فلسفهٔ یونانی و بودایی: آنچه واقعاً دربارهٔ تلاقی‌ها و خاستگاه‌های مشترک می‌دانیم

خلاصهٔ فشرده

• از دورهٔ هخامنشیان تا دوره‌های هندویونانی و کوشانی، کانال‌های ارتباطی واقعی میان یونان و شمال هند وجود داشت؛ از جمله فرمان‌های آشوکا به زبان یونانی، فرمانروایان هلنیستیِ نام‌برده‌شده در فرمان صخره‌ای ۱۳، هنر یونانی–بودایی در گندهارا، و گزارش‌های متنی دربارهٔ راهبان و سفیران یونانی (Thapar, edicts; Attalus translation hub; Met essays/objects).
• تأثیر فلسفی در مورد شکاکیت از همه محتمل‌تر است (سفر پی‌رون به هند؛ پژواک‌های چشمگیر آن در پیرو‌نیسم متأخر دیده می‌شود)، اما این موضوع محل بحث است (نگاه کنید به Diogenes Laertius, Lives 9; SEP: Pyrrho; کتاب Greek Buddha اثر بک‌ویث و نقدهای آن).
• توازی‌های دیگر—اتمیسم، اخلاق زاهدانه، چهار عنصر، و تترا‌لما—بهتر است با همگرایی یا تأثیرگذاری از طریق مناطق ثالث (مدارهای هخامنشی–خاورنزدیکی؛ «عصر محوری» گسترده‌تر) توضیح داده شوند، نه با استنتاج یک‌سویه (نگاه کنید به SEP: Ancient Atomism; M. L. West, Early Greek Philosophy and the Orient).
• جمع‌بندی: مرزهای متقابلاً نفوذپذیر + اقتباس گزینشی. «خاستگاه مشترک» در شبکه‌ها وجود دارد، نه در یک آموزهٔ نخستینِ واحد.

«در چنین اموری نباید بیش از آنچه موضوع اجازه می‌دهد، در پی دقت بود.»
— ارسطو، اخلاق نیکوماخوسی

در اینجا چه چیزی را شاهد به شمار می‌آوریم؟#

از سلسله‌مراتبی سنجیده استفاده کنید:

1. متون یا اشیای مستقیم: فرمان‌های آشوکا به‌صورت دوزبانه/یونانی؛ سکه‌ها؛ کتیبه‌ها؛ هنر با شمایل‌نگاری قابل شناسایی؛ اشخاص/مکان‌های نام‌برده‌شده در منابع هم‌عصر.
2. گزارش‌های شاهد عینی یا نزدیک به زمان رویداد: استرابون، آریان، و دیوژن لائرتیوس دربارهٔ ژیم‌نوسوفیست‌ها/شرمن‌ها و پی‌رون.
3. توازی‌های مفهومی همراه با مسیرهای انتقال قابل دفاع و گاه‌شماری.
4. همگرایی‌ها: راه‌حل‌های مشابه برای مسائل مشترک (آرمان‌های زاهدانه، آرامش مراقبه‌ای، اتمیسم) که برای پدید آمدنشان نیازی به تماس نیست.

هرگاه بیرون از محدودهٔ (۱)–(۲) هستیم، فروتنی > غرور.

مناطق تماس که واقعاً می‌توان به آن‌ها اشاره کرد

بافت پیونددهندهٔ هخامنشی و هلنیستی (سده‌های ۶–۳ پیش از میلاد)#

• گندهارا به‌مثابهٔ ساتراپی هخامنشی یکی از نخستین مناطق تماس یونانی–ایرانی–هندی را تثبیت می‌کند؛ این امر در کتیبهٔ بیستون، که Gandāra را در میان سرزمین‌های تابع فهرست می‌کند، مستند شده است (ترجمه‌ای معتبر را در Livius، “Behistun (3)” ببینید).
• راه شاهی و یکپارچگی اداری زیر فرمان پارسیان، ایونیا (یونانی) را به شرق پیوند می‌داد؛ توصیف هرودوت نشان می‌دهد که چرا نه‌فقط پیک‌ها، بلکه اندیشه‌ها نیز در رفت‌وآمد بودند (برای مروری کلی: Britannica دربارهٔ راه شاهی).
• لشکرکشی‌های اسکندر و فرمانروایی سلوکیان در باختر/آراخوزیا پیوندهای مدیترانه–سند را تشدید کرد؛ بعدها پادشاهی‌های یونانی–باختری و هندویونانی شمال‌غرب را به منطقه‌ای واسط تبدیل کردند.

