خلاصه

  • مردمانِ همهٔ قاره‌های مسکونی، نخستین انسان‌ها را بی‌زبان به یاد می‌آورند: لال، زمزمه‌کنان، گریان همچون جانوران، یا دارای «واژه‌هایی اندک».
  • لوئیسنیوهای کالیفرنیا اندیشه، آگاهی و گفتار را در یک جمله کنار هم می‌آورند: نخستین مردمان «شروع کردند به اندیشیدن، به آگاهی یافتن، و از آن پس توانستند با یکدیگر سخن بگویند».
  • یی‌ها، لیسوها و میائوهای جنوب‌غرب چین و مارین‌انیم‌های گینهٔ نو می‌گویند نخستین مردمان تا هنگامی که بامبویی در آتش ترکید، لال بودند. ترنای برزیل و خموهای لائوس می‌گویند عاملش خنده بود.
  • گفتار مرحله‌به‌مرحله پدید می‌آید. بامباراهای مالی می‌گویند نخست بی‌صدا بود، سپس پیوسته و بی‌وقفه، و بعد به واژه‌ها بخش شد؛ سیسرون و ودا نیز همین را دربارهٔ نخستین گفتار در روم و هند می‌گویند.
  • آموزگار معمولاً زنی است و مار نیز نزدیک: آموزگار واژه در دوگون به شکل مار می‌آید و خورده می‌شود.
  • این‌ها یادمان‌هایی از زمانِ پیش از پیدایش زبانِ کاملاً بازگشتی و خویشتنی هستند که با آن پدید آمد.

«آن‌گاه شروع کردند به اندیشیدن، به آگاهی یافتن، و از آن پس توانستند با یکدیگر سخن بگویند و دربارهٔ بهترین کاری که باید انجام دهند گفت‌وگو کنند.»
— لوکاریو کوویش، لوئیسنیو، جنوب کالیفرنیا (DuBois 1908, ص. ۱۴۴)


کدام مردمان می‌گویند نخستین انسان‌ها نمی‌توانستند سخن بگویند؟ #

لوئیسنیوها در پیرامون تمکولا، در تپه‌های جنوب کالیفرنیا در ایالات متحده، زندگی می‌کنند. کنستانس گادارد دوبوا در سال ۱۹۰۸ روایت آفرینش آنان را به چاپ رساند؛ روایتی که پیرمردی به نام لوکاریو کوویش برای او نقل کرده بود. آسمان و زمین در تاریکی نخستین مردمان را پدید می‌آورند:

«همه‌چیز در تاریکی بود. نخستین مردمان فقط می‌توانستند حضور یکدیگر را حس کنند، اما چیزی نمی‌دیدند.» (ص. ۱۴۳)

آن‌ها به راه می‌افتند و در تمکولا چنین رخ می‌دهد:

«آن‌گاه شروع کردند به اندیشیدن، به آگاهی یافتن، و از آن پس توانستند با یکدیگر سخن بگویند و دربارهٔ بهترین کاری که باید انجام دهند گفت‌وگو کنند.» (ص. ۱۴۴)

اندیشیدن، آگاهی و سخن گفتن، به همین ترتیب و در یک جمله، با هم پدیدار می‌شوند. خورشید تنها پس از آن ساخته می‌شود. با طلوع خورشید، مردم پراکنده می‌شوند و «آن‌ها فقط یک زبان داشتند، اما چون پراکنده شدند، او زبان‌های گوناگونی به آن‌ها داد» (ص. ۱۴۵).

حدود نهصد کیلومتر به‌سمت شرق، در پوئبلو آکومای نیومکزیکو، مردمی از خانوادهٔ زبانیِ نامرتبطی با واژگانی به‌طرزی چشمگیر نزدیک به همین آغاز می‌کنند. دو خواهر در زیر زمین زاده می‌شوند: «نوری نبود و آن‌ها فقط می‌توانستند حضور یکدیگر را حس کنند.» آن‌ها می‌پرسند چرا در تاریکی زندگی می‌کنند، «بی‌آنکه یکدیگر را به نام بشناسند»، و «با رشد کردن، زبانشان را از تشیچتیناکو آموختند»؛ زنِ اندیشه، روحی زنانه که نمی‌توانند ببینند (Stirling 1942, ص. ۱).

این یادمان در سراسر جهان حفظ شده است. نخستین انسان‌ها لال‌اند (یی‌ها، میائوها و واهای چین، ترنای برزیل و ایبان‌های بورنئو). آن‌ها زمزمه می‌کنند (مارین‌انیم‌های گینهٔ نو)، یا «واژه‌هایی اندک» دارند (پونپی در میکرونزی)، یا «آوایی ناپخته و آشفته» برمی‌آورند (رومِ سیسرون). هوراس آن‌ها را mutum et turpe pecus می‌خواند: «گله‌ای لال و پلید». گفتار بعدتر و از بیرون می‌آید: زنی آن را می‌آموزاند، خدایی آن را می‌بخشد، آن را از خدایی می‌شنوند که می‌خواسته راز نگهش دارد، یا آتش آن را با هراس از نخستین مردمان بیرون می‌کشد.

نظریهٔ حوا دربارهٔ آگاهی توضیح می‌دهد که چرا این یادمان باید وجود داشته باشد. زبانِ کاملاً بازگشتی و «منِ» درونی‌ای که با آن سخن می‌گوید، دیر پدید آمدند. این‌ها را نخست زنان کشف کردند و با آموزش انتقال دادند. گونه‌ای که چنین تجربه‌ای را از سر گذرانده باشد، نیاکانی را به یاد می‌آورد که هنوز نمی‌توانستند سخن بگویند، آموزگاری را به یاد می‌آورد، و روزی را که اندیشه و گفتار با هم پدیدار شدند. عصرهای انسان زنجیرهٔ کامل عصرها را دنبال می‌کند. این مقاله یکی از رشته‌های آن را پی می‌گیرد: صدا را.

