of Easter Island. نخستین انتشار در ۱۹۱۹؛ پروژهٔ گوتنبرگ چاپ دومِ ۱۹۲۰ را بازنشر می‌کند. شکل ۷۲، ص. ۱۹۲؛ روایت‌های بنیان‌گذاری، صص. ۲۷۷–۲۸۲؛ کاربردِ hiva، ص. ۲۶۵. ۳. ادارهٔ فرهنگ و میراث، پلی‌نزی فرانسه. “Découvrir les Marquises”. بخش‌های مربوط به هنر مارکیزی و هیوا اوآ. ۴. میلرستروم، سیدسل (سسیلیا). “Venerated Ancestors: Stone Sculptures of the Marquesas Islands, French Polynesia”. نسخهٔ برخط پژوهشی که در ۱۹۹۷ ارائه و در مجموعه‌مقالات چهارمین کنفرانس بین‌المللی جزیرهٔ ایستر و پلی‌نزی شرقی، در سال ۱۹۹۸، منتشر شد. ۵. موزهٔ هنر متروپولیتن. Adorning the World: Art of the Marquesas Islands. معرفی نمایشگاه، ۲۰۰۵. ۶. موزهٔ بریتانیا. Marquesan basalt tiki ke‘a, Oc1899,-.155؛ “Moai”. ۷. جامعهٔ بومیِ ما‌ئو هنوآ. “Te Tomo Haŋa o te ꞌAriki”. روایت زندهٔ راپانویی از سفر بنیان‌گذاری، به‌ویژه «خواب هاوماکا». ۸. کاواهارادا، دنیس. “Departing Atuona”. گزارش سفر هوکوله‌آ، ۱۳ اوت ۱۹۹۹، به میزبانی پی‌بی‌اس Wayfinders. دیدار روز پیش از آن از پوماو را ثبت می‌کند. leg 2 archiveِ انجمن سفر دریایی پلی‌نزی، کاواهارادا را نویسندهٔ گزارش‌های جزایر مارکیز معرفی می‌کند. ۹. یوانیدیس، الکساندر جی. و همکاران. “Paths and Timings of the Peopling of Polynesia Inferred from Genomic Networks”. Nature 597 (2021): 522–526. Open author manuscript, بحث، شکل ۲ و داده‌های تکمیلی، شکل ۵. ۱۰. ون تیلبورگ، جو آن، با طراحی‌های کریستیان آروالو پاکاراتی. Remote Possibilities: Hoa Hakananaiʻa and HMS Topaze on Rapa Nui. انتشارات پژوهشی موزهٔ بریتانیا، ۱۵۸، ۲۰۰۶. نسخهٔ PDF آزاد از مخزن پژوهشی موزهٔ بریتانیا. مقایسهٔ گاه‌شناختی، ص. ۱۰؛ دست‌ها و لنگ، صص. ۱۵–۱۶. ۱۱. موزهٔ باورز. “Tiki Figures: Reflections of Gods and Men”. ۲۷ آوریل ۲۰۲۳. ۱۲. سای‌آرک. “What Do the Moai Statues Represent?”. مستندات محوطه که از طریق گوگل آرتس اَند کالچر ارائه شده است.

جستارهای مرتبط: Joseph Campbell and the transmission of cultural forms و traditions of the soul’s survival and return.

Image credits and licenses are given with each photograph. Modern photographs retain their individual licenses; the article’s text license does not replace them. Archival captions identify collection or publication provenance, not a scientifically determined carving date.