اسطوره‌های سیل در سراسر جهان: چرا فرهنگ‌های بسیاری از سیلی بزرگ روایت می‌کنند
خلاصه
- اسطوره‌های سیل در همهٔ قاره‌های مسکونی یافت می‌شوند، اما نه در همهٔ فرهنگ‌ها. این اسطوره‌ها در اوراسیا، قارهٔ آمریکا، آسیای جنوب‌شرقی و اقیانوسیه فراوان‌اند و در جنوب صحرای آفریقا نسبتاً نادر.
- روایت‌های مشهور (زیوسودرا، آتراحاسیس، اوتناپیشتیم، نوح، دوکالیون، نوح) یک خانوادهٔ ادبی را تشکیل می‌دهند که از میان‌رودان گسترش یافت. مبلغان مذهبی و عتیقه‌شناسان بعدها جزئیات آن را پراکندند و برخی از اسطوره‌های سیلِ «بومی» که در فهرست‌های عامه‌پسند آمده‌اند، ساختهٔ آنان‌اند.
- بیرون از این خانواده، روایت‌ها تفاوت دارند: بازماندگانِ خواهر و برادر در کدویی در جنوب چین و آسیای جنوب‌شرقی، غواصانِ خاک در آمریکای شمالی، سیل‌های مارگون در استرالیا و دوره‌های پیاپی جهان در آمریکای میانه.
- سیل‌های واقعی تصویرهای این اسطوره‌ها را فراهم می‌کنند، اما هیچ سیل یگانه‌ای اسطوره را توضیح نمی‌دهد. نظریهٔ دریای سیاه عمدتاً اعتبار خود را از دست داده است؛ بالا آمدن سطح دریا پس از یخبندان واقعیت دارد و گاهی در خاطره‌ها مانده، اما فقط در مقیاس محلی.
- اسطورهٔ سیل، اسطورهٔ آفرینشی است که بار دوم روایت می‌شود: آب همان چیزی است که جهان از آن ساخته شد، پس سیل جهان را به آن بازمی‌گرداند. بسیاری از این اسطوره‌ها همچنین می‌گویند مردمی که پس از سیل پدید آمدند، نوع تازه‌ای از انسان بودند.
- بهترین توضیح کلی این است که اسطوره‌های سیل یادآور پایان عصر یخبندان‌اند؛ زمانی که سواحل به زیر آب رفتند و انسانیتی خودآگاه و رنج‌کشیده پدیدار شد. این نظریه ضعف‌های واقعی دارد، اما تنها نظریه‌ای است که آب، بازماندگان و دگرگونی را در کنار هم توضیح می‌دهد.
در دسامبر ۱۸۷۲، جرج اسمیت، دستیار خودآموختهٔ موزهٔ بریتانیا، در انجمن باستان‌شناسی کتاب مقدس مقاله‌ای خواند. او لوحی میخی از نینوا را کنار هم گذاشته بود که در آن خدایی به مردی به نام اوتناپیشتیم هشدار می‌دهد. او کشتی‌ای می‌سازد، موجودات زنده را در آن جای می‌دهد، از سیلی که نوع بشر را غرق می‌کند جان به در می‌برد، بر کوهی به گل می‌نشیند، پرندگانی می‌فرستد و قربانی‌ای پیشکش می‌کند که بویش خدایان را به سوی خود می‌کشاند. شباهت‌ها با سفر پیدایش آن‌قدر زیاد بود که نمی‌شد آن‌ها را اتفاقی دانست. روزنامه‌ها آن را به‌عنوان خبری هیجان‌انگیز بازتاب دادند و مطالعهٔ تطبیقی اسطوره‌های سیل جدی‌تر از پیش آغاز شد.
نیم‌قرن بعد، جیمز فریزر در کتاب فولکلور در عهد عتیق (۱۹۱۸) روایت‌های سیل را از یونان و هند تا برمه، بورنئو، پلی‌نزی و هر دو قارهٔ آمریکا گردآوری کرده بود. از آن زمان، پاسخ پذیرفته‌شده به این پرسش که «چرا این‌همه فرهنگ اسطورهٔ سیل دارند؟» میان دو قطب در نوسان بوده است: یا روایت‌ها منشأ مشترکی دارند، یا بازتاب سیل‌های واقعی‌اند که در مکان‌های گوناگون رخ داده‌اند. هر دو پاسخ تا حدی درست‌اند. اما هیچ‌یک اساسی‌ترین واقعیت این روایت‌ها را توضیح نمی‌دهد: تقریباً همهٔ آن‌ها از سیل برای توضیح چگونگی پیدایش جهان کنونی و نژاد انسانیِ امروز استفاده می‌کنند و بسیاری تأکید دارند انسان‌هایی که پس از فروکش‌کردن آب‌ها آمدند با غرق‌شدگان تفاوت داشتند.
## اسطورهٔ سیل چیست؟ #
اسطورهٔ سیل، به معنای دقیق کلمه، روایتی است از سیلی که برای نابودی بیشتر یا همهٔ بشریت فرستاده می‌شود، چند بازمانده از آن جان به در می‌برند و جمعیتی تازه از نسل آنان پدید می‌آید. بسیاری از سنت‌ها هشدار، کشتی، حیوانات، کوه، پرندگانِ پیشاهنگ، قربانی و نشانه‌ای می‌افزایند که نابودی تکرار نخواهد شد. بیشتر این افزوده‌ها از یک خانوادهٔ خاورنزدیکی می‌آیند. الگوی اصلی ساده‌تر است: نابودی با آب، بقا و بازجمعیت‌پذیری.
این هسته فراگیر است، اما همگانی نیست. فولکلورشناس‌ها از دیرباز به‌ندرتیِ آن در جنوب صحرای آفریقا اشاره کرده‌اند. بررسی هرمان باومان از اسطوره‌های آفریقایی در سال ۱۹۳۶ نمونه‌های اندکی یافت و بسیاری از همان نمونه‌ها نیز وام‌گرفته به نظر می‌رسند. مایکل ویتسل، هندشناس دانشگاه هاروارد، به این دیدگاه پاسخ انتقادی داده و نمونه‌هایی از آفریقا، ملانزی، جزایر آندامان و استرالیا گردآوری کرده است. او آن‌ها را به‌صورت نمونه‌هایی پراکنده «در جزیره‌هایی کوچک» یافت، نه کاملاً غایب. تصویر کنونی ناهمگون است: این بن‌مایه در امتداد حاشیهٔ اوراسیا و اقیانوس آرام و در سراسر قارهٔ آمریکا فراوان است و در بخش بزرگی از آفریقا اندک. بررسی این سایت از اسطوره‌های سیل آفریقایی شواهد منطقه‌ای را شرح می‌دهد.