Map / The first humans

Where the first people had no words

World map of tellings in which the first humans could not speak, centred on the Pacific, with an inset of southwest ChinaA dot-matrix world map centred on the Pacific Ocean, with Mali and Rome at the left edge and Brazil and Iceland at the right. 45 points mark tellings of the first humans and their speech. 35 filled dots mark tellings in which the first people are mute, murmur or make only cries. 14 rings mark tellings in which speech is taught or given, as by Thought Woman at Acoma, the Hopi goddesses, the Yao grandmother Wugao, the Yabarana bullfrog mother, the Norse gods, Kenos of the Selk'nam and the god of Euripides. 13 amber bursts mark tellings in which a shock makes them speak: bursting bamboo, the first fire, a hot stone or laughter, among the Yi, Lisu, Naxi and Miao of southwest China, the Khmu of Laos, the Marind-anim of New Guinea, the Terena of Brazil and Vitruvius at Rome. 23 dashed rings mark tellings in which speech comes in stages, from cries to words or from few words to many, from the Bambara and Dogon to Cicero, Diodorus, the Veda, Pohnpei and the Popol Vuh. An inset enlarges southwest China, where 18 tellings crowd together. LuiseñoLuiseño Acoma PuebloAcoma Yi (Nuosu)Yi YiYi YiYi NaxiNaxi LisuLisu MiaoMiaoMiao Black Miao (Hei-Miao)Miao MiaoMarind-animMarind-anim Khmu (northern Kammu)Khmu TerenaTerena Bambara (Bamana)Bambara DogonDogon Roman (Cicero)Vedic IndiaVeda Greek (Plato)PohnpeiansPohnpei YiHaniHani Roman (Horace)Greek (Diodorus Siculus)Roman (Vitruvius)Rome Greek (Aeschylus)Athens Greek (Euripides)Roman (Lucretius)HopiHopi YaoYao YabaranaYabarana Iban (Sea Dayak)Iban Babylonian (Gilgamesh)NorseNorse DaiDai MiaoSelk'nam (Ona)Selk'nam Hebrew Bible (Genesis)Genesis K'iche' MayaK'iche' SumerianSumer WaWa YiYi (Nuosu)SumerianTlaxcalteca (Nahua)Tlaxcala
  • Mute: the first people have no words (35)
  • Taught: speech is taught or given (14)
  • Shocked into speech: fire, bursting bamboo or laughter (13)
  • In stages: cries, then words, or few words, then more (23)
From Iceland to Tierra del Fuego, peoples remember first humans without words; in southwest China a shock of bursting bamboo or fire makes them speak. Dots sit at approximate homelands, and leader lines fan out tellings from the same place.

بارگیری داده‌ها (CSV) · JSON

چگونگی پدیدآمدن گفتارراویان
ضربه‌ای ناگهانی: ترکیدن بامبو، آتش، سنگی داغیی، لیسو، میائو (چین)؛ مارین‌انیم (اندونزی)؛ ویتروویوس (روم)
خندهترنا (برزیل)؛ خمو (لائوس)
آموزش از سوی زن یا الههآکوما، هوپی (ایالات متحده)؛ یائو (چین)؛ یابارانا (ونزوئلا)؛ ایبان (مالزی)؛ گیلگمش (عراق)
بخشیدن از سوی خدانورس (ایسلند)؛ دای، میائو (چین)؛ سلک‌نام (تیرا دل فوئگو)؛ اوریپید (یونان)
مرحله‌به‌مرحله، با بخش‌کردن صدا به واژه‌هابامبارا، دوگون (مالی)؛ ودا (هند)؛ سیسرون، دیودور (روم، سیسیل)؛ پونپی (میکرونزی)
انتقال به‌واسطهٔ ماردوگون (مالی)؛ پیدایش (اسرائیل)؛ مایاهای کیچه (گواتمالا)

چرا ترکیدن بامبو باعث می‌شود نخستین مردمان سخن بگویند؟ #

یی‌ها (نوسوهای) کوهستان لیانگشان در سیچوانِ چین، از مردی تبار می‌گیرند که پس از سیل با دخترِ پادشاه آسمان ازدواج کرد. دیوید کراکت گراهام ماجرای آنچه بر سر فرزندانشان آمد ثبت کرد (Graham 1961, ص. ۸۸):

«سه پسرِ دختر آسمان نمی‌توانستند سخن بگویند. آن‌ها فقط می‌توانستند غذا بخورند و شیطنت کنند، درست مثل سه لال.»

راه چاره وجود دارد، اما راز آسمان است. گنجشکی زرد در کاخ آسمان آن را می‌شنود و به‌خاطر دزدیدن راز، دمش را می‌کنند. سه بند بامبو را در آتش می‌گذارند:

«بندهای بامبو با صدای بلندی ترکیدند و آن سه پسر لال چنان غافلگیر شدند که فریاد زدند. پسر بزرگ‌تر به زبان لولو گفت: «این خیلی داغ است.»»

دومی به تبتی فریاد می‌زند و سومی به چینی؛ و آن‌ها «نیاکان لولوها، تبتی‌ها و چینی‌ها، و در نتیجه نیاکان همهٔ انسان‌ها» می‌شوند.

