خلاصه

  • نقشِ مُهری از تل‌اسمر، نبرد با ماری هفت‌سر را در حدود ۲۵۰۰ پیش از میلاد به تصویر می‌کشد.
  • شعرهای سومری هیولاهایی را که نینورتا شکست داده است برمی‌شمارند و ماری هفت‌سر نیز در میان آن‌هاست.
  • بازرگانی مدیترانه‌ای تصاویر و داستان‌ها را میان فرهنگ‌ها جابه‌جا می‌کرد؛ پرستشگران دوزبانه ملقرت را صریحاً با هراکلس یکی می‌دانستند.
  • هراکلس در این جهانِ به‌هم‌پیوسته شکل گرفت و سنت‌های قهرمانیِ کهن‌تر را در سرگذشتی مشخصاً یونانی گرد آورد که با خدمت و رنج می‌گذرد و سرانجام به جاودانگی می‌انجامد.

هیدرایی پیش از هراکلس #

مار دو سرش را از دست داده است. پنج سر باقی‌مانده از بدنِ حلقه‌زده‌اش به سوی پیکرهٔ کوچک انسانی کشیده شده‌اند که با مار روبه‌روست. سرهای بریده در دست‌های آن پیکره‌اند. بالای صحنهٔ نبرد، عقرب‌ها دو نوار افقی را پر کرده‌اند. پشت هیولا، جانوری افسانه‌ای دیگر ایستاده است. جهانی سراسر خطر در چند سانتی‌متر گل فشرده شده است.

این صحنه از تل‌اسمر، اِشنونای باستان، در عراق امروزی، به دست آمده است. این اثر حدود ۲۵۰۰ پیش از میلاد ساخته شده؛ مدت‌ها پیش از روایت‌های یونانیِ برجامانده دربارهٔ هراکلس و هیدرا. این شیء نقشِ مُهری استوانه‌ای و باستانی است که با غلتاندنِ مُهر بر گل پدید آمده و از قطعاتِ برجامانده بازسازی شده است. پایین‌ترین نوارِ آن یکی از نخستین تصاویرِ قهرمانی را در خود دارد که با ماری هفت‌سر روبه‌رو می‌شود. فرانکفورت ۱۹۵۵، شمارهٔ ۴۹۷، لوح ۴۷؛ اوهلینگر ۲۰۲۴، صص. ۱۵–۱۶، شکل ۲.

ترسیمی از نقشِ مُهرِ تل‌اسمر که به‌صورت قطعاتی بر جای مانده است. در نوار پایینی، ماری حلقه‌زده روبه‌روی پیکره‌ای انسانی قرار دارد که دو سرِ بریده در دست دارد؛ پنج سر همچنان به بدن مار متصل‌اند.
ماری هفت‌سر در تل‌اسمر، حدود ۲۵۰۰ پیش از میلاد. این طرح در مقالهٔ «خاستگاه شرقی هراکلس» نوشتهٔ جی. ریچل لوی (۱۹۳۴)، ص. ۴۰، شکل ۱، بازنشر شده است. شمارهٔ این نقش در فهرست فرانکفورت ۴۹۷ و شمارهٔ میدانی آن As.32:992 است. نامِ حریفِ مار معلوم نیست؛ مقایسه با نینورتا از شواهد دیگری، به‌ویژه متون سومری، برمی‌آید.

در سال ۱۹۳۴، جی. ریچل لوی این طرح را در آغاز مقاله‌ای با عنوان «خاستگاه شرقی هراکلس» قرار داد. مقایسهٔ آغازین او هنوز هم اثرگذار است. صحنه برای هرکس که با اسطوره‌های یونانی بزرگ شده بود آشنا بود، اما در بستری میان‌رودانی و بسیار کهن‌تر کشف شده بود. لوی پیکره را تصویر مرد یا خدایی دانست که پیش‌تر دو سرِ مار را جدا کرده بود. او همچنین یادآور شد که کتیبهٔ آسیب‌دیده نمی‌تواند مقصود هنرمند را روشن کند. لوی ۱۹۳۴، ص. ۴۰.

بنابراین، تصویرِ باقی‌مانده پیش از آن‌که نامی به ما بدهد، کنشی آشنا نشان می‌دهد. این نقطهٔ آغاز بسیار مناسبی است. داستان‌ها می‌توانند با تغییر قهرمان به حیات خود ادامه دهند. هیولا آسان‌تر از الهیاتی که روزگاری تبیینش می‌کرد، از مرز زبانی عبور می‌کند. آشناییِ این رویارویی ما را به پی‌گرفتن جهانِ کهن‌تری فرامی‌خواند که هراکلس از دل آن برآمد.