هر توضیحی باید این الگو را در نظر بگیرد: گستردگی بسیار زیاد، تراکم ناهمگون و تفاوت چشمگیر جزئیات میان خانوادهٔ خاورنزدیکی و همهٔ روایت‌های دیگر.
## خانوادهٔ خاورنزدیکی: یک روایت، نسخه‌های بسیار #
قدیمی‌ترین روایت‌های مکتوب سیل از میان‌رودان‌اند و همگی با یکدیگر پیوند دارند.
لوحی سومری از نیپور که حدود ۱۶۰۰ پیش از میلاد رونویسی شده، روایت می‌کند که خدایان تصمیم گرفتند بشریت را نابود کنند و اِنکی به شاه پارسا، زیوسودرا، هشدار داد. او هفت شبانه‌روز در قایقی بزرگ جان به در برد و سپس به زندگی جاودان دست یافت (ETCSL 1.7.4). آتراحاسیس اکدی، که بهترین نسخهٔ باقی‌مانده‌اش به سدهٔ هفدهم پیش از میلاد تعلق دارد، سیل را در دل روایتی بلندتر جای می‌دهد. خدایان انسان‌ها را از خاک و خونِ خدای کشته‌شده‌ای می‌آفرینند تا کارهایشان را انجام دهند. شمار انسان‌ها افزایش می‌یابد و سروصدایشان بیش از حد می‌شود. اِنلیل ابتدا طاعون، خشکسالی و قحطی را می‌آزماید و سپس سیل را. اِنکی به آتراحاسیس هشدار می‌دهد. پس از آن، خدایان محدودیت‌هایی بر باروری انسان برقرار می‌کنند (Lambert and Millard 1969). لوح یازدهم حماسهٔ گیلگمش این ماجرا را از زبان اوتناپیشتیم بازمی‌گوید و به آن فرودآمدن بر کوه نیموش و ماجرای سه پرندهٔ کبوتر، پرستو و کلاغ را می‌افزاید.
پیدایش ۶ تا ۹ نسخه‌ای از همین روایت است. جزئیات مشترک مشخص‌اند: تصمیمی الهی برای نابودی نوع بشر، مردی که تنها به او هشدار داده می‌شود، کشتی‌ای مهروموم‌شده با خانواده و حیواناتش، فرودآمدن بر کوه، فرستادن پرندگان برای یافتن خشکی، قربانی‌ای که بویش خدا را خشنود می‌کند و وعده‌ای الهی پس از آن. پژوهشگران کتاب مقدس همچنین از دیرباز تشخیص داده‌اند که پیدایش دو روایت را در هم می‌آمیزد. در یکی، باران چهل روز می‌بارد و از حیوانات پاک هفت جفت هستند. در دیگری، سیل ۱۵۰ روز ادامه می‌یابد و از هر حیوان یک جفت است. دو نویسندهٔ اسرائیلی، هر یک، از سنت میان‌رودانی بهره گرفتند و ویراستاری این دو روایت را با هم آمیخت.
این خانواده به گسترش خود ادامه داد. بروسوس، کاهن بابلی که در سدهٔ سوم پیش از میلاد به یونانی می‌نوشت، قهرمان داستان را «زیسوثروس» نامید؛ نامی یونانی‌شده از زیوسودرا. سیل یونانیِ دوکالیون و پیرا دست‌کم تا حدی وام‌گرفته از شرق است: خدایی فرمانروا سیل را می‌فرستد، آفریننده‌ای نیرنگ‌باز (پرومتئوس، در جایگاه اِنکی) به پسرش هشدار می‌دهد، بازماندگان نه روز در صندوقی (larnax) به سر می‌برند، بر پارناسوس فرود می‌آیند و قربانی می‌کنند (Apollodorus 1.7.2). روایت لوکیان از هیراپولیس در سوریه حتی حیوانات را نیز جفت‌جفت به کشتی می‌آورد. نوحِ قرآن این روایت را به اسلام می‌برد و آموزه‌های مسیحی و اسلامی آن را در سراسر جهان گسترش می‌دهند.
این روشن‌ترین نمونهٔ انتقال در اسطوره‌شناسی تطبیقی است. جزئیات آن از متن‌هایی می‌آیند که طی دو هزار سال رونویسی، ترجمه و اقتباس شده‌اند، نه از خاطره‌ای مستقل دربارهٔ سیلی جهانی.
## خانواده‌های دیگر #
بیرون از زنجیرهٔ خاورنزدیکی، روایت‌ها به چند خانوادهٔ منطقه‌ای تقسیم می‌شوند. آن‌ها در الگوی اصلی مشترک‌اند، اما جز این، وجوه اشتراک اندکی دارند.
هند. کهن‌ترین روایت سیل هند در شاتاپتهه برهمنه (۱.۸.۱) موجز است. ماهی کوچکی از مانو می‌خواهد از آن مراقبت کند؛ بزرگ و بزرگ‌تر می‌شود و به مانو دربارهٔ سیل هشدار می‌دهد؛ سپس کشتی او را با طنابی بسته به شاخش به سوی کوهی در شمال می‌کشد. مانو تنها جان به در می‌برد. او کره و دَلَمه را به آب پیشکش می‌کند و از آن زنی به نام ایدا زاده می‌شود؛ مانو از طریق او نسل تازهٔ بشر را پدید می‌آورد (Eggeling translation). متن‌های متأخرتر هفت فرزانه و بذر همهٔ چیزها را می‌افزایند. مهابهاراتا ماهی را با برهما یکی می‌گیرد و پورانه‌ها آن را با مَتسیه، اوتار ویشنو. اینکه روایت هندی در نهایت از میان‌رودان سرچشمه گرفته باشد یا نه، محل بحث است؛ تماس‌های تجاری این را ممکن می‌کنند و نقش ماهیِ نجات‌بخش به روایت هویت متمایزی می‌دهد.
چین. اسطوره‌های سیل چین به‌ندرت دربارهٔ مجازات‌اند. در سنت کلاسیک، سیل صرفاً وجود دارد: در روزگار یائوی شاه فرزانه، آب‌ها سراسر جهان را فرامی‌گیرند. گون در مهار آن ناکام می‌ماند، اما پسرش یو با حفر آبراهه‌ها و تقسیم سرزمین به استان‌ها موفق می‌شود. مارک ادوارد لوئیس استدلال می‌کند که این اسطوره‌ها دربارهٔ جداکردن و نظم‌بخشیدن به چیزها هستند: جداکردن خشکی از آب، انسان از جانور و قلمرویی از قلمروی دیگر. سیل آشوب است و مهار آن کنش بنیان‌گذارِ نظم سیاسی (Lewis 2006). سنت دومی نِووا را مرمت‌کنندهٔ جهانی شکسته می‌داند که با سنگ‌هایی پنج‌رنگ آسمان را وصله می‌کند و خاکسترِ نی را روی هم می‌چیند تا جلوی آب‌های طغیان‌کرده را بگیرد.