متن‌های یی که به چینی منتشر شده‌اند، این داستان را با بدخواهی بیشتری روایت می‌کنند. در روایتی از چو‌شیونگ در یون‌نان، خدای آسمان درحالی‌که پرنده‌ای کوچک در جاعَودچینی پنهان شده، به همسرش توضیح می‌دهد: 我要让以后的人都成哑巴، «می‌خواهم همهٔ مردمانِ آینده را لال کنم.» سپس راز را فاش می‌کند: 只要砍三根竹子放在火塘里烧,竹子一烧炸,孩子就说话، «فقط کافی است سه ساقهٔ بامبو را ببُرند و در اجاق بسوزانند؛ وقتی بامبو بترکد، کودکان سخن می‌گویند» (zqymyth 485). در روایتی از میله و شی‌لین، که آن‌ها نیز در یون‌نان‌اند، آسمان «دارویی دارد که با خوردنش می‌توان سخن گفت». خدا آن را دریغ می‌کند و عنکبوتِ پیام‌رسان را سه‌تکه می‌کند. پرنده‌ای زیر پیش‌آمدگی بام راز را می‌شنود، بلند می‌خندد و دمش را از دست می‌دهد (zqymyth 469). نزد ناسی‌های لیجیانگ در یون‌نان، جاسوس خفاشی است روی تیرِ سقفِ پدرِ آسمان که به‌خاطر خندیدن، موهایش را می‌سوزانند. در این روایت‌ها، گفتار از آنِ خدایان است و انسان‌ها آن را با دزدی به دست می‌آورند.

همسایگان نیز همین داستان را روایت می‌کنند:

  • لیسوهای دچانگ در سیچوان: سه پسر باهوش تا هنگامی که 乒乒乓乓三声,毛竹爆炸، «پینگ‌پینگ‌پانگ، سه انفجار: بامبو ترکید»، نمی‌توانند سخن بگویند و سپس به سه زبان فریاد می‌کشند (zqymyth 875).
  • میائوهای چیاندونگ‌نان در گوئیژو: مردمی که از توده‌ای گوشتِ تکه‌تکه‌شده پدید می‌آیند «همه مثل لال‌ها بودند». خواهر و برادرِ بازمانده از سیل کوهی از بامبو را به آتش می‌کشند و مردم، «که از صدای انفجارها ترسیده بودند، وحشیانه فریاد زدند و این‌گونه شروع به سخن گفتن کردند» (zqymyth 438).
  • میائوهای رونگ‌شویی در گوانگ‌شی: دوازده نفر «دهان داشتند اما نمی‌توانستند سخن بگویند، گوش داشتند اما چیزی نمی‌شنیدند». راه چاره این است: 草烧竹子爆,娃娃就会说会笑了، «وقتی علف می‌سوزد و بامبو می‌ترکد، کودکان می‌توانند سخن بگویند و بخندند» (zqymyth 416).
  • میائوهای سیاه گوئیژو، چنان‌که آلویس شوتِر، مبلغ مذهبی، در سال ۱۹۰۸ از آنان شنید: برادری با خواهرش هم‌بستر می‌شود و از «گوشتِ بی‌شکل»ی که او به دنیا می‌آورد، سه جفت پدید می‌آیند؛ «افسوس! همه لال‌اند» مردی نخستین آتش را با سنگ چخماق می‌افروزد و فریادهای هراسِ آن‌ها واژهٔ آتش را به چینی، یی و میائو می‌سازد (Anthropos 3, ص. ۴۲۴).
  • میائوهای هواآنینگ در یون‌نان: خدایی می‌گوید سنگی تخت را داغ کنند و هر کودک لال را روی آن بنشانند. نشیمنگاهِ بزرگ‌ترین کودک به سنگ می‌خورد و او فریاد می‌زند: «آی‌یو نا!» (zqymyth 292).

اکنون ۴۵۰۰ کیلومتر به‌سمت جنوب‌شرق بروید، از دریا بگذرید و به مارین‌انیم‌های ساحل جنوبی گینهٔ نو، در پاپوآی اندونزی، برسید. ویگن، مبلغ مذهبی هلندی، خاستگاه آنان را در سال ۱۹۱۲ ثبت کرد و جیمز فریزر آن را به انگلیسی برگرداند (Frazer 1918, صص. ۳۷–۳۸). نخستین مردمان توده‌هایی‌اند که کنار آتشی از بامبو گرم می‌شوند. هر بار که بامبو تقی می‌کند، گوشی، چشمی و دهانی باز می‌شود، «اما هنوز نمی‌توانستند سخن بگویند و فقط صدایی زمزمه‌وار از خود درمی‌آوردند». سپس:

«بامبویی بزرگ با صدایی بلندتر از معمول ترکید و مردم را چنان ترساند که فریادی بلند کشیدند؛ و این آغاز گفتار انسان بود.»

در روایتی دیگر از مارین، سگی نخستین جفت را از دل زمین بیرون می‌آورد و آن‌ها «همچون جانوران، بی‌تجربه و بی‌آنکه نیازی به برقراری ارتباط گفتاری با یکدیگر احساس کنند» زندگی می‌کنند، تا اینکه «ترق‌وتروق بلند بامبوها در گرما… زبانشان را باز می‌کند».