قهرمان یونانی به تاریخِ دادوستد تعلق دارد. داستان‌های او در مدیترانه‌ای نیرو گرفتند که در آن تصاویر، کالاها، پرستشگران و داستان‌گویان میان جوامعی رفت‌وآمد می‌کردند که پیشینه‌های مکتوبشان از نظر قدمت تفاوت بسیار داشت. میان‌رودان قرن‌ها پیش از آن‌که حماسه‌های یونانی به شکلِ باقی‌ماندهٔ خود درآیند، ثبتِ جنگاوران الهی و دشمنان هیولایی‌شان را آغاز کرده بود. دستاورد هراکلس این بود که به بخش‌هایی از آن میراث حیاتی تازه ببخشد.

نینورتا و فهرست هیولاها #

مفیدترین نمونهٔ میان‌رودانی برای مقایسه، نینورتا، پسر اِنلیل، است که کارهایش در شعر سومری بر جای مانده‌اند. جهان او بی‌درنگ پیش چشم جان می‌گیرد. کوه‌ها به نیروهای سرکش پناه می‌دهند. موجودات خارق‌العاده اقتدار الهی را به چالش می‌کشند. خدا سلاحی با خود دارد که با او سخن می‌گوید، به او پند می‌دهد و هنگامی که دلاوری‌اش به بی‌پروایی بدل می‌شود، به او هشدار می‌دهد.

در لوگال‌ئه، که عنوانش را به‌طور متعارف «کارهای نینورتا» ترجمه می‌کنند، گرزِ سخنگو، شارور، پیش از نبردی تازه، پیروزی‌های پیشینِ سرورش را برمی‌شمارد. فهرستش یک بیزونِ نر، پرنده‌ای آنزود، قوچِ وحشیِ شش‌سر و ماری هفت‌سر را در بر می‌گیرد. در این بخش یازده حریف نام برده می‌شوند؛ دامنهٔ آن‌ها از جانوران فراتر می‌رود و موجودات شگفتی چون مسِ نیرومند و شاهِ درخت خرما را نیز شامل می‌شود. کارهای نینورتا، سطرهای ۱۲۲–۱۳۴.

اهمیت این سیاههٔ نامعمول در همین است. با قهرمانی روبه‌رو هستیم که هویتش از راه رویارویی‌های پی‌درپی شکل می‌گیرد و هر حریف فرصتی دیگر برای نشان دادنِ قدرت او فراهم می‌کند. این موجودات با هم تفاوت دارند، اما پیروزی‌ها به یکدیگر تعلق دارند. می‌توان آن‌ها را نام برد، به خاطر سپرد و همچون کارنامهٔ موجودی استثنایی بازگفت.

شعر دیگری به نام آن‌گیم، یا بازگشت نینورتا به نیبرو، آن پیروزی‌ها را در قالب یک رژه به نمایش می‌گذارد. موجودات شکست‌خورده از ارابهٔ خدا آویخته‌اند. مار هفت‌سر بر میلهٔ عرضیِ درخشانِ ارابه جای دارد؛ غنیمت‌های دیگر، نشیمنگاه، یوغ و حفاظ‌ها را آراسته‌اند. نینورتا با وسیله‌ای به خانه بازمی‌گردد که زندگی‌نامه‌اش را به نمایش می‌گذارد. بازگشت نینورتا، سطرهای ۳۰–۶۳.

هرکس هراکلس را بشناسد، می‌تواند جذابیت چنین قهرمانی را دریابد. آوازه‌اش به‌آسانی از جایی به جای دیگر می‌رسد. هر ماجرای کوتاه می‌تواند به‌تنهایی کامل باشد و در عین حال به کارنامه‌ای گسترده‌تر بیفزاید. هنرمندی می‌تواند یک پیروزی را بر شیئی کوچک نقش کند. شاعری می‌تواند آن را به اجرایی گسترده بدل سازد. حامیِ هنر می‌تواند تصویرِ دلاوری‌های قهرمان را گرد خود جمع کند و از اعتبار آن‌ها بهره ببرد. چنین الگویی به سنت‌های قهرمانی مجالِ رشد می‌دهد: حریفی دیگر می‌تواند به ماجرایی دیگر بدل شود، بی‌آن‌که ناگزیر باشیم تمام زندگی قهرمان را از نو بسازیم.

شباهت‌ها را اغلب به این ادعا فرو می‌کاهند که نینورتا پیشاپیش دوازده‌خانِ هرکول را انجام داده بود. متون چیزی گویاتر در اختیارمان می‌گذارند: شیوه‌ای کهن‌تر برای ساختنِ هویت یک جنگاور از فهرستی از پیروزی‌ها. در بخش‌هایی که در بالا بررسی شد، هیچ تناظرِ ثابتی میان دوازده وظیفه وجود ندارد. آنچه به ارث رسیده، قالبِ بنیادینِ داستان‌گویی است.

خشونت نینورتا نیز به کشتن ختم نمی‌شود. او پس از شکست‌دادن آسَگ در لوگال‌ئه، چشم‌انداز را دگرگون می‌کند، آب‌ها را گرد می‌آورد و آن‌ها را به دجله هدایت می‌کند تا کشتزارها بارور شوند. پیروزمند به سامان‌دهندهٔ جهانِ مسکون بدل می‌شود. نیروی او کشاورزی را امکان‌پذیر می‌کند. کارهای نینورتا، سطرهای ۳۳۴–۳۶۷.