جنوب چین و آسیای جنوب‌شرقی. در میان میائوها، یائوها، همونگ‌ها و بسیاری از همسایگانشان، روایت دیگری رواج دارد. خواهر و برادری درون کدویی یا طبلی از سیل جان به در می‌برند. آن‌ها از ازدواج با یکدیگر اکراه دارند و برای آزمودن ارادهٔ آسمان، سنگ‌های آسیاب را از دو تپه به پایین می‌غلتانند یا دور درختی یکدیگر را دنبال می‌کنند. وقتی آزمون‌ها پاسخ مثبت می‌دهند، با هم ازدواج می‌کنند. نخستین فرزندشان اغلب توده‌ای بی‌شکل یا کدویی است که آن را تکه‌تکه می‌کنند و تکه‌ها به مردمان زمین تبدیل می‌شوند. پژوهشگران چینی، از اواخر دههٔ ۱۹۳۰ و دههٔ ۱۹۴۰، با آغاز از روی یی‌فو و ون ییدو، این خواهر و برادرِ کدویی را با فوکسی و نِووا، نخستین زوجِ بدن‌مارِ هنر هان، پیوند داده‌اند (نگاه کنید به نِووا و فوکسی). در سنت لائوییِ خون بوروم، پس از سیل تاکی از کدو از سوراخ بینیِ بوفالویی می‌روید که خدای آسمان فرستاده است؛ هنگامی که کدوی غول‌آسا را می‌شکافند، نیاکان مردمان آن منطقه از آن بیرون می‌آیند. بن‌مایهٔ خواهر و برادرِ بازمانده در تایوان، فیلیپین (ویگان و بوگان در میان ایفائوها) و شرق هند نیز تکرار می‌شود.
قارهٔ آمریکا. اسطوره‌های سیل آمریکای شمالی اغلب با بن‌مایهٔ غواصِ خاک درهم می‌آمیزند. در روایت آنیشینابه که ادوارد بنتون-بانای ثبت کرده، وینابوجو همراه حیوانات روی کنده‌ای شناور می‌ماند. لون، سمور آبی و دیگران برای آوردن گل در آب شیرجه می‌زنند و ناکام می‌مانند؛ مشک‌آبی که با چنگالی پر از گل بالا می‌آید جان می‌دهد. گلی که بر پشت لاک‌پشتی پخش می‌شود به جزیرهٔ لاک‌پشتی بدل می‌شود. در آمریکای میانه، سیل‌ها در توالی‌ای از دوره‌های نابودشدهٔ جهان جای می‌گیرند. در افسانهٔ خورشیدها به زبان ناهواتل (۱۵۵۸)، خورشیدِ ۴-آب با سیلی به پایان می‌رسد که مردم را به ماهی بدل می‌کند. تاتا و ننه در درخت سروِ توخالی‌ای جان به در می‌برند. آن‌ها با کباب‌کردن ماهی از فرمان تزکاتلیپوکا سرپیچی می‌کنند و او آن‌ها را به سگ تبدیل می‌کند. پوپول ووه کیچه، انسان‌های چوبی را با سیل نابود می‌کند، چون ذهن نداشتند و آفرینندگان خود را به یاد نمی‌آوردند. منابع دورهٔ استعمار در کوه‌های آند از سیل اینکاها، اونو پاچاکوتی، به معنای «آبی که جهان را زیرورو می‌کند»، یاد می‌کنند که ویرآکوچا پیش از آفرینش انسانیتی تازه در دریاچهٔ تیتیکاکا فرستاد. ماپوچه‌ها از دو مار می‌گویند: کایکای ویلو دریا را بالا می‌آورد و ترنتِرِن ویلو برای نجات مردم کوه‌ها را بالا می‌برد.
استرالیا و اقیانوس آرام. بررسی ویتسل از اسطوره‌های سیلِ «گندوانایی» شخصیتی مشترک در استرالیا، گینهٔ نو و جزایر آندامان می‌یابد. سیل کیفرِ خطایی یا زیرپاگذاشتن قانونی است و اغلب از باران یا دوره‌ای بارانی ناشی می‌شود (Witzel 2010). در شمال استرالیا، عامل سیل مار رنگین‌کمان است. در روایت واویلاکِ یولنگو که دبلیو. لوید وارنر ثبت کرده، دو خواهر آبگیرِ مار پایتون را آلوده می‌کنند و مار برمی‌خیزد، سرزمین را به زیر آب می‌برد و آن‌ها را می‌بلعد. در جزایر آندامان، هنگامی که مردم بیلیکو را می‌رنجانند، این ایزدبانو جهان را به زیر آب می‌برد. پلی‌نزی هر دو نوع روایت را دارد. مائوری‌ها از ته‌تای آرواتاپو می‌گویند؛ سیلی که وردهای آرواتاپوی تحقیرشده برمی‌انگیزند و تنها کسانی که بر کوه هیکورانگی‌اند از آن جان به در می‌برند.
اروپای شمالی. در سنت نورس، غول‌های یخی در خون یمیر غرق می‌شوند. تنها برگلمیر جان به در می‌برد؛ او را روی lúðr می‌گذارند، واژه‌ای که شاید به معنای جعبه، گهواره یا بخشی از آسیاب باشد؛ اسنوری استورلوسون آن را قایق می‌داند. این روایتی آفرینشی است. سیل درست در زمانی فرا می‌رسد که خدایان جهان را از پیکر غول می‌سازند.
| خانواده | علت معمول | بازماندگان | آنچه در پی می‌آید |
|---|---|---|---|
| خاورنزدیکی (میان‌رودان، پیدایش، یونان، قرآن) | تصمیم الهی، سروصدای انسان‌ها یا شرارت | مردی که هشدار داده شده و خانواده‌اش در قایق یا صندوق | قربانی، پیمان، محدودیت‌های تازه بر بشریت |
| هند | چرخهٔ کیهانی؛ ماهی هشدار می‌دهد | مانو به‌تنهایی | زنی از پیشکش زاده می‌شود؛ نسلی تازه |
| چین کلاسیک | سیل در مقام آشوب نخستین | همهٔ مردم | یو آب را در آبراهه‌ها هدایت می‌کند و به سرزمین نظم می‌دهد |
| جنوب چین، آسیای جنوب‌شرقی | انتقام خدای رعد یا نیرویی رنجیده | خواهر و برادری در کدو یا طبل | زنای با محارم آزموده و تأیید می‌شود؛ فرزندی که تکه‌تکه شده، به مردمان تبدیل می‌شود |
| آمریکای شمالی | اغلب جدالِ نیرنگ‌بازی با موجودات آبی | قهرمان فرهنگی و حیوانات | غواصِ خاک گل را بالا می‌آورد؛ زمین از نو ساخته می‌شود |
| آمریکای میانه، کوه‌های آند | پایان یک دورهٔ جهان | زوجی یا هیچ‌کس؛ مردم به ماهی بدل می‌شوند | خورشیدی تازه و انسانیتی تازه |
| استرالیا، ملانزی، آندامان | تابوشکنی؛ دورهٔ بارانی؛ مار | چند تن یا هیچ‌کس | چشم‌انداز و قانون توضیح داده می‌شوند |
## روایت آلوده #
فهرست‌های عامه‌پسند اسطوره‌های سیل، روایت‌های سنتی را با ساخته‌ها درهم می‌آمیزند. مبلغان مذهبی، قوم‌نگاران استعمارگر و عتیقه‌شناسان رمانتیک همه‌جا در جست‌وجوی نوح بودند و هرجا به شباهتی ناقص برمی‌خوردند، اغلب آن را کامل می‌کردند. چند مورد از نقل‌شده‌ترین سیل‌های «مستقل» با بررسی دقیق از اعتبار می‌افتند.