نیاکان لال، آتش، بامبوی ترکنده و نخستین فریادی که نخستین واژه است: این داستان به‌قدری ویژه است که نمی‌توانسته دو بار به‌طور مستقل اختراع شده باشد. یا از یون‌نان به گینهٔ نو راه یافته، یا هر دو آن را از سرچشمه‌ای کهن‌تر گرفته‌اند. فهرست جهانی یوری برزکین آن را ذیل یک بن‌مایه ثبت می‌کند: «نخستین مردمان لال‌اند»؛ با دو روایت که در آن‌ها ضربهٔ ناگهانی خنده است.1 نزد خموهای شمال لائوس، مردمانی که از کدوی سیل بیرون می‌آیند سخن نمی‌گویند تا هنگامی که کُنده‌ای که همگی روی آن نشسته‌اند بشکند و آن‌ها بیفتند، بخندند و حرف بزنند. نزد ترناهای ماتو گروسو دو سولِ برزیل نیز قهرمان مردمی را در گودالی در زمین پیدا می‌کند: «دید که آن‌ها انسان‌اند، اما نتوانست با آن‌ها ارتباط برقرار کند.» قورباغه‌ای کوچک را صدا می‌زند. «قورباغهٔ کوچک شروع کرد به جستن و مردم شروع کردند به خندیدن و با یکدیگر ارتباط برقرار کردن» (Turíne Terenoehiko, ۲۰۱۸، صص. ۱۶، ۱۹).

آیا گفتار یکباره پدید آمد؟ #

هرجا راویان درنگ می‌کنند و با جزئیات بیشتری می‌گویند، سخن از پیدایش مرحله‌به‌مرحلهٔ گفتار است؛ و مرحلهٔ پایانی همیشه بریدنی است.

بامباراهای منطقهٔ میانی رود نیجر در مالی، چنان‌که دومینیک زاهان شرح داده است، سه آفرینش را می‌آموزند (Zahan 1974). نخستین آفرینش «آغازی بود که در نهان صورت گرفت، «بی‌صدا» تا خود را بیان کند». آفرینش دوم از آنِ فارو، سرور آب، است و کلام او «گونه‌ای زبان است که در آن واژه‌ها از هم جدا نشده‌اند … زبانی که فهمیدنی نیست». در آفرینش سوم، آهنگر آسمانی «بُرش‌های گفتار» را پدید می‌آورد و گفتار به «گفتاری سودمند» بدل می‌شود. در همان دورهٔ سوم، «آدمیان خود را به‌عنوان افرادی مستقل تثبیت می‌کنند». بامباراها پیدایش فرد را به روزی نسبت می‌دهند که گفتار به واژه‌ها تقسیم شد.

سیسرون که در اواخر دههٔ ۵۰ پیش از میلاد در روم می‌نوشت، همین را دربارهٔ نخستین ایتالیایی‌ها می‌گوید. ذهن مردمان را inconditis vocibus inchoatum quiddam et confusum sonantes یافت: «با صداهای نامتشکل چیزی ناتمام و آشفته بر زبان می‌آوردند»؛ سپس incidit has et distinxit in partis: «این صداها را برید و به بخش‌هایی تقسیم کرد» (De re publica 3.3). کار آهنگر و کار ذهن، یک کنش واحد است.

در هندِ ودایی، این ماجرا دربارهٔ خودِ گفتار است. Taittirīya Saṃhitā که حدود ۹۰۰ پیش از میلاد در شمال هند تدوین شد، می‌گوید vā́g vái párācy ávyākr̥tāvadat: گفتار در آغاز تقسیم‌نشده سخن می‌گفت. خدایان از ایندرا خواستند آن را تقسیم کند؛ او به میانش رفت و چنین کرد. «گفتار در گذشته بی‌تمایز سخن می‌گفت … ایندرا با نزدیک‌شدن به میانهٔ آن، آن را متمایز کرد؛ ازاین‌رو گفتار به‌روشنی ادا می‌شود» (6.4.7.3، Keith 1914, ص. ۵۳۴). فعل vyākṛ ریشهٔ واژهٔ سانسکریتِ دستور زبان است.

یونانیان نیز از همین تصویر استفاده می‌کنند: افلاطون می‌گوید آدمیان صدا را «مفصل‌بندی» کردند؛ واژه‌ای که معنای تحت‌اللفظی‌اش «مفصل‌دار کردن» است، و آن را به نام‌ها بدل ساختند (Protagoras 322a).

دوگون‌های ساکن صخره‌های باندیاگارا در مالی نیز سه کلام را برمی‌شمارند. اوگوتِمِلیِ سالخورده به مارسل گریول گفت زمین در آغاز «nue et sans parole»، یعنی «برهنه و بی‌گفتار» بود. سپس «La première parole, fruste … La seconde parole, plus déliée … Enfin la troisième parole, claire et parfaite»: کلام نخست خام بود، کلام دوم روان‌تر، و کلام سوم «روشن و کامل» (Dieu d’eau, صص. ۲۶–۲۷، ۷۰–۷۱).

در پوناپی، در ایالات فدرال میکرونزی، لوئلن برنارت دوره‌ها را با واژگان می‌سنجد: «در دورهٔ نخست واژه‌های اندکی داشتند و کارهایشان کوچک بود. در دورهٔ دوم چند واژهٔ دیگر داشتند» (The Book of Luelen, ص. ۷۷).