این پیوند میان آشوبِ هیولایی و چشم‌اندازی زیست‌پذیر در سنت‌های اژدهاکشی و مهار سیلاب نیز دیده می‌شود. اهمیت این نکته برای مقایسهٔ حاضر عینی است: قهرمانِ پیروز چیزی بیش از لاشه‌ای با خود می‌آورد. او زمین، آب یا امنیت را به مردمی بازمی‌گرداند که به پیروزی‌اش وابسته‌اند.

مار بیش از نخستین فاتحش دوام می‌آورد #

دشمنِ هفت‌سر در روزگار گودئا، فرمانروای لاگاش در اواخر هزارهٔ سوم پیش از میلاد، از پیش بخشی از زبانِ عمومیِ پیروزی الهی بود. کتیبه‌های او دربارهٔ ساخت معبد، از پیکره‌های دشمنانِ شکست‌خوردهٔ نین‌گِرسو سخن می‌گویند که در پیرامون حرم نصب شده بودند. نین‌گِرسو خدای جنگاورِ منطقهٔ لاگاش بود و در سنت میان‌رودانی با نینورتا پیوند نزدیکی داشت. کچگیاس ۲۰۲۵، ص. ۸۰. در میان این پیکره‌ها، مار هفت‌سر نیز دیده می‌شود. متن توضیح می‌دهد که خدا این موجودات را کشته بود؛ دهان‌هایشان رو به مکان‌هایی بود که در آن‌ها نذوراتِ مایع پیشکش می‌کردند. استوانه‌های گودئا، سطرهای ۶۹۶–۷۲۱.

در اینجا هیولایی شکست‌خورده بخشی از یک نهاد می‌شود. کسانی که وارد معبد می‌شوند، پیروزی‌های خدا را در قالب این پیکره‌ها می‌بینند. داستان را هم یک بنا می‌تواند منتقل کند و هم یک شعر. داستان می‌تواند در پیکری آشنا دوام بیاورد: یک مار، چندین گردن و تکثیری اغراق‌آمیز از خطر.

این نکته توضیح می‌دهد که چرا تصاویر سزاوار جایگاهی مستقل در تاریخ اسطوره‌اند. یک تصویر می‌تواند از روایتِ خاصی که روزگاری درباره‌اش گفته شده، بیشتر دوام بیاورد. وقتی به مخاطبانی تازه می‌رسد، می‌تواند تبیینی تازه برانگیزد. بیننده لازم نیست نامِ خدای اصلی را بر زبان بیاورد تا بفهمد که مبارز شخصیتی استثنایی است و غلبه بر موجودِ چندسر کاری خارق‌العاده است.

شواهد جغرافیایی از میان‌رودان نیز فراتر می‌روند. مُهرِ تختی که در کاوش‌های حاصور به دست آمده، قهرمانی را نشان می‌دهد که با ماری حلقه‌زده و هفت‌سر می‌جنگد. کریستوف اوهلینگر در پژوهش سال ۲۰۲۴ خود، این مُهر را در چارچوب تاریخِ سنت‌های نبرد در تصاویر و متون بررسی می‌کند؛ سنت‌هایی که از جنوب میان‌رودان در هزارهٔ سوم پیش از میلاد آغاز می‌شوند، از شمال سوریه در هزارهٔ دوم می‌گذرند و به فنیقیه و اسرائیل در هزارهٔ نخست می‌رسند. موضوعِ اصلیِ پژوهش او رابطهٔ میان تصاویر خاور نزدیک و سنت‌های کتاب مقدس است. برای بحثِ هراکلس، نکتهٔ مهم این است که این نقش‌مایه در سرزمین‌های واقع در حد فاصل میان‌رودان و مدیترانه رواج داشته است. اوهلینگر ۲۰۲۴، صص. ۱۴–۱۹.

اشعار اوگاریتی به این جهانِ واسط صدا می‌بخشند. عَنات از شکست‌دادنِ ماری پیچان با هفت سر یاد می‌کند؛ در بخشی دیگر، بعل را به‌عنوان پیروزِ نبرد با دشمنی با اوصاف مشابه خطاب می‌کنند. شکلِ متمایزِ این هیولا می‌توانست به کارنامهٔ بیش از یک خدا تعلق داشته باشد. KTU 1.3 III 34–42 و 1.5 I 1–3، ترجمه در اوهلینگر ۲۰۲۴، صص. ۱۶–۱۷.

هیدرای یونانی در این گسترهٔ بزرگ‌ترِ مقایسه جای می‌گیرد. در تئوگونی هزیود، هراکلس و ایولائوس با یاری آتنا هیدرا را می‌کشند. در کتابخانه که بسیار دیرتر نوشته شده و به آپولودوروس نسبت داده می‌شود، ماجرا به مسئله‌ای پیچیده دربارهٔ بریدن، رویشِ دوباره و داغ‌کردن بدل می‌شود: ایولائوس جای بریدگیِ گردن‌ها را داغ می‌کند تا سرهای تازه نرویند. در آن روایت، هیولا نُه سر دارد که یکی از آن‌ها جاودان است. هزیود، تئوگونی ۳۱۳–۳۱۸؛ آپولودوروس، کتابخانه 2.5.2.