کُکسکوکس آزتک، که همراه همسرش در قایقی جان به در می‌برد، بر کوهی فرود می‌آید و فرزندان لالش زبان‌هایشان را از کبوتری می‌گیرند، ساخته‌وپرداختهٔ اروپاییان است. کُکسکوکسِ تاریخی، فرمانروای کولواکان در سدهٔ چهاردهم بود و در تاریخ مهاجرت مِشیکا، یعنی تیرای لا پرگریناسیون، به‌عنوان سرورِ مِشیکاهای کوچنده ظاهر می‌شود. نویسندگان سده‌های هجدهم و نوزدهم، به‌ویژه فرانسیسکو کلاویخرو و الکساندر فون هومبولت در Vues des Cordillères (۱۸۱۰)، تصویرنگاشت‌های آن مهاجرت را سیل، بخششی از زبان‌ها به شیوهٔ برج بابل و پراکنده‌شدن مردمان تعبیر کردند. روایت اصیل ناهوا از سیل همان روایتِ افسانهٔ خورشیدها است، با تاتا و ننه، ماهی‌ها و سگ‌ها.
سیلِ هاواییِ نوئو، که کشتی‌اش بر مونا کیا فرود می‌آید و خدایش بر رنگین‌کمان پایین می‌آید، به تبارنامه‌های کوموهونوا تعلق دارد. دوروتی بارِر، قوم‌نگار موزهٔ بیشاپ، نشان داد که این تبارنامه‌ها در اواخر سدهٔ نوزدهم و در میان پژوهشگران هاواییِ آشنا با سفر پیدایش شکل گرفتند (افسانه‌های کوموهونوا، ۱۹۶۹). مارتا بکویت پیش‌تر در نسخه‌ای که برای مبلغان روایت شده بود، فشارِ ناشی از همانندی‌سازی با کتاب مقدس را یادآور شده بود.
تومباینوت ماسایی، با کشتی، کبوتر، کرکس و چهار رنگین‌کمانش، از کتاب Die Masai (۱۹۰۴) اثر موریتس مرکر می‌آید. مرکر همچنین استدلال می‌کرد که ماسایی‌ها قومی گمشده و سامی‌اند؛ ازاین‌رو انگیزهٔ فراوانی داشت تا سفر پیدایش را در میان آنان بیابد. دویفان و دویفاخ ولزی، که کشتی‌شان از ترکیدن لین لیون جان به در می‌برد، از سه‌گانه‌های «مجموعهٔ سوم» می‌آیند که ایولو مورگانگ، جاعل نامدار عتیقه‌های ولزی، منتشر کرد. فینتان مک بوخرا در ایرلند واقعاً چهره‌ای قرون‌وسطایی است، اما به لبور گابالا ایرن رهبانی تعلق دارد که هدفش جای‌دادن تاریخ ایرلند در چارچوب تاریخ نوح بود.
این موارد به این معنا نیستند که هر سیلِ بیرون از کتاب مقدس نسخه‌برداری‌شده است؛ بیشترشان چنین نیستند. ژولین دِویی اشاره می‌کند که بیشتر اسطوره‌های سیل جهان هیچ نشانه‌ای از تماس با مسیحیت یا اسلام ندارند. اما این خطاها منشأ جزئیات آشنای «جهان‌شمول» را نشان می‌دهند. قایق، جفت‌های حیوانات، پرندگانِ پیشاهنگ و رنگین‌کمان در خانوادهٔ خاورنزدیکی و در متن‌هایی که پس از ورود مبلغان ثبت شده‌اند کنار هم دیده می‌شوند. با کنارگذاشتن این جزئیات، سنت‌های مستقل شباهت بسیار کمتری به یکدیگر دارند.
## تبیین نخست: انتقال نزدیک و دور #
انتقال نزدیک قطعی است. کاتبان میان‌رودانی، نویسندگان اسرائیلی، اسطوره‌نگاران یونانی و مبلغان و گردآورندگان استعمارگرِ دوره‌های بعد، یک روایت سیل را در سراسر جهان پراکندند.
انتقال دور، صورت جاه‌طلبانهٔ این نظریه است. ویتسل در خاستگاه‌های اسطوره‌شناسی‌های جهان (۲۰۱۲) استدلال می‌کند که اسطوره‌شناسی‌های جهان از دو لایهٔ بزرگ سرچشمه می‌گیرند. لایهٔ کهن‌ترِ «گندوانایی» در جنوب صحرای آفریقا، گینهٔ نو و استرالیا حفظ شده است. لایهٔ جوان‌ترِ «لوراسیایی» که در اوراسیا و قارهٔ آمریکا رواج دارد، روایتی کامل از آفرینش تا پایان جهان بازمی‌گوید. اسطورهٔ سیل در هر دو لایه دیده می‌شود و ازاین‌رو، به باور او، شاید به لایه‌ای «پان‌گئایی» تعلق داشته باشد که انسان‌های مدرن نخستین هنگام خروج از آفریقا با خود بردند.
دِهویی با روش‌های تبارشناختیِ برگرفته از زیست‌شناسی، نسخه‌هایی از این نظریه را آزموده و آن‌ها را بر فهرست بن‌مایه‌های فولکلور جهانِ یوری بِرِزکین اعمال کرده است (Berezkin and Duvakin). سه پژوهش او که در سال ۲۰۲۱ به انگلیسی خلاصه شدند، از گسترش هسته‌ای اصلی از بن‌مایه‌های سیل از آسیای جنوب‌شرقی به آمریکای جنوبی، همراه با مهاجرتی کهن، و نیز از رسیدن مجموعه‌ای دوم و شمالیِ اوراسیایی به آمریکای شمالی در دوره‌ای متأخرتر حکایت دارند (d’Huy 2021). بن‌مایهٔ غواصِ خاک به جریان شمالی تعلق دارد. دِهویی گمان می‌کند این بن‌مایه در آغاز به اقیانوس نخستین مربوط بوده و تنها بعدها به سیل پیوند خورده است. نتایج از فرض وجود یک مجموعهٔ واحد از اسطوره‌های سیل که از آفریقا بیرون برده شده باشد پشتیبانی نمی‌کنند. بن‌مایه‌های سیل در آنجا بیش از حد نادرند و هیچ بن‌مایه‌ای را نمی‌توان هم در خاستگاه‌های آفریقایی و هم در خاستگاه‌های آسیای جنوب‌شرقی بازسازی کرد.