دو متن چینی این مراحل را در بدن نشان می‌دهند. یی‌های شهرستان‌های میله و شی‌لین در یون‌نان می‌گویند آدم‌های گِلی می‌توانستند حرکت و تنفس کنند، اما 还不会出声,还不会说话، «هنوز نمی‌توانستند صدایی درآورند و نمی‌توانستند حرف بزنند». دو خدا بر سرشان فریاد می‌کشند تا بتوانند فریاد بزنند؛ سپس به آن‌ها می‌آموزند: 我们说什么,你们就说什么، «هرچه ما می‌گوییم، شما هم بگویید». نخست فریاد را یاد می‌گیرند، سپس گفتار و بعد آواز را (zqymyth 465). هانی‌های شهرستان یوآن‌یانگ در یون‌نان نسب‌نامه‌ای را روایت می‌کنند که با نیای پُرمویِ شبح‌سر آغاز می‌شود: 他不会说话,只会睁大两只眼睛东张西望، «او نمی‌توانست حرف بزند و فقط با چشمان گشوده به این‌سو و آن‌سو خیره می‌شد». هم‌نوعانش کپه‌وار به هم می‌چسبند و نمی‌توانند بفهمند مادرشان کیست. نسل‌ها بعد، زنی به نام نین‌بِنگ از راه می‌رسد: «گوش‌های یونی‌ئه ناشنوا بود؛ نین‌بنگ می‌شنید. بدن یونی‌ئه بسته بود؛ نین‌بنگ گشوده بود.» راوی توضیح می‌دهد که نام او به معنای «گشوده» است و ازاین‌رو زیرک است (zqymyth 899).

یونانیان و رومیان دربارهٔ نخستین انسان‌ها چه می‌گفتند؟ #

آن‌ها بیش از هر قوم دیگری دربارهٔ این موضوع گفته‌اند، و با کمترین حرمت. هوراس، در روم، حدود ۳۵ پیش از میلاد (Satires 1.3.99–104):

cum prorepserunt primis animalia terris, / mutum et turpe pecus, glandem atque cubilia propter / unguibus et pugnis, dein fustibus atque ita porro / pugnabant armis … / donec verba, quibus voces sensusque notarent, / nominaque invenere
«چون جانداران از نخستین زمین‌ها بیرون خزیدند، گله‌ای لال و پلید بودند؛ برای بلوط و آشیانه با ناخن و مشت، سپس با چماق و به همین ترتیب با سلاح‌ها می‌جنگیدند … تا آنکه واژه‌ها و نام‌هایی یافتند تا فریادها و احساساتشان را نشان دهند.»

او می‌گوید پس از آن، جنگ را کم‌کم کنار گذاشتند. پیش از آن، مانند جانوران جفت‌گیری می‌کردند و برای آن آدم می‌کشتند: nam fuit ante Helenam cunnus taeterrima belli causa، «زیرا پیش از هلن، فرج پلیدترین علت جنگ بود.»

دیودور سیسیلی تاریخ جهانی خود را با نخستین انسان‌هایی آغاز می‌کند که ἐν ἀτάκτῳ καὶ θηριώδει βίῳ می‌زیستند: «زندگی‌ای بی‌سامان و جانوروار». صدای آن‌ها ἀσήμου καὶ συγκεχυμένης، «نامفهوم و آشفته» بود و «اندک‌اندک» واژه‌هایشان را مفصل‌بندی کردند (1.8.1–3). ویتروویوس، معمار رومی، پیدایش گفتار را کنار آتش می‌گذارد؛ همان‌گونه که میائوها و ماریندها چنین می‌کنند. آدمیان «همچون جانوران وحشی در جنگل‌ها، غارها و بیشه‌ها زاده شدند». آتش‌سوزی جنگل آن‌ها را می‌ترساند و می‌گریزند؛ سپس برای گرم‌شدن پنهانی بازمی‌گردند و دیگران را نیز می‌آورند، nutu monstrantes، «با اشارهٔ سر نشان می‌دهند». در گردهمایی کنار نخستین اجاق، صداهایی که با نفس بیرون می‌دهند به واژه بدل می‌شود و آن‌ها «میان خود گفت‌وگو را پدید می‌آورند» (De architectura 2.1.1).

در Prometheus Bound، که حدود ۴۵۰ پیش از میلاد در آتنِ یونان به روی صحنه رفت، تیتان انسان‌ها را پیش از بخشش خود توصیف می‌کند. آن‌ها nēpioi بودند؛ واژه‌ای برای نوزادانی که هنوز آن‌قدر بزرگ نشده‌اند که حرف بزنند:

οἳ πρῶτα μὲν βλέποντες ἔβλεπον μάτην, / κλύοντες οὐκ ἤκουον, ἀλλ᾽ ὀνειράτων / ἀλίγκιοι μορφαῖσι
«در آغاز، با چشمِ بینا بیهوده می‌نگریستند؛ می‌شنیدند، اما نمی‌شنیدند؛ و به پیکرهای رؤیا می‌مانستند» (۴۴۷–۴۴۹)

او «آنان را به آگاهی رساند و بر خرد خویش مسلط کرد». اوریپید ترتیب بخشش‌ها را چنین می‌آورد: خدایی زندگی ما را از آشفتگی و جانورخویی بیرون آورد؛ πρῶτον μὲν ἐνθεὶς σύνεσιν, εἶτα δ᾽ ἄγγελον γλῶσσαν λόγων δούς، «نخست فهم را در ما نهاد، سپس زبان را، که پیام‌آور واژه‌هاست، به ما بخشید» (Suppliants ۲۰۱–۲۰۴).