یک هیولای مشترک لازم نیست شمار ثابتی از سرها داشته باشد. وقتی داستانی وارد سنتی تازه می‌شود، ممکن است دشواریِ به‌یادماندنی‌اش باقی بماند و جزئیاتش تغییر کند. ماری چندسر برای قهرمان چیزی بیش از جانوری بزرگ‌جثه است؛ پیروزی را به مسئله‌ای بدل می‌کند که شاید زورِ بازو به‌تنهایی برای حلش کافی نباشد. روایت یونانی این مسئله را به یکی از به‌یادماندنی‌ترین نمونه‌های همکاری و مهارت در اسطوره‌شناسی بدل می‌کند.

شواهدآنچه نشان می‌دهند
نقشِ مُهرِ تل‌اسمر، حدود ۲۵۰۰ پیش از میلادتصویری کهن از نبرد با ماری هفت‌سر
سروده‌های مربوط به نینورتا و کتیبه‌های گودئا دربارهٔ معبدفاتحان الهیِ نام‌برده‌شده، دشمنانِ فهرست‌شده و غنایمِ به‌نمایش‌گذاشته‌شده
حاصور و شواهد گسترده‌ترِ سوریه و شامشواهدی که نشان می‌دهد نقش‌مایهٔ نبرد با مار در غربِ میان‌رودان رواج داشته است
هزیود و روایت‌های یونانیِ متأخرترروایتی یونانی دربارهٔ هیدرا که در چارچوب خانواده و زندگی پهلوانیِ خودِ هراکلس پرورده شده است
پیشکش‌های دوزبانهٔ ملقرت ـ هراکلسشواهد مستقیم از این‌که مردمان باستان خدایانی را که در زبان‌های گوناگون نام‌های متفاوت داشتند، یکی می‌دانستند

پیکرهٔ تل‌اسمر همچنان بی‌نام است. توالیِ شواهد منطقه‌ای زنجیره‌ای کامل از قصه‌گویان را که آن نقشِ خاص را به لرنا پیوند دهد، در اختیارمان نمی‌گذارد. آنچه این توالی نشان می‌دهد، گنجینهٔ کهن‌تری از نقش‌مایه‌ها و روایت‌هاست که یک مارکُش یونانی می‌توانست از آن بهره بگیرد، و جهانی فرهنگی که در آن چنین مایه‌هایی بارها از نو به کار گرفته می‌شدند.

قهرمان چگونه از دریا می‌گذرد #

میان میان‌رودان و یونان، جوامعی با خدایان، کارگاه‌ها، بندرها و آرزوهای خاص خود قرار داشتند. آن‌ها به آنچه از میانشان می‌گذشت، خود از نو شکل می‌دادند. داستانی که به اژه می‌رسید، ممکن بود پیش از آن چندین بار ترجمه، فشرده، به ایزدی دیگر پیوند داده یا در مکانی تازه جای داده شده باشد.

شهرهای فنیقی در این پیوندها نقشی محوری داشتند. صور، صیدا، بیبلوس و اَرواد در شبکه‌های دریانوردی‌ای مشارکت داشتند که در سراسر مدیترانه گسترده بودند. تا اواخر سدهٔ هشتم پیش از میلاد، فنیقی‌ها و یونانیان در سراسر آن دریا پایگاه‌های بازرگانی برپا کرده بودند. صنعتگران فنیقی عناصر مصری، سوری، آشوری، قبرسی و اژه‌ای را در اشیایی درهم می‌آمیختند که همراه صاحبانشان سفر می‌کردند. موزهٔ متروپولیتن، «فنیقی‌ها».

هنرمندان یونانی نیز در همین مبادلات شرکت داشتند. دوره‌ای که به‌طور قراردادی «شرق‌گرایی» نامیده می‌شود، شاهد اقتباس و بازپردازیِ طرح‌های گیاهیِ شرقی، جانوران خیالی و نقش‌مایه‌های دیگر به دست آنان بود. آثار فلزی، عاج‌کاری‌ها، نقش‌برجسته‌ها و منسوجات الگوهایی برای کار با مواد گوناگون فراهم می‌کردند. این وام‌گیری گزینشی و مولد بود: شکلی وارداتی می‌توانست بخشی از ترکیب‌بندیِ تازه‌ای در هنر محلی شود. موزهٔ هنر دانشگاه کلرادو، «دورهٔ شرق‌گرایی در یونان باستان».