این پژوهش به‌جای برداشت‌های کلی، شمارش را به کار می‌گیرد و از دیرینگی اسطورهٔ سیل به‌عنوان میراثی پارینه‌سنگی پشتیبانی می‌کند. بااین‌حال، آنچه بازسازی می‌کند بن‌مایه‌هاست، نه روایت‌های کامل؛ و دِهویی می‌گوید نتایجش «فقط روندها را بازمی‌تابانند». انتقال دور توضیح می‌دهد چرا برخی عناصر کهن‌اند و چرا خانواده‌های منطقه‌ای در کنار هم جای گرفته‌اند. اما توضیح نمی‌دهد چرا این‌همه فرهنگ روایتی از این شکل را حفظ کرده‌اند.
## تبیین دوم: سیل‌های واقعی #
سیل رایج‌ترین بلای طبیعی است و مردمانی که کنار رودخانه‌ها و سواحل زندگی می‌کنند آن را می‌بینند. در زمانی، هر سیلی که نامزدِ «آن» سیلِ نهفته در پس اسطوره‌ها بوده، مطرح شده است.
سیل‌های رودخانه‌ای میان‌رودان. لئونارد وولی در سال ۱۹۲۹ با حفاری در اور به لایه‌ای ضخیم از لای تمیز رسید و اعلام کرد سیل نوح را یافته است. حفاری‌های بعدی در کیش، شورپک و شهرهای دیگر نهشته‌های سیل را یافتند، اما در تاریخ‌هایی متفاوت و نه در سراسر دشت. مکس مالوون از وقوع سیلی بزرگ در شورپک در حدود ۲۹۰۰ پیش از میلاد دفاع کرد. این تاریخ با فهرست شاهان سومری سازگار است؛ فهرستی که تاریخ را به دو دورهٔ پیش و پس از «سیل» تقسیم می‌کند و پدر زیوسودرا را شاه شورپک می‌داند (Mallowan 1964). محتمل‌ترین برداشت این است که اسطورهٔ میان‌رودانی از تجربهٔ زندگی در دشت سیلابی پدید آمد و شاید فاجعه‌ای واحد که پایان یک عصر به شمار می‌رفت، آن را برجسته‌تر کرده باشد. این توضیحی برای خانوادهٔ خاورنزدیکی است، اما نمی‌تواند استرالیا یا کوه‌های آند را توضیح دهد.
دریای سیاه. ویلیام رایان، والتر پیتمن و همکارانشان در سال ۱۹۹۷ این نظریه را مطرح کردند که مدیترانه در اوایل هولوسن از بسفر گذشت و دریاچه‌ای آب‌شیرین را پر کرد که دریای سیاه کنونی است؛ ساحل‌های آن نیز ظرف چند سال به زیر آب رفتند (Ryan et al. 1997). کتاب عامه‌پسندشان سیل نوح (۱۹۹۸) این رویداد را منشأ روایت میان‌رودانی دانست. این فرضیه چندان تاب نیاورده است. لیویو گیوسان و همکارانش دریافتند که پیش از پیوند دوباره با دریا، سطح دریای سیاه حدود ۳۰ متر پایین‌تر از سطح کنونی بوده، نه ۸۰ متر یا بیشتر؛ بنابراین اگر سیلی رخ داده، افزایش سطح چندمتری بوده است، نه فاجعه‌ای ویرانگر (Giosan et al. 2009). پژوهشگران دیگری اصل وقوع سیلی ناگهانی را محل تردید می‌دانند. حتی روایت حداکثری این نظریه نیز ۱٬۵۰۰ کیلومتر با سومر فاصله دارد و چند هزار سال از نخستین متن‌ها قدیمی‌تر است.
بالاآمدن سطح دریا پس از یخبندان. این نامزد از قوی‌ترین پشتوانهٔ زمین‌شناختی برخوردار است. در اوج آخرین یخبندان، سطح دریا حدود ۱۳۰ متر پایین‌تر از امروز بود. بخش عمدهٔ بالاآمدن در فاصلهٔ حدود ۱۶٬۵۰۰ تا ۸٬۲۰۰ سال پیش رخ داد و با فروریختن ورقه‌های یخی، دوره‌هایی از افزایش سریع سطح دریا روی داد (Lambeck et al. 2014). فلات‌های قاره‌ایِ سوندا، داگرلند و خلیج فارس به زیر آب رفتند و مردم این دگرگونی را از سر گذراندند. پاتریک نان و نیکلاس رید نشان داده‌اند که سنت‌های بومیان استرالیا در ۲۱ مکان ساحلی، خط‌های ساحلی‌ای را توصیف می‌کنند که حدود ۷٬۰۰۰ تا ۱۳٬۰۰۰ سال پیش به زیر آب رفتند (Nunn and Reid 2016). این بهترین شاهد است بر اینکه سنت شفاهی می‌تواند تا این اندازه درازمدت خاطرهٔ سیلی واقعی را حفظ کند.
اما باید دید این خاطره‌های استرالیایی دربارهٔ چه هستند. آن‌ها جزیره‌هایی مشخص را توصیف می‌کنند که از خشکی جدا شدند و شکارگاه‌هایی که از دست رفتند، نه جهانی که نابود و دوباره پُر از سکنه شود. در مقیاس عمر یک انسان، بالاآمدن سطح دریا آهسته بود، اثرش محلی بود و اغلب می‌شد با رفتن به داخل خشکی از آن گریخت. این پدیده توضیح می‌دهد چرا سرزمین‌های غرق‌شده در اسطوره‌ها ظاهر می‌شوند و چرا روایت‌های سیل برای مردمان ساحلی باورپذیر بودند. اما نابودی همهٔ بشریت یا پیدایش نژادی تازه را توضیح نمی‌دهد.
فاجعه‌های محلی دیگری، مانند سیلاب‌های ناشی از شکستن دریاچه‌های یخچالی، سونامی‌ها و طغیان رود زرد که وو چینگ‌لونگ و همکارانش آن را به حدود ۱۹۲۰ پیش از میلاد تاریخ‌گذاری کردند (Wu et al. 2016؛ پیوند آن با سیل یو محل مناقشه است)، هر یک ممکن است در شکل‌گیری سنتی خاص سهم داشته باشند. جهان طبیعی سیل‌های فراوانی برای به‌خاطرسپردن فراهم کرده است، اما هیچ سیل یگانه‌ای در پس این اسطوره‌ها نیست.