لوکرتیوس مخالف این دیدگاه است، اما مخالفتش فقط دربارهٔ آموزگار است. طبیعت نخستین انسان‌ها را برانگیخت تا varios linguae sonitus، «صداهای گوناگون زبان»، را پدید آورند؛ همان‌گونه که جانوران از ترس و شادی فریادهای متفاوت می‌کشند. اینکه گمان کنیم کسی نام‌ها را بخشیده و نخستین واژه‌ها را به آدمیان آموخته است، desiperest، «خردباختگی است» (5.1028–1043). اگر مردم چنین باوری نداشتند، او زحمت گفتنش را به خود نمی‌داد. حتی او نیز نیاکانِ بی‌گفتار را از روایت حذف نمی‌کند. فیلسوفان بخشنده را از داستان کنار گذاشتند، اما مردمانی که داستان را یکپارچه نگاه داشتند، او را نام می‌برند.

چه کسی به نخستین مردمان سخن گفتن آموخت؟ #

اغلب زنی این کار را کرد.

در آکوما، آموزگار «زنِ اندیشه» است. نزد هوپیهای اورایبی در آریزونا، دو ایزدبانو، زنانِ سخت‌بودِ خاور و باختر، نخستین زن و مرد را از گل می‌سازند و لوح‌ها را به آن‌ها نشان می‌دهند؛ اما آن‌ها نمی‌توانند لوح‌ها را بخوانند. «پس ایزدبانوی خاور کفِ دست‌های زن و سپس کفِ دست‌های مرد را با کف دست‌های خود مالید و بدین‌سان آن‌ها را روشن کرد … سپس ایزدبانوان به این دو زبان آموختند.» آنگاه زنِ عنکبوتی جفت‌های بیشتری می‌سازد و «به هر جفت زبانی متفاوت می‌دهد» (Voth 1905, صص. ۲–۳). نخست کف دست‌های زن را می‌مالند.

یائوهای لیبو در گوئیژوِ چین را مادربزرگ ووگائو آفرید؛ او آن‌ها را از گل شکل می‌دهد و با فریاد زدن و رقصیدن پیرامونشان بیدار می‌کند، و سپس 天天…教它们走路,教它们说话، «هر روز … راه‌رفتن را به آن‌ها می‌آموخت و حرف‌زدن را به آن‌ها می‌آموخت» (zqymyth 748). نزد یاباراناهای آمازون ونزوئلا، نخستین مردمان نیمهٔ پایینی بدن، آتش و واژه ندارند. مادر قهرمان، که پیکر قورباغهٔ گاوی دارد، «observó que no podían hablar y que no tenían fuego»، «دید که نمی‌توانند حرف بزنند و آتش ندارند»، و «les enseñó a entenderse por medio de sonidos articulados con sus bocas»، «به آن‌ها آموخت که با صداهای مفصل‌بندی‌شده‌ای که از دهانشان بیرون می‌آید، یکدیگر را بفهمند» (Wilbert 1959).

ایبانهای ساراواک در بورنئوی مالزی می‌گویند بشریت را روحی زنانه به نام سالامپاندای آهنگری می‌کند؛ او هنوز هم هر کودک را بر سندان خود می‌کوبد و شکل می‌دهد. وقتی از او می‌خواهند مردی بسازد، «یکی از سنگ ساخت، اما او نمی‌توانست حرف بزند و پِتارا از پذیرفتنش سر باز زد». نمونه‌ای از آهن نیز به همین سرنوشت دچار شد. «بار سوم، یکی از گل ساخت که قدرت سخن گفتن داشت» و او نیای ما شد (Ling Roth 1896, ص. ۱۷۶). از دید ایبان، انسان ساخته‌ای است که می‌تواند سخن بگوید.

بین‌النهرین این داستان را دربارهٔ یک مرد می‌گوید که نمایندهٔ همه است. اِنکیدو در حماسهٔ گیلگمش، از عراق، از گل شکل گرفته، با غزال‌ها می‌چرد و «هیولایی است سراسر وحشی، برخاسته از اعماق بیابان». شمحتِ روسپی شش روز و هفت شب با او هم‌بستر می‌شود. پس از آن، جانوران از او می‌گریزند، اما او «خرد خویش را گسترده‌تر کرده بود. / دوباره کنار پای زن نشست … گوش‌هایش سخنانی را که او می‌گفت شنید» (Thompson 1928, لوح نخست).

هرجا خدایی سخن می‌بخشد، آن را موهبتی جداگانه می‌شمارند. شعر نورس Völuspá، که در ایسلند مکتوب شده، نخستین جفت، آسک و امبلا، را همچون کنده‌هایی بر کرانه می‌یابد: «نَفَس نداشتند، ذهن نداشتند، نه خون داشتند و نه صدا.» اسنوری در نثرش موهبت‌ها را به نام بخشنده‌شان می‌آورد: خدای سوم «چهره، سخن و شنوایی و بینایی» را بخشید (Gylfaginning 9). دایهای شیشوانگ‌بانا در یون‌نان می‌گویند زوج گِلی‌شان راه می‌رفتند، اما «زبانی نداشتند»، تا اینکه آن زوج الهی «به آنان زبان بخشیدند، سخن گفتن و اندیشیدن را به آنان آموختند» و نامشان را «مردم» گذاشتند (zqymyth 923). خلاصهٔ یک‌خطیِ مبلّغی از آفرینندهٔ میائو چنین است: «نخستین مردانی که او آفرید گنگ بودند؛ سپس توان سخن گفتن به آنان بخشید» (Machle 1911, ص. ۱۰). در دورترین نقطهٔ قارهٔ آمریکا، در تیِرا دل فوئگو، سلک‌نامها فقط می‌گویند: «کنوس به نیاکان باستانی ما سخن گفتن را آموخت» (Gusinde, tr. Wilbert 1975).

مار کجاست؟ #

مار آنجا پدیدار می‌شود که سخن کامل می‌شود.

