کیهان‌زاییِ زن‌محور در برابرِ مادر اعظم

خلاصه

• ادعا: شواهد پارینه‌سنگی–هولوسن با کیهان‌زایی زن‌محور—یعنی زنان نام‌بردهٔ متعدد که به‌عنوان آفرینندگان، میانجیانِ ظهور، ترمیم‌کنندگان آسمان و بنیان‌گذاران نظم اجتماعی عمل می‌کنند—سازگارتر است تا با یک کهن‌الگوی جهان‌شمولِ واحدِ مادر بزرگ. برای نقد خوانش‌های تک‌پاره از ایزدبانوان در باستان‌شناسی، بنگرید به اوکو (1962)، مسکل (1995)، گودیسون و موریس (1998)، ترینگهام و کانکی (1998).
• شمایل‌نگاری: کهن‌ترین پیکرک انسانیِ قطعی، مؤنث است (هوله‌فلس، ≥35 هزار سال پیش) و بسیاری از قطعات گراوتی، پوشاک الیافی و فناوری ریسمان را رمزگذاری می‌کنند؛ برخی از آن‌ها با خودبازنمایی زنان سازگارند—با کاربردهای چندگانه، نه با یک ایزدبانو‌ی یکپارچه کنارد (2009)، سافر، آدووازیو و هایلند (2000)، مک‌درموت (1996).
• ساختار اسطوره: مجموعه‌های میان‌فرهنگی، عاملان زن را دربر می‌گیرند—برای مثال، زن عنکبوتی هوپی (ظهور، آموزش)، زن دگرگون‌شوندهٔ دینِه (تبارها، قهرمانان فرهنگی)، خواهران جَنگاوول یول‌نگو (قانون، نام‌گذاری مکان‌ها)، و نووا (ترمیم آسمان