## تبیین سوم: ذهن و تصویرهایش #
خط سومِ تبیین به درون ذهنِ قصه‌گو می‌نگرد. میرچا الیاده استدلال می‌کرد که آب در همه‌جا مادهٔ بی‌شکلی است که پیش از آفرینش وجود دارد. غوطه‌ورشدن صورت‌ها را از میان می‌برد و برآمدن از آب آن‌ها را از نو می‌سازد. بنابراین، سیل جهان را به حالتِ بذرینش بازمی‌گرداند تا دوباره آغاز شود (الگوهایی در دین‌پژوهی تطبیقی، ۱۹۵۸). هانس کلسن اسطوره‌های سیل و فاجعه را نمودِ اصلی ابتداییِ کیفر می‌دانست: جهان مجازات می‌شود، چون باید نظم را بازگرداند. گزا رُهایم، روان‌کاو، ریشهٔ آن‌ها را در رؤیای بیدارشدن با مثانهٔ پُر می‌جست. آلن داندس، که گزیدهٔ او با عنوان اسطورهٔ سیل (۱۹۸۸) همچنان بهترین مقدمهٔ یک‌جلدی بر پژوهش‌های این حوزه است، استدلال می‌کرد سیل تقلیدی مردانه از زایمان است: آفرینش از راه مایعات بدن به دست موجوداتی که نمی‌توانند بزایند.
نسخه‌های فرویدی اکنون پیروان اندکی دارند. مشاهدهٔ الیاده پابرجا مانده، چون در متن‌ها پیداست. سیل چینی مرز میان خشکی و آب را محو می‌کند. در پیدایش ۷، «چشمه‌های ژرفای بزرگ» می‌شکافند؛ همان آب‌هایی که هنگام آفرینش مهار شده بودند. اووید می‌نویسد که دریا و خشکی «هیچ تمایزی نداشتند» و غواصِ خاک در آمریکای شمالی آفرینش نخستین از اقیانوس آغازین را بازمی‌نماید. هرجا کیهان‌زاییِ فرهنگی با آب آغاز می‌شود، اسطورهٔ سیل آن جهان را به نقطهٔ آغاز بازمی‌گرداند.
## اسطورهٔ آفرینشی که دوبار روایت می‌شود #
تبیین‌های بالا کمتر از آنچه به نظر می‌رسد با یکدیگر تعارض دارند. سیل‌های واقعی این تصویر را در دسترس قرار می‌دهند، انتقال نزدیک جزئیات خاورنزدیکی را می‌گستراند و انتقال دور بن‌مایه‌های کهن را در مناطق پهناور جابه‌جا می‌کند. هیچ‌یک از این‌ها توضیح نمی‌دهد چرا روایت پیوسته شکل اصلی خود را حفظ می‌کند.
شکل روایت از کارکرد آن می‌آید. اسطورهٔ سیل، اسطورهٔ آفرینشی است که بار دوم روایت می‌شود. این اسطوره توضیح می‌دهد چرا جهان کنونی و مردمان کنونی وجود دارند و برای آفرینش دوباره علتی به دست می‌دهد. انسان‌ها بسیار پرشمار، پرسروصدا یا شرور شدند، تابویی را شکستند، خدایی را رنجاندند یا به پایان عصری رسیدند. آب عامل طبیعیِ این دگرگونی است، چون در بسیاری از کیهان‌زایی‌ها، پیش از جهان آب وجود داشته است. نابودکردن جهان یعنی بازگرداندن آن به دریای آغازین. جان به در بردن یعنی نیای همهٔ آیندگان شدن.
این شاید به توضیح ناهمگونیِ نقشه نیز کمک کند. مناطقی که در آن‌ها سیل‌های آفرینشِ دوباره فراوان‌اند ــ سراسر اوراسیا، حاشیهٔ اقیانوس آرام و قارهٔ آمریکا ــ همان مناطقی‌اند که آفرینش در آن‌ها اغلب از اقیانوس آغازین یا غواصِ خاک شروع می‌شود. بسیاری از کیهان‌زایی‌های آفریقایی در عوض با کناره‌گیری خدای آسمان از زمین یا با برآمدن مردم از زیر زمین آغاز می‌شوند و اسطوره‌های سیل در آفریقا اندک‌اند. استرالیا و ملانزی با تمایز ویتسل سازگارند: سیل‌های آنجا عمدتاً مجازات‌هایی‌اند که چشم‌اندازی را از نو شکل می‌دهند، نه پایان و آغاز دوبارهٔ جهان. سیلِ آفرینشِ دوباره در جایی رایج است که آفرینش نخستینی آب‌محور وجود دارد تا نابودش کند.
این ما را به پرسشی می‌رساند که خود اسطوره‌های سیل پیوسته پیش می‌کشند: اگر سیل بشریتِ نخستین را از بشریتِ دوم جدا می‌کند، تفاوت این دو چه بود؟
## سیلی که ما را انسان کرد #
پاسخ این سایت، چنان‌که در سیلی که ما را انسان کرد استدلال شده، این است که سیل یادآور پایان عصر یخبندان است؛ لحظه‌ای که بشریت به آنچه اکنون هست بدل شد. دو دگرگونی عظیم در حافظه با هم درآمیختند. یکی جسمانی بود: به‌زیرآب‌رفتن سواحل، از دست رفتن گذرگاه‌های زمینی و شکارگاه‌ها و دگرگونی بوم‌سازگان‌ها با ذوب‌شدن یخچال‌ها. دیگری روانی بود: گسترش آگاهیِ بازتابی و خودآگاه؛ آگاهی‌ای که بنا بر استدلال نظریهٔ حوا دربارهٔ آگاهی، نه صرفاً به ارث رسیده، بلکه کشف، آموزش و آیینی شده است و زنان و مار در مرکز این تشرف قرار داشته‌اند. جهان کهن غرق شد و مردمانی که پس از آن آمدند می‌توانستند اندیشیدنِ خود را نظاره کنند، آینده را تصور کنند و بدن‌هایشان را وادارند برای رسیدن به آن آینده کار کنند. بیتی از اووید دربارهٔ نسلِ زاده‌شده از سنگ پس از سیل دوکالیون، نتیجه را بیان می‌کند: «از این رو نسلی سخت‌جانیم، ورزیده در کار.»