دیپلماسی موریایی–هلنیستی (سدهٔ ۳ پیش از میلاد)#

• فرمان صخره‌ای ۱۳ آشوکا هنگام توصیف گسترش دهمه، صراحتاً از آنتیوخوس، بطلمیوس، آنتیگونوس، ماگاس، اسکندر نام می‌برد؛ به ترجمهٔ رومیلا تاپار و پروندهٔ آتالوس همراه با متن/ترجمه‌های یونانی مراجعه کنید.
• از قندهار، دو فرمان یونانی(-آرامی) برنامهٔ آشوکا را به زبان یونانی خلاصه می‌کنند و نشان می‌دهند که حکومت، اتباع یونانی را به زبان خودشان مخاطب قرار می‌داد (Maniscalco 2018؛ مقالهٔ دسترسی‌آزاد را ببینید).
• مهاوَنسهٔ سری‌لانکایی (Mahāvaṃsa) (فصل ۱۲)، یونا دَمه‌رَکخیتَه (“Dharmarakṣita the Greek”) را به‌عنوان مبلغی در اَپَرَنتَکه به تصویر می‌کشد—شاهدی سودمند برای حضور یونانیان در شبکه‌های نخستین بودایی.

هنر و سکه‌شناسی یونانی–بودایی (سدهٔ ۲ پیش از میلاد تا سدهٔ ۳ میلادی)#

• پیکرتراشی گندهارایی، جامه‌پردازی و فیزیوگنومی کلاسیک را با روایت بودایی درهم می‌آمیزد. مهم‌تر از همه، وَجرَپانی اغلب در هیئت هراکلس (پوست شیر، گرز) ظاهر می‌شود؛ این نقش‌مایه را فِلود تحلیل کرده و در اشیای موزهٔ متروپولیتن دیده می‌شود؛ این امر شاهد شمایل‌نگارانه‌ای از آشنایی فرهنگی نزدیک است.
• مناندر یکم (میلیندا): در کنار سنت گفت‌وگویی میلیندا‌پَنهه، نمونه‌ای در موزهٔ بریتانیا چرخی هشت‌پره را بر سکه‌ای از مناندر نشان می‌دهد که عموماً آن را دهَرمَه‌چَکره می‌خوانند.
• بیرون از بودیسم، اما به همان اندازه روشنگر برای تبادل دینی یونانی–هندی: ستون هلیودوروس (بِس‌نگر)، که سفیری یونانی آن را به واسودِوا (کریشنا) تقدیم کرده است.

جدول ۱. کانال‌های تماس با شواهد اولیه

آموزه‌ها کجا به‌طور محتمل از مرزها عبور کردند (و کجا احتمالاً چنین نکردند)