شیئی کوچک این نکته را ملموس می‌کند. سنجاقی مفرغی در موزهٔ بریتانیا، ساخته‌شده در بئوسیا در حدود ۶۸۰ پیش از میلاد، صحنه‌ای را نشان می‌دهد که موزه با احتیاط آن را نبرد هراکلس با هیدرا می‌داند. این شیء نیز، مانند نقشِ مُهرِ بسیار کهن‌ترِ تل‌اسمر، نبردی افسانه‌ای را بر سطحی قابل‌حمل، در میان پیکره‌ها و جانوران دیگر، جای می‌دهد. فاصلهٔ زمانیِ میان این دو شیء بسیار زیاد است، اما هر دو نشان می‌دهند که تصویرِ یک رویارویی پهلوانی تا چه اندازه آسان می‌توانست همراه چیزی که کسی در مالکیت داشت یا بر تن می‌کرد، از جایی به جای دیگر برود. موزهٔ بریتانیا، 1898,1118.1.

تصاویر قابل‌حمل نوعی انتقال را ممکن می‌کنند که از خود اسناد مکتوبِ نسبتاً اندکی بر جای می‌گذارد. صنعتگری می‌تواند از ترکیب‌بندی‌ای نسخه‌برداری کند. مشتری‌ای می‌تواند هیولای محبوبش را بازشناسد. قصه‌گویی محلی می‌تواند توضیح دهد که قهرمانِ تصویر چه می‌کند. هیچ‌یک از این کارها مستلزم آن نیست که کتابخانه‌ای حماسه‌ای کامل و بیگانه را وارد کند. هر یک می‌تواند بخشی از داستان را حفظ کند و باقی آن را تغییر دهد.

اهمیت تاریخیِ این مقایسه در همین است. شباهت هنگامی اطلاعات بیشتری در اختیارمان می‌گذارد که به‌طور مستند بدانیم جوامعِ مورد بحث در حال مبادلهٔ اشیا، فنون و اندیشه‌های دینی بوده‌اند. دریای میان آن‌ها آکنده از رفت‌وآمد بود. پرسش این است که چه عناصری در این رفت‌وآمدها جابه‌جا شدند و پس از رسیدن چه بر سرشان آمد.

ملقرت و هراکلس: دو زبان بر یک سنگ #

همیشه لازم نیست این پیوندها را از روی تصاویر استنباط کنیم. گاهی پرستندگان باستانی خودْ این هم‌ارزی را به‌صراحت می‌نوشتند.

پیشکشی مرمرین از مالت، که اکنون در لوور نگهداری می‌شود، کتیبه‌هایی به زبان‌های فنیقی و یونانی دارد. متن فنیقی ملقرت، سرور صور، را مخاطب قرار می‌دهد. متن یونانی هراکلسِ آرخه‌گتس را مخاطب قرار می‌دهد؛ خدایی بنیان‌گذار یا پیشوا. نذردهندگان در کتیبهٔ یونانی خود را اهل صور معرفی می‌کنند. لوور این اثر را به سدهٔ دوم پیش از میلاد تاریخ‌گذاری می‌کند. لوور، AO 4818.

بر یک سنگ، نیایشی واحد به دو نام الهی بیان می‌شود. نذردهندگان آشکارا انتظار داشتند این رابطه فهم‌پذیر باشد. ملقرت و هراکلس می‌توانستند در یک کنش دینی در کنار هم قرار گیرند، بی‌آن‌که همهٔ جزئیات داستان‌هایشان یکسان شود.

چندین سده پیش‌تر، هرودوت با این مسئله روبه‌رو شده بود. او در سدهٔ پنجم پیش از میلاد به صور سفر کرد تا دربارهٔ معبدی تحقیق کند که آن را معبد هراکلس می‌نامید. کاهنان به او گفتند که معبد هم‌زمان با شهر، ۲۳۰۰ سال پیش از دیدار او، بنیان گذاشته شده بود. او همچنین به تاسوس رفت و بنیان‌گذاریِ پرستشگاهِ هراکلس در آنجا را به فنیقی‌ها نسبت داد. این تحقیق او را به تمایز نهادن میان هراکلسِ ایزدی و کهن و قهرمان یونانیِ متأخرتر رساند. هرودوت، تاریخ‌ها 2.44.

این قدمتِ شگفت‌انگیز ادعای خودِ کاهنان است و تاریخ بنیان‌گذاری را به‌طور قطعی تعیین نمی‌کند. شاهد اصلی، خودِ دیدار هرودوت است: یک بازدیدکنندهٔ یونانی می‌توانست «هراکلس» را در بستری دینیِ بیگانه و کهن‌تر بازشناسد و سپس برای سازگار کردن تاریخ‌های متفاوتی که به این نام پیوند خورده بودند دچار دشواری شود. مردمان باستان، به اقتضای سفر و پرستش، از پیش به اسطوره‌شناسیِ تطبیقی می‌پرداختند.

کتیبهٔ مالت، مدت‌ها پس از آن‌که قهرمان یونانی تثبیت شده بود، یکی‌دانستنِ صریحِ آن دو را ثبت می‌کند. این کتیبه به‌تنهایی نمی‌تواند خاستگاه او را توضیح دهد. اما رویهٔ فرهنگی‌ای را نشان می‌دهد که فهمِ تاریخی مرکب را ممکن می‌کند. هویت‌های الهی می‌توانستند تا اندازه‌ای بر هم منطبق شوند؛ جوامع می‌توانستند همان‌گونه که واژه‌های نیایش را ترجمه می‌کردند، ایزدِ مخاطبِ نیایش را هم با ایزدی از سنتی دیگر برابر بدانند.