این خوانش آنچه روایت‌های رقیب از قلم می‌اندازند توضیح می‌دهد. نظریه‌های فاجعه، آب را توضیح می‌دهند اما نه مردم تازه را. نظریه‌های انتقال، مسیرها را توضیح می‌دهند اما نه اینکه چرا ارزش داشت روایت را منتقل کنند. نظریهٔ ساختاری، شکل را توضیح می‌دهد اما نه محتوای آن را. بااین‌حال، محتوا به‌طرز چشمگیری همسان است. اسطوره‌های سیل بارها می‌گویند انسان‌هایی که پس از سیل آمدند نوع دیگری از انسان بودند.
- در روایت اووید، انسان‌های گِلیِ پرومتئوس جای خود را به انسان‌هایی می‌دهند که از سنگ زاده شده‌اند؛ سخت‌جان و ساخته‌شده برای کار.
- در آتراحاسیس، انسان‌ها آفریده شدند تا بار کار خدایان را بر دوش بکشند و از هوشِ خدای کشته‌شده برخوردار شدند. سیل با محدودیت‌های تازه‌ای بر زایش و مرگ به پایان می‌رسد.
- در پوپول ووه کیچه‌ای، مردمان چوبی غرق می‌شوند، زیرا ذهن نداشتند و آفرینندگان خود را به یاد نمی‌آوردند. مردمان ذرتی که جای آنان را می‌گیرند، چنان بسیار می‌بینند و درمی‌یابند که خدایان ناچار می‌شوند دیدشان را تیره کنند، همان‌گونه که نفس آینه را بخارآلود می‌کند.
- در دوره‌های جهانِ ناهوا، مردمانِ سیل‌زده به ماهی بدل می‌شوند و خورشیدی نو بر فراز بشریتی نو طلوع می‌کند.
- در اسطوره‌های خواهر و برادرِ کدوییِ جنوب چین و آسیای جنوب شرقی، بشریت با یک ازدواج از نو آغاز می‌شود؛ ازدواجی که ابتدا باید آزموده و قانونی شناخته شود: بنیادِ قانون خویشاوندی.
- در پیدایش، جهان پس از نوح نخستین قوانین را دریافت می‌کند که به همهٔ بشریت داده شده‌اند: دربارهٔ خون‌ریزی و خوردن گوشت؛ و طول عمر انسان در نسل‌های پس از آن کاهش می‌یابد.
چندین مورد از این روایت‌ها مستقل از خانوادهٔ خاورنزدیکی‌اند. به‌ویژه پوپول ووه تقریباً دقیقاً در همان جایی مرز می‌کشد که نظریهٔ حوا می‌کشد: مردمان غرق‌شده بدن و گفتار داشتند، اما ذهنی بازاندیش نداشتند. همزاد دیگر سیل در سراسر اوراسیا و قارهٔ آمریکا، مار است؛ ماری که در استرالیا سیل به راه می‌اندازد و می‌بلعد، در یونان از گل‌ولای سیل به هیئت پیتون برمی‌خیزد، در شیلی دریا را بالا می‌آورد و در چین دُم‌های درهم‌تنیدهٔ نخستین زوج را شکل می‌دهد. مقاله‌های این وبگاه دربارهٔ اژدهاکشان و مهارکنندگان سیل و دیونوسوس و طوفان نوح سوی یونانیِ این پیوند را دنبال می‌کنند؛ جایی که سیل به جشنی برای مردگان و زایش دوباره بدل شد؛ الگویی که با آیین تشرف سازگار است.
زمان‌بندی نیز، برخلاف آنچه در نگاه نخست به نظر می‌رسد، با این برداشت سازگارتر است. نان و رید نشان می‌دهند که سنت‌های شفاهی می‌توانند خاطرهٔ سواحلِ به‌زیرآب‌رفته را بیش از هفت‌هزار سال حفظ کنند. تبارشناسی‌های دَویی گسترش بن‌مایه‌های اصلیِ سیل را در پارینه‌سنگی جای می‌دهند و سیل پان‌گایا‌ییِ ویتسل از آن هم کهن‌تر است. بالا آمدن سطح دریاها از حدود ۱۶٬۵۰۰ تا ۸٬۲۰۰ سال پیش با ساخت گو بکلی تپه، نخستین روستاهای کشاورزی و انفجار فرهنگ نمادین در خاور نزدیک هم‌زمان است؛ همان منطقه‌ای که کهن‌ترین متونِ سیل را نیز پدید آورد. اسطوره‌ها به چیزی می‌مانند که خاطرهٔ آن دوره را در قالب یک فاجعهٔ واحد و یک نژادِ نو فشرده کرده باشد.
باید ایرادها را روشن و بی‌پرده بیان کرد. غنی‌ترین متونِ «بشریت دوم» ــ میان‌رودانی، عبری و یونانی ــ به یک خانوادهٔ ادبی تعلق دارند؛ بنابراین باید آن‌ها را یک گواه دانست، نه سه گواه. بسیاری از اسطوره‌های سیل اصلاً هیچ تغییری در سرشت انسان نشان نمی‌دهند: نوادگان مانو، غول‌های برگلمیر و جهان وینابوزو به زندگی خود ادامه می‌دهند. تاریخ‌ها دقیق نیستند. بالا آمدن سطح دریاها ده‌هزار سال و همهٔ قاره‌ها را در بر می‌گیرد، پس می‌توان بیداری‌ای را که تقریباً در هر نقطه‌ای از این بازه قرار داده شود، در خود جای داد. افزون بر این، این نظریه به نظریهٔ گسترده‌تر حوا وابسته است؛ نظریه‌ای که مدعی است خودآگاهی بازگشتی به‌تازگی و از راه انتقال فرهنگی گسترش یافته است. این ادعا در جای دیگری از این وبگاه مطرح شده و به‌هیچ‌وجه پذیرفته‌شده نیست.
این ایرادها دامنهٔ نظریه را محدود می‌کنند، اما آن را از اعتبار نمی‌اندازند. حتی اسطوره‌های سیلی که هیچ تغییری در سرشت انسان نشان نمی‌دهند نیز از بنیان‌گذاریِ دوباره سخن می‌گویند: نژادی نو که از چند تنِ برگزیده تبار می‌یابد، نظمی نو و آیین‌هایی نو. نمونه‌های مستقل آمریکایی و آسیایی نشان می‌دهند که مضمون «بشریت نو» چیزی فراتر از عادتی ادبی در میان‌رودان است. سستیِ تاریخ‌گذاری محدودیتی برای شواهد است، نه دلیلی علیه این خوانش. از میان تبیین‌های پیشنهادی، تنها این یکی آب، بقا و دگرگونی را در کنار هم توضیح می‌دهد.