۱) شکاکیت: پی‌رون و هند (محتمل اما مناقشه‌برانگیز)#

• سفر و تماس: دیوژن لائرتیوس گزارش می‌کند که پی‌رون همراه اسکندر تا نزد ژیم‌نوسوفیست‌ها (هند) و مغان (ایران) رفت. مدخل SEP احتیاط کنونی را چنین خلاصه می‌کند: پیرو‌نیسم متأخر صرفاً «آن چیزی نیست که پی‌رون آموخت»، اما اصل سفر به هند محل تردید نیست.
• پژواک‌های آموزه‌ای: میان اپوخهی پیرو‌نیستی، که در پی آتاراکسیا است، و تعلیق درمانگرانهٔ دیدگاه‌های نظری در بودیسم، و نیز با آجنانِ «مارماهی‌لغزان» در کانون پالی (Sāmaññaphala Sutta، DN 2)، شباهت خانوادگی وجود دارد.
• دوپارگی در پژوهش:
  • دیدگاه‌های تأییدگر: اِوِرارد فلینتاف (۱۹۸۰) و اَدریان کوزمینسکی (۲۰۰۸) از تأثیر مهم هند (به‌ویژه بودیسم نخستین) بر پی‌رون دفاع می‌کنند. کریستوفر بک‌ویث در Greek Buddha صورت نیرومندی از این دیدگاه را پیش می‌نهد (فلسفهٔ پی‌رون به‌مثابهٔ اقتباسی از بودیسم نخستین).
  • دیدگاه‌های شکاکانه: ریچارد بِت و دیگران دربارهٔ همانندسازی افراطی هشدار می‌دهند؛ پیرو‌نیسم متأخر (سکستوس) قرن‌ها با این دوره فاصله دارد؛ شباهت‌ها می‌توانند بازسازی‌شده یا همگرایانه باشند (خلاصه‌های SEP و نقدهای کتاب بک‌ویث را ببینید).

جمع‌بندی: احتمال غیرصفری وجود دارد که موضع پی‌رون بر اثر گفت‌وگو با مخاطبان هندی برانگیخته شده باشد؛ اما هیچ اجماعی وجود ندارد که پیرو‌نیسم «بودیسم به زبان یونانی» باشد. فرضیه‌ای خوب، نه واقعیتی تثبیت‌شده.

۲) آرمان‌های زاهدانه و آرامش (همگرایی گزینشی)#

یونانیان از اَسکِسیس برخوردار بودند (کلبیون، رواقیون) و آپاتِیا/آتاراکسیا را پرورش می‌دادند؛ بوداییان نیز اوپِکّها (آرامش) و وارستگی دارند. اشتراک در هدف‌های درمانگرانه برای خاموش کردن رنج، دلالت بر وام‌گیری مستقیم ندارد؛ هر دو سنت در جوامعی پدید آمدند که در آن‌ها نخبگان غیرروحانی با مکتب‌های سیارِ آموزگاران و آزمون‌های رهبانی/اجتماعی درگیر بودند.

۳) اتمیسم (احتمالاً مستقل؛ با اهداف متفاوت)#

اتمیسم یونانیِ لئوکیپوس/دموکریتوس و اتمیسم هندیِ وای‌شِشیکه از نظر ساختاری متفاوت‌اند: هستی‌شناسی، علیت، و غایت‌شناسی آن‌ها واگراست (برای مثال، فیزیک غیرالهیاتی یونانی در برابر مقولات و برنامهٔ استنتاجی نیایه–وای‌شِشیکه). SEP اشاره می‌کند که اتمیسم هندی ممکن است هم‌قدمت یا حتی قدیمی‌تر از قدیمی‌ترین اتمیسم یونانیِ دارای تاریخ‌گذاری بهتر باشد؛ در هر صورت، تأثیر متقابل اثبات‌نشده و برای توضیح شباهت‌ها غیرضروری است (SEP: Ancient Atomism).

۴) منطق و تترا‌لما (مجموعه‌ابزارهای مستقل)#

چَتوشکوتی هندی (A/¬A/هر دو/هیچ‌کدام) در ابهیدرمه و مدهیامکهٔ متأخر نقش‌هایی دارد؛ منطق یونانی نیز از طریق قیاس ارسطویی و سپس طُرُق شکاکانه تحول می‌یابد. ادعاهای استنتاج مستقیم در هر یک از دو جهت سست هستند؛ تحلیلگران جریان اصلی (برای نمونه، متیلال و گَنِری) تحول منطق هندی را درون‌زاد می‌دانند و تنها از خوانش‌های متقابلِ مقطعی سخن می‌گویند.