دوگون‌ها می‌گویند واژهٔ دوم را نیای هفتم، استادِ واژه، در اختیار داشت. هنگامی که نظم نیاکان برهم خورد، او «در هیئت ماری بزرگ» میان آدمیان فرود آمد و آهنگر به آنان گفت مار را بکشند و بخورند. از آن خوراک، واژهٔ سوم، واژهٔ روشن، پدید آمد و پس از آن مرگ (Dieu d’eau، صص. ۵۰–۵۳، ۱۲۷–۱۲۸).2 سخن آدمی، در کامل‌ترین روایت آفریقایی از آن، ماری است که خورده شد.

در پیدایش، آدم گنگ نیست؛ او به‌تنهایی نام حیوانات را می‌گذارد (۲:۱۹–۲۰). اما نخستین گفت‌وگو در کتاب مقدس، نخستین باری که یک آفریده چیزی به آفریده‌ای دیگر می‌گوید و پاسخی می‌شنود، میان مار و زن است. دانته حدود ۱۳۰۴ به این نکته پی برد؛ وقتی پرسید چه کسی نخست سخن گفت، این موضوع او را شرمنده کرد: «می‌یابیم که زن پیش از همگان سخن گفته است؛ یعنی حوای بسیار جسور، هنگامی که به پرسش‌های شیطان پاسخ داد.» او می‌افزاید که باور به سخن گفتن نخستینِ مرد «معقول‌تر» است (De vulgari eloquentia 1.4). متن چیز دیگری می‌گوید. سخن میان اشخاص با پرسشی آغاز می‌شود که ماری از زنی می‌پرسد، و زن در پایان فصل می‌داند که برهنه است.

مایای کیچهٔ گواتمالا گوکوماتز، مار پردار، را در شمار آفرینندگانی نام می‌برند که انسان‌های کامل‌شده از آنان سپاسگزاری می‌کنند: «به ما دهان و چهره بخشیدید، تا سخن بگوییم و بشنویم» (Ximénez, ed. Scherzer 1857، ص. ۸۱). و کهن‌ترین متن اینجا، افسون سومریِ Enmerkar and the Lord of Aratta از عراق، زمانِ یک زبان را چنین وصف می‌کند: «هنگامی که ماری نیست، هنگامی که عقربی نیست»، پیش از آنکه انکی «زبان را در دهان‌هایشان دگرگون کند» (ETCSL 1.8.2.3). مار و زبانِ دوپاره با هم به جهان می‌آیند.

انسانِ بی‌سخن چیست؟ #

جانوری است، و راویان نیز همین را می‌گویند. مادرِ ناکسی در لیجیانگ به سه پسرش نگاه می‌کند که «از گوساله‌ها بلندترند» و می‌پرسد: «چه تفاوتی با دام دارند؟ به‌گمان تو چگونه می‌توان روح خرد را فراخواند و بازگرداند؟» (zqymyth 542). او از سخن همچون روحی حرف می‌زند که گم شده و می‌توان آن را فراخواند و بازگرداند.

واهای کانگیوان در یون‌نان دربارهٔ نخستین مردمی که از سوراخ زمین بیرون آمدند می‌گویند: «آن هنگام، شمار اندکی از مردم بیرون آمده بودند و افزون بر این، نمی‌توانستند سخن بگویند.» آنان که کار می‌کردند «هر روز بیش از پیش با جانوران تفاوت پیدا کردند» و «مردم توانستند سخن بگویند» (zqymyth 525). در پوناپی نیز همین را می‌گویند: نخستین مردم «واژه‌های اندکی داشتند، زیرا واژه‌ها از کار پدید می‌آیند» (The Book of Luelen، یادداشت‌ها، یادداشت ۲۰.۱).

یی‌های میله و شیلین سه نسل بشریت را بر پایهٔ چشم‌هایشان از هم متمایز می‌کنند؛ نخستین نسل، مردمِ یک‌چشم، همان بی‌سخنان‌اند: «این نسلِ یک‌چشم نمی‌توانست سخن بگوید، چه رسد به اینکه کشاورزی کند.» آنان همچون جانوران وحشی زندگی می‌کردند و «گاهی نیز آدمیان آدم می‌خوردند». «در روزگار یک‌چشمان، میمون‌ها و آدمیان را نمی‌شد از هم تشخیص داد» (zqymyth 459). حماسهٔ نوسو Hnewo Teyy آفرینش بشر را با «یک جفت موجود گنگ، کوتاه‌قد و زشت، ناتوان از سخن گفتن» آغاز می‌کند؛ موجوداتی که «نمی‌توانستند نیاکان شوند» (zqymyth 477). در سومر، از آفریدهٔ انکی، اومول، ایزدبانو نینما می‌پرسد، «اما او نمی‌توانست سخن بگوید»؛ نمی‌توانست نان بردارد یا بنشیند یا دراز بکشد (ETCSL 1.1.2).