چرا فرهنگ‌های بسیاری از سیلی بزرگ روایت می‌کنند #
اسطوره‌های سیل به سه دلیل بسیار رایج‌اند. مردم در همه‌جا زمین‌هایی را در اثر پیشروی آب از دست داده‌اند. روایتی میان‌رودانی از راه متون مقدس و مأموریت‌های مذهبی در سراسر جهان گسترش یافته است. و بن‌مایه‌های بسیار کهنِ سیل و بقا همراه مردمانی گسترش یافته‌اند که نخستین‌بار در آسیا، اقیانوسیه و قارهٔ آمریکا سکونت گزیدند. در زیرِ هر سه، اندیشه‌ای واحد نهفته است که ارزش حفظ‌کردنِ این روایت را پدید آورد: جهان کنونی با یک پایان آغاز شد. بشریتی نخستین وجود داشت، آب‌ها بر آن بسته شدند و ما مردمی هستیم که پس از آن آمدند.
اسطوره‌ها مرز میان جهانِ آنگونه که آفریده شده بود و جهانِ آنگونه که هست را در محل سیل قرار می‌دهند. اگر بسیاری از آن‌ها را با دقت بخوانیم، می‌گویند که در آن سوی این مرز چه چیزی تغییر کرد. مردمانِ پس از سیل کار می‌کنند، به یاد می‌سپارند، از قوانین پیروی می‌کنند، پیشکش می‌آورند و از خود آگاه‌اند. بهترین تبیینِ اسطوره‌های سیلِ جهان این است که آن‌ها با تنها زبانی که می‌توانست این خاطره را در خود جای دهد، از زمانی یاد می‌کنند که جهانِ انسانیِ کهن غرق شد و بشریتی خودآگاه از آب بیرون آمد.
منابع #
۱. Smith, George. “The Chaldean Account of the Deluge.” Transactions of the Society of Biblical Archaeology 2 (1873): 213–234. مقاله در ۳ دسامبر ۱۸۷۲ ارائه شد. 2. Frazer, James George. Folk-Lore in the Old Testament: Studies in Comparative Religion, Legend and Law. 3 vols. London: Macmillan, 1918. Vol. 1, Part I, ch. 4, “The Great Flood.” 3. Dundes, Alan, ed. The Flood Myth. Berkeley: University of California Press, 1988. Includes essays by Kelsen, Róheim and Dundes, “The Flood as Male Myth of Creation.” 4. The Flood Story (سومری، ETCSL 1.7.4). پیکرهٔ متون الکترونیکی ادبیات سومری، دانشگاه آکسفورد. 5. Lambert, W. G., and A. R. Millard. Atra-Ḫasīs: The Babylonian Story of the Flood. Oxford: Clarendon Press, 1969. 6. George, Andrew R. The Babylonian Gilgamesh Epic. 2 vols. Oxford: Oxford University Press, 2003. Tablet XI. 7. Genesis 6–9, عبری و انگلیسی، سفاریا. 8. Apollodorus, Library 1.7.2; Ovid, Metamorphoses 1.253–415; Lucian, De Dea Syria 12–13. 9. Śatapatha Brāhmaṇa 1.8.1, ترجمهٔ Julius Eggeling. کتاب‌های مقدس شرق 12. آکسفورد، 1882. 10. Lewis, Mark Edward. The Flood Myths of Early China. Albany: State University of New York Press, 2006. 11. Benton-Banai, Edward. The Mishomis Book: The Voice of the Ojibway. St. Paul: Indian Country Press, 1979. 12. Bierhorst, John, trans. History and Mythology of the Aztecs: The Codex Chimalpopoca. Tucson: University of Arizona Press, 1992. شامل Leyenda de los Soles. 13. Tedlock, Dennis, trans. Popol Vuh: The Mayan Book of the Dawn of Life. ویرایش بازنگری‌شده. نیویورک: Simon and Schuster, 1996. 14. Witzel, E. J. Michael. “Pan-Gaean Flood Myths: Gondwana Myths—and Beyond.” در New Perspectives on Myth، به‌کوشش Wim M. J. van Binsbergen and Eric Venbrux, 225–242. Haarlem: Shikanda, 2010. 15. Witzel, E. J. Michael. The Origins of the World’s Mythologies. نیویورک: Oxford University Press, 2012. 16. d’Huy, Julien. “At the Origin of Flood Mythologies: Synthesis of Three Papers.” RMN Newsletter 15–16 (2020–2021): 70–76. 17. Berezkin, Yuri E., and E. N. Duvakin. Tematicheskaya klassifikatsiya i rasprostranenie folklorno-mifologicheskikh motivov po arealam (فهرست تحلیلیِ بن‌مایه‌های اسطوره‌شناسی و فولکلور جهان). پایگاه دادهٔ آنلاین. 18. Baumann, Hermann. Schöpfung und Urzeit des Menschen im Mythus der afrikanischen Völker. Berlin: Reimer, 1936. 19. Warner, W. Lloyd. A Black Civilization: A Social Study of an Australian Tribe. New York: Harper, 1937. 20. Radcliffe-Brown, A. R. The Andaman Islanders. Cambridge: Cambridge University Press, 1922. 21. Tira de la Peregrinación (Codex Boturini). نسخهٔ فاکسیمیله، آرشیو اینترنت. 22. Humboldt, Alexander von. Vues des Cordillères, et monumens des peuples indigènes de l’Amérique. پاریس، 1810. 23. Barrère, Dorothy B. The Kumuhonua Legends: A Study of Late 19th Century Hawaiian Stories of Creation and Origins. Pacific Anthropological Records 3. Honolulu: Bishop Museum, 1969. 24. Beckwith, Martha Warren. Hawaiian Mythology. New Haven: Yale University Press, 1940. 25. Merker, Moritz. Die Masai: Ethnographische Monographie eines ostafrikanischen Semitenvolkes. Berlin: Reimer, 1904. 26. Mallowan, M. E. L. “Noah’s Flood Reconsidered.” Iraq 26.2 (1964): 62–82. 27. Ryan, William B. F., Walter C. Pitman III, et al. “An Abrupt Drowning of the Black Sea Shelf.” Marine Geology 138 (1997): 119–126. 28. Giosan, Liviu, Florin Filip, and Stefan Constatinescu. “Was the Black Sea Catastrophically Flooded in the Early Holocene?” Quaternary Science Reviews 28 (2009): 1–6. 29. Lambeck, Kurt, et al. “Sea Level and Global Ice Volumes from the Last Glacial Maximum to the Holocene.” PNAS 111.43 (2014): 15296–15303. 30. Nunn, Patrick D., and Nicholas J. Reid. “Aboriginal Memories of Inundation of the Australian Coast Dating from More than 7000 Years Ago.” Australian Geographer 47.1 (2016): 11–47. 31. Wu, Qinglong, et al. “Outburst Flood at 1920 BCE Supports Historicity of China’s Great Flood and the Xia Dynasty.” Science 353 (2016): 579–582. 32. Eliade, Mircea. Patterns in Comparative Religion. ترجمهٔ Rosemary Sheed. لندن: Sheed and Ward, 1958. فصل 5، “The Waters and Water Symbolism.”.
مطالعهٔ مقاله‌های دیگر