یک ترکیب‌بندی موقت#

• زمین سخت شواهد: حکومت چندزبانه (آشوکا)، دیپلماسی (شاهان هلنیستیِ نام‌برده‌شده)، جوامع یونانی در هند (یونا)، شمایل‌نگاری یونانی–بودایی، و سکه‌شناسی، در کنار یکدیگر تماسی متراکم را نشان می‌دهند—نه تصادف‌هایی تک‌افتاده.
• فلسفه: انتقال واقعی آموزه‌ها را بیش از همه می‌توان در شکاکیت (پی‌رون) استدلال کرد، اما این موضوع همچنان محل بحثی زنده است؛ در مورد اتمیسم/منطق/اخلاق، همگرایی + فضای مسئلهٔ مشترک به‌اضافهٔ مجراهای مناطق ثالث (کیهان‌شناسی‌های هخامنشی/خاورنزدیکی، تجارت) بیشتر شباهت‌ها را به‌نحوی مقتصدانه توضیح می‌دهند.
• در برابر ادعاهای بزرگِ تقدم: «بودیسم از یونان آمده است» و «اندیشهٔ یونانی از بودیسم آمده است» هر دو فراتر از شواهد می‌روند. شبکه—ساتراپی‌ها، سفارت‌ها، مأموریت‌های رهبانی، دربارها، و بازارها—خاستگاه مشترک واقعی است.

دو جدول مقایسه‌ای کوتاه#

جدول ۲. توازی‌های آموزه‌ای: ارزیابی وضعیت

| درمان شکاکانه | پیرون → پیرون‌گرایی (ataraxia، epochē) | «مارماهی‌جنبانی» آژنیانه؛ سکوت‌گرایی بوداییِ آغازین | مسیر اسکندر؛ گیمْنوسوفیست‌ها | محتمل، مورد مناقشه (فلینتوف، کوزمینسکی؛ مدخل SEP محتاطانه) | | اخلاق زاهدانه | askēsis کلبی/رواقی؛ apatheia | تربیت رهبانی؛ upekkhā | مواجهه عمومی و متقابل | احتمالاً همگرایی | | اتم‌گرایی | اتم‌ها/خلأ دموکریتوسی | اتم‌های وایشیشیکه؛ فهرست‌های اجزای ابهیدهَرمَه | ضعیف | مستقل (اهداف متفاوت‌اند) | | منطق | قیاس؛ دیالکتیک؛ شیوه‌های شکاکان | استنتاج نیایه؛ catuṣkoṭi؛ پرامانه‌ها | ضعیف | مستقل (دیدگاه جریان اصلی) |

جدول ۳. نمای بندانگشتی خط زمانی

پرسش‌های متداول#

پ۱. آیا یونانیان تصویر بودا را «به همراه آوردند»؟
پ. نه، هیچ منبع واحدی وجود ندارد: گندهارا کارگاه ترکیبی است که در آن، جامه‌پردازی و اندام‌پردازی کلاسیک، روایت‌های بودایی را صورت‌بندی می‌کنند؛ مَتھورا نیز زبان تصویری موازی خود را پدید می‌آورد. حاصل، یک ترکیب است، نه وارداتی یک‌سویه (نگاه کنید به جستارها/اشیای موزه متروپولیتن).

پ۲. آیا از دوران باستان متنی بودایی به زبان یونانی وجود دارد؟
پ. سوتراهای اعتقادی نه؛ اما اعلامیه‌های حکومتی آشوکا از قندهار به زبان یونانی باقی مانده‌اند—اثباتی روشن بر حکمرانی بوداییِ یونانی‌خوان، نه ترجمه‌ای از متون اصلی.

پ۳. آیا پیرون به‌طور مشخص بودیسم را آموخت؟
پ. او تقریباً با قطعیت با زاهدان هندی ملاقات کرده بود؛ اما این‌که آنچه آموخت خودِ بودیسم بوده باشد، محل مناقشه است. متخصصان میان «تأثیر» محتاطانه و نظریه‌های نیرومندترِ «اشتقاق» دو دسته می‌شوند.