پژوهش مگان دنیلز دربارهٔ هراکلس و ملقرت، رابطهٔ آن دو را در چارچوب تعاملات دیرپای مدیترانه‌ای بررسی می‌کند. این هم‌گرایی از رهگذر کارهایی که مردم با هم انجام می‌دادند شکل گرفت: سفر کردن، سکونت گزیدن، ادعای انتساب به تباری خاص و خدایان خود را برای همسایگانشان فهم‌پذیر ساختن. دنیلز ۲۰۲۱.

این امر سه فرایند را پیش روی ما می‌گذارد: داستان‌ها جابه‌جا می‌شوند، تصاویر جابه‌جا می‌شوند و خدایان با یکدیگر یکی دانسته می‌شوند. تاریخ‌های آن‌ها لازم نیست کاملاً بر هم منطبق باشند. نبردی با مار را می‌توان بی‌آن‌که نام خدایی همراهش باشد وام گرفت. خدایی می‌تواند نامی یونانی بگیرد، بی‌آن‌که همهٔ ماجراهای یونانی به او نسبت داده شود. در گذر نسل‌ها، برخوردهای مکرر قهرمانی آشنا را به مردمان و سرزمین‌های بیشتری می‌رساند و امکان می‌دهد او را برای مقاصد گوناگون‌تری به کار گیرند.

آنچه یونانیان از میراث خود ساختند #

زندگی یونانیِ هراکلس، نیروی به‌ارث‌رسیده را در بستری به‌ویژه دردناک قرار می‌دهد. بزرگ‌ترین جنگجو باید در خدمت کسی ضعیف‌تر از خود باشد. در ایلیاد، هرا در تولد اوریستئوس و هراکلس چنان دخالت می‌کند که فرمانرواییِ وعده‌داده‌شدهٔ زئوس به نواده‌ای می‌رسد که زئوس در نظر نداشت. رنج هراکلس از ترتیبی ناشی می‌شود که پیش از آن‌که بتواند دست به عمل بزند برقرار شده است. قدرت او نمی‌تواند از جایگاهی که در خانواده‌ای الهی و سلسله‌مراتبی انسانی دارد، رهایش کند. هومر، ایلیاد 19.95–133.

این امر نحوهٔ مواجههٔ ما با فهرست کارهای پهلوان را دگرگون می‌کند. هر پیروزی تواناییِ تقریباً نامحدودِ قهرمان برای عمل کردن را به نمایش می‌گذارد، حال‌آن‌که الزام به انجام دادن آن، محدودیت آزادی او را نشان می‌دهد. نیرومندترین فردِ داستان پیوسته فرمان می‌گیرد. کارهای دشوار او بارها و بارها این تناقض را آشکار می‌کنند.

حتی شکست هیدرا نیز در آینده هزینه‌ای در پی دارد. هراکلس زهر آن را برای پیکان‌هایش برمی‌دارد. بعدها، پس از آن‌که سانتورِ نِسوس را با پیکان می‌زند، زهر از راه خون آن موجود به بدن خود هراکلس بازمی‌گردد. دئیانیرا که فریب خورده و گمان می‌کند خون افسونِ عشق است، آن را به جامه‌ای می‌مالد. سلاح فاتح به مایهٔ عذاب او بدل می‌شود. کتابخانه 2.7.6–7.

پس هیولا در پیامدهای شکست خود زنده می‌ماند. آنچه هراکلس در ماجرایی مهار می‌کند، در ماجرایی دیگر بازمی‌گردد. نیروی او خطری را در اختیارش می‌گذارد که سرانجام نمی‌تواند آن را مهار کند. بحث جداگانهٔ ما دربارهٔ رویارویی‌های هراکلس با مارها امکان‌های تفسیریِ متأخرتر آن‌ها را بررسی می‌کند؛ اما در اینجا خودِ روایت است که این تأثیر را پدید می‌آورد. هیدرا پس از نابودیِ پیکرش نیز بخشی از زندگی قهرمان باقی می‌ماند.

در کتابخانه، رنج بر تودهٔ هیزمِ آیینِ مرده‌سوزی پایان می‌یابد. ابری هراکلس را به آسمان می‌برد؛ آن‌جا جاودانه می‌شود و با هرا آشتی می‌کند. ورودش به میان خدایان، سرگذشتی را کامل می‌کند که آسیب‌پذیری و نیرو هر دو در آن نمایان‌اند. کتابخانه 2.7.7.

جنگجوی کهنِ میان‌رودانی نیز خطر را با خود به خانه می‌آورد. در بازگشت نینورتا، چون او نزدیک می‌شود، بیم آن می‌رود که حرم تابِ حضورش را نیاورد. نوسکا، وزیر اِنلیل، به استقبالش می‌آید و از او می‌خواهد از هیبتِ هراس‌انگیزش بکاهد. نینورتا شلاق و سیخِ دام‌رانی را کنار می‌گذارد و سلاحش را نیز زمین می‌نهد. جنگجوی پیروز باید خود را با جامعه‌ای که به آن بازمی‌گردد سازگار کند. بازگشت نینورتا، سطرهای ۷۶–۱۰۱.

این داستان‌ها مسئله‌ای دیرپا دربارهٔ نیروی پهلوانی را به رسمیت می‌شناسند: نیرویی که دشمنان را شکست می‌دهد، می‌تواند مردمی را که از آنان محافظت می‌کند به خطر اندازد. شاعران و اسطوره‌نگاران یونانی این تنش را از رهگذر خانواده، خدمت، خطاها و رنج‌های هراکلس پروراندند. سنت کهن‌ترِ جنگاوران، مایه‌هایی غنی برای خیال‌پردازی فراهم می‌کرد. داستان‌پردازی یونانی به آن‌ها جنبه‌ای شخصی بخشید.

قهرمانی ساختهٔ جهان‌های بسیار #

جست‌وجوی «هرکولِ سومری» زمانی بیشترین حاصل را دارد که این میراث‌های متمایز را پی بگیرد. نینورتا نمونه‌ای کهن‌تر از قهرمانی الهی است که فهرستی به‌یادماندنی از هیولاها دارد. مار هفت‌سر در تصاویر و متون، تاریخی منطقه‌ای دارد. پیوندهای فنیقی به توضیح این‌که سنت‌های شرقی چگونه می‌توانستند وارد جهان یونانی شوند کمک می‌کنند. ملقرت نشان می‌دهد که هویت‌های الهی در عملِ پرستش چگونه با یکدیگر تلاقی می‌کردند.

پژوهش‌های جدید همچنان به بررسی این ترکیب می‌پردازند. آستریوس اوانگلوس کچگیاس در پژوهشی مفصل در سال ۲۰۲۵ استدلال می‌کند که هراکلس ویژگی‌هایی را گرد آورد که با نینورتا، نرگال و ملقرت پیوند داشتند. پیوندهای پیشنهادی او از نظر قوت شواهد با یکدیگر تفاوت دارند، اما رویکرد ترکیبی او نکته‌ای اساسی را دربرمی‌گیرد: یک قهرمان می‌تواند چندین پیشینه پیدا کند، بی‌آنکه از روی یک نمونهٔ واحدِ بیگانه ساخته شده باشد. کچگیاس ۲۰۲۵.

تمایز میان قدمت یک تصویر و تبار یک شخصیت کامل، روایت را روشن نگه می‌دارد. می‌توانیم نقش‌مایهٔ نبردی کهن‌تر را بازشناسیم، بی‌آنکه تک‌تکِ جزئیات متأخر را به نخستین بازنماییِ باقی‌مانده نسبت دهیم. می‌توانیم ثبت کنیم که پرستندگان دو خدا را یکی دانسته‌اند، بی‌آنکه فرض کنیم آن دو از آغاز یکی بوده‌اند. با رعایت این تمایزها، پیوندهایی که می‌توانیم ببینیم اهمیت خود را حفظ می‌کنند.

شخصیت هراکلس به‌واسطهٔ همین توانایی در جذب عناصر گوناگون گسترش یافت. هویت یونانی او می‌توانست دشمنان کهن‌تر، سرزمین‌های تازه، همتایان الهیِ بیگانه و تفسیرهایی هرچه پیچیده‌تر را در خود جای دهد. بسیار دیرتر، اندیشمندان حتی نام او را در گمانه‌زنی‌های کیهانیِ اورفیکی نیز به کار گرفتند. پیکره‌ای با چنین نیرویی می‌توانست داستان‌های بیش از یک تمدن را با خود حمل کند.

به پیکرهٔ کوچکِ درگیر نبرد در نقشِ گِلیِ تل‌اسمر بازگردیم. نامش از میان رفته است؛ کنش باقی مانده است. موجودی چندسر با او روبه‌روست و دو سرِ بریدهٔ آن در دست‌های اوست. در سده‌هایی که از پی آمدند، هنرمندان و داستان‌سرایان دیگری به چنین رویارویی‌هایی مکان‌های تازه، معناهای تازه و قهرمانان تازه بخشیدند. هراکلس از دل آن تلاش انسانیِ دیرپایِ به‌یادآوردن و بازآفرینی پدید آمد. پیش از آنکه یونان او را از آنِ خود کند، جهان او از یونان گسترده‌تر بود.

یادداشت‌ها #

تصویر تل‌اسمر و سروده‌های سومری، دو نوع متفاوت از شواهد گاه‌شناختی‌اند. فرانکفورت نقشِ مُهر شمارهٔ ۴۹۷ را در بافتی متعلق به مرحلهٔ سومِ دورهٔ دودمانیِ آغازین جای می‌دهد؛ اوهلینگر (۲۰۲۴) تاریخ تصویر را حدود ۲۵۰۰ پ.م. می‌داند. موزهٔ لوور تاریخِ استوانهٔ A گودئا را که بر جای مانده است، ۲۱۲۰–۲۱۱۰ پ.م. ذکر می‌کند. آن‌گیم و لوگال‌ئه در دست‌نویس‌های بابلیِ کهن و نسخه‌های متأخرتر محفوظ مانده‌اند؛ تاریخ سرایش نخستین آن‌ها محل اختلاف است. قدمت سنت‌هایشان به این معنا نیست که بتوان هر سطر را به روزگارِ نقشِ مُهرِ تل‌اسمر نسبت داد. بنگرید به کتاب‌شناسیِ دست‌نویس‌های ETCSL برای آن‌گیم و برای لوگال‌ئه. مُهرِ اکدی که اغلب بازنشر می‌شود و دو خدا را در حال حمله به هیولایی چهارپا نشان می‌دهد، شیئی متفاوت است: شمارهٔ ۴۷۸ِ فرانکفورت، لوح ۴۵. لوی دربارهٔ هر دو بحث می‌کند؛ تصویر بازنشرشده در اینجا شکل ۱ اوست، نه لوح II.1 او.

منابع #

  1. Levy, G. Rachel. “The Oriental Origin of Herakles.” The Journal of Hellenic Studies 54.1 (1934): 40–53. تصویر آغازین: ص. ۴۰، شکل ۱.
  2. Frankfort, Henri. Stratified Cylinder Seals from the Diyala Region. انتشارات مؤسسهٔ شرق‌شناسی ۷۲. شیکاگو، ۱۹۵۵. شمارهٔ ۴۹۷، لوح ۴۷؛ بحث در ص. ۴۲.
  3. Uehlinger, Christoph. “Mastering the Seven-Headed Serpent: A Stamp Seal from Hazor Provides a Missing Link between Cuneiform and Biblical Mythology.” Near Eastern Archaeology 87.1 (2024): 14–19.
  4. Ninurta’s Exploits: A šir-sud (?) to Ninurta. پیکرهٔ الکترونیکیِ متون ادبیِ سومری، دانشگاه آکسفورد، سرودهٔ 1.6.2. به‌ویژه سطرهای ۱۲۲–۱۳۴ و ۳۳۴–۳۶۷.
  5. Ninurta’s Return to Nibru: A šir-gida to Ninurta. ETCSL، سرودهٔ 1.6.1. به‌ویژه سطرهای ۳۰–۶۳ و ۷۶–۱۰۱.
  6. The Building of Ningirsu’s Temple: Gudea, Cylinders A and B. ETCSL، سرودهٔ 2.1.7، سطرهای ۶۹۶–۷۲۱.
  7. هزیود. تئوگونی. ترجمهٔ H. G. Evelyn-White، ۱۹۱۴. ماجرای هیدرا، سطرهای ۳۱۳–۳۱۸.
  8. آپولودوروس. کتابخانه، کتاب ۲. ترجمهٔ J. G. Frazer، ۱۹۲۱. به‌ویژه 2.5.2 و 2.7.6–7.
  9. هومر. ایلیاد، کتاب ۱۹. ترجمهٔ A. T. Murray، ۱۹۲۴. هراکلس و اوریستئوس، سطرهای ۹۵–۱۳۳.
  10. هرودوت. تاریخ‌ها 2.44. ترجمهٔ G. C. Macaulay. هراکلس در صور و تاسوس؛ تمایز میان خدا و قهرمان.
  11. موزهٔ لوور. “Cippe de Malte,” AO 4818. پیشکشِ نذریِ فنیقی–یونانی، متعلق به سدهٔ دوم پ.م.؛ KAI 47، IG XIV 600.
  12. موزهٔ بریتانیا. سنجاقِ مفرغیِ بئوسیا، 1898,1118.1. حدود ۶۸۰ پ.م.؛ احتمالاً صحنهٔ هراکلس و هیدرا.
  13. بخش هنر خاور نزدیک باستان، موزهٔ هنر متروپولیتن. «فنیقی‌ها (۱۵۰۰–۳۰۰ پ.م.).» Heilbrunn Timeline of Art History، ۲۰۰۴.
  14. موزهٔ هنر دانشگاه کلرادو. «دورهٔ شرق‌گرایی در یونان باستان.» انتشار برخط به‌دست گروه مطالعات کلاسیک، ۲۰۱۸.
  15. Kechagias, Asterios Evangelos. “Heracles and the Ancient East: Between Similarity and Equivalence.” Cuadernos de Filología Clásica. Estudios griegos e indoeuropeos 35 (2025): 61–107.
  16. Daniels, Megan. “Heracles and Melqart.” در The Oxford Handbook of Heracles، به ویراستاریِ دنیل اوگدن. انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۲۱، صص. ۴۶۴–۴۸۸. رویکردِ مورد استناد در اینجا در چکیدهٔ ناشر آمده است.