مِزوآمریکا موردی را می‌افزاید که نشان می‌دهد منظور دیگران از سخن چیست. در پوپول ووه مایای کیچه، آفرینندگان موجوداتی می‌خواهند که با آنان سخن بگویند. جانوران از پسِ آن برنمی‌آیند: «نتوانستند همچون آدمیان سخن بگویند، بلکه فقط جیغ کشیدند، قوقولی‌قوقو کردند و فریاد زدند.» حکم چنین است: «دگرگون خواهید شد، زیرا نتوانستید سخن بگویید» (Ximénez، ص. ۹). سپس مردی از گِل می‌آید:

«کور بود و نمی‌توانست پشت سرش را ببیند؛ هرچند سخن می‌گفت، فهم نداشت.» (ص. ۱۰)

مردمان چوبیِ پس از او نیز «همچون آدمی سخن می‌گفتند»، «اما احمق از کار درآمدند، بی‌دل و بی‌فهم» (ص. ۱۲). از دهان هر دو گروه واژه بیرون می‌آید، اما هیچ‌کس درونشان نیست که معنایی را در نظر داشته باشد. آفرینندگان نابودشان می‌کنند. تلاسکالته‌کاهای مرکز مکزیک می‌گویند چنین مردمی به کجا می‌روند: بازماندگان روزگار باد «کاربست خرد را از یاد بردند و سخن را از دست دادند» و به میمون‌هایی بدل شدند که برای انسان شدن «جز سخن گفتن» چیزی کم ندارند (Muñoz Camargo، صص. ۱۵۳–۱۵۴).

پس مایاها دو چیزی را از هم جدا می‌کنند که روایت‌های نیاکانِ گنگ در هم می‌آمیزند: صدایی که به جای گفتار می‌نشیند، و سخنی که پشتوانه‌اش فهم است. انسان‌های نخستین فاقد دومی بودند، و همین است که به خویشتن نیاز دارد.

این روایت‌ها چه چیزی را به یاد دارند؟ #

به یاد دارند که زبان، به معنایی که اهمیت دارد، درون داستان انسان آغاز می‌شود و کسی آنجا شاهد آن بوده است.

مردم نخستین بدن، خواهش و هم‌نشین دارند. می‌خورند، شرارت می‌کنند و در توده‌هایی به هم می‌چسبند. صدا درمی‌آورند: زمزمه‌ای میان ماریندها، فریادهایی در روایت هوراس، صدایی پیوسته میان بامباراها. آنچه ندارند، برش است. سخنِ «تقسیم‌نشده» ندایی است که در خود کامل است و اجزایی ندارد که بتوان آنها را جابه‌جا کرد. سخنِ تقسیم‌شده بندبند است، و سخنِ بندبند را می‌توان درون خودش جای داد: جمله‌ای دربارهٔ جمله‌ای دیگر، اندیشه‌ای دربارهٔ اندیشه‌ای دیگر، گوینده‌ای که می‌تواند بگوید «من» و منظورش همان کسی باشد که سخن می‌گوید. این تاخوردگی، بازگشت است و مار و درخت نحو استدلال می‌کند که همین تاخوردگی است که خویشتن را می‌سازد. بامباراها این را صریح می‌گویند: وقتی آهنگر واژه را برید، آدمیان به افراد بدل شدند. لوئیزنیوها آن را در یک جمله می‌گویند. ناسی‌ها آن را روح خرد می‌نامند، و اوریپید فهم را نخست و زبان را پس از آن می‌آورد.

این روایت‌ها همچنین دربارهٔ چگونگی رسیدن آن هم‌داستان‌اند. ناگهان، نزد گروهی و کنار آتشی پدید آمد: یک ضربه، یک هراس همگانی، یک خنده، و صدا حاضر است. از آموزگاری آمد، و آموزگار بیش از آنچه تصادف اقتضا کند زن است: زنِ اندیشه، زنانِ سخت‌بود، مادربزرگ ووگائو، مادرِ قورباغهٔ گاوی، سالامپاندایِ کنار سندانش، شمحت، نینبنگ که «گشوده شد»، حوا. از آن پاسداری می‌شد: خدای آسمانِ یی می‌خواهد بشر برای همیشه گنگ بماند و سخن با پرنده‌ای که یواشکی گوش می‌دهد به ما می‌رسد. و ماری در نزدیکی آن بود؛ در مالی خورده شد و در عدن پاسخش را دادند.

نظریهٔ حوا می‌گوید روزگاری مردمانی بودند که هنوز اشخاص نشده بودند، صدای درونی را زنان یافتند و آموختند، و گونهٔ ما از آن زمان تا امروز این داستان را بی‌آنکه بداند تاریخ بوده است بازمی‌گوید. اعصار انسان، روایت آن داستان از خلال مراحلش است. اینجا داستان از راه صدایش روایت می‌شود: نخست گله‌ای که در تاریکی «فقط می‌توانست حضور یکدیگر را حس کند»، و سپس در تمکولا، مردمی که «شروع کردند به اندیشیدن، به آگاه شدن، و از آن پس توانستند با یکدیگر سخن بگویند».


Sources #

متون اولیه

پژوهش‌ها


  1. بنابر الگوی E38C در فهرست برژکین و دوواکین، خموها (Lindell, Swahn and Tayanin, Folk Tales from Kammu IV, 1988, pp. 268–278)، یی‌ها (Graham 1961)، میائوها (Schotter 1908; Bender 2006) و ترناها (Baldus 1950) در این دسته جای می‌گیرند. روایت خموها در اینجا از خلاصهٔ فهرست نقل شده است. روایت ترِناها از متن خود آنان در سال ۲۰۱۸، به نقل از بزرگ‌ترشان، گیلرمه فلیپه والریو، آمده است. ↩︎

  2. سه واژه، آموزهٔ اوگوتِمِلی، یکی از پیرانِ تشرف‌یافته، است. زاهان در میان بامباراهای همسایه، واژه‌ای سه‌مرحله‌ای یافت. شمارهٔ صفحه‌ها بر اساس چاپ مجدد فایار از Dieu d’eau است؛ عبارت‌های بامبارا، ترجمه‌های انگلیسی زاهان‌اند. ↩︎