پ۴. آیا چرخ‌های دارما بر سکه‌های مناندر، دلایل قطعیِ گرویدن او هستند؟
پ. آن‌ها نشانه‌هایی نیرومند از حمایت یا گرایش بودایی‌اند؛ شمایل‌نگاری سکه‌ها می‌تواند چندمعنایی باشد، ازاین‌رو مورخان از دقت‌نمایی افراطی پرهیز می‌کنند. بااین‌حال، نادیده‌گرفتن سکه موزه بریتانیا دشوار است.

پ۵. درباره منبع «هندواروپاییِ مشترک» چه می‌توان گفت؟
پ. برای اسطوره/شعر سودمند است؛ برای فلسفه فنی کمتر. بسیاری از همپوشانی‌ها بهتر است به کریدورهای امپراتوری (هخامنشی → هلنیستی → موریایی/هندویونانی/کوشانی) نسبت داده شوند تا به تبار زبانی ژرف.

پانویس‌ها#

منابع#

منابع اصلی/نزدیک به منابع اصلی

• دیوژنس لائرتیوس. Lives of Eminent Philosophers 9 (Pyrrho). لوب/پرسیوس.
• استرابون. Geography 15.1 (India; Brahmins/Śramaṇas).
• فرمان‌های آشوکا: رومیلا تاپار، مترجم، “A Translation of the Edicts of Aśoka.” کلمبیا (PDF). همچنین نگاه کنید به Attalus: “Greek Edicts of Ashoka at Kandahar.”
• فرانچسکو مانیزکالکو. “A New Interpretation of the Edicts of Aśoka from Kandahar.” Annali di Ca’ Foscari ۵۴ (۲۰۱۸).
• Mahāvaṃsa ۱۲. Critical English text/translation.
• Sāmaññaphala Sutta (DN ۲). SuttaCentral translation.
• Livius.org. “Behistun (3): Translations.”
• موزه بریتانیا. “Coin of Menander I (IOC.104).”

تاریخ هنر/فرهنگ مادی

• کورت بهرنت. “Gandhara.” Metropolitan Museum of Art (۲۰۱۲).
• اف. بی. فلود. “Herakles and the ‘Perpetual Acolyte’ of the Buddha: Vajrapāṇi in Gandhāra.” South Asian Studies ۵ (۱۹۸۹).
• یادداشت شیء موزه متروپولیتن. “Vajrapāṇi Attends the Buddha at His First Sermon.”.

فلسفه/پژوهش

• SEP. “Pyrrho.” و “Ancient Skepticism.”.
• اورارد فلینتوف. “Pyrrho and India.” Phronesis ۲۵.۱ (۱۹۸۰): ۸۸–۱۰۸. (نگاه کنید به مدخل بریل؛ نسخه‌های اسکن‌شده در دسترس‌اند.)
• آدریان کوزمینسکی. Pyrrhonism: How the Ancient Greeks Reinvented Buddhism. انتشارات لکسینگتون، ۲۰۰۸. (برای نقد نگاه کنید به JBE).
• کریستوفر آی. بک‌ویث. Greek Buddha: Pyrrho’s Encounter with Early Buddhism in Central Asia. انتشارات دانشگاه پرینستون، ۲۰۱۵. (نقدی متوازن در BMCR).
• SEP. “Ancient Atomism.”.
• بی. کی. ماتیلَل. The Character of Logic in India. OUP، ۱۹۹۸. (برای گزیده‌ای مقدماتی نگاه کنید به PDF).
• ام. ال. وست. Early Greek Philosophy and the Orient. آکسفورد، ۱۹۷۱. (نگاه کنید به review).

زمینه‌ای

• Britannica. “Royal Road.”
• مرورهای عمومی درباره تعامل یونانی‌ـ‌بودایی نیز در کاتالوگ‌ها و جستارهای موزه‌ای، افزون بر منابعی که در بالا ذکر شدند، یافت می‌شوند؛ در صورت امکان، انتشارات نهادی و آثار داوری‌شده را در اولویت قرار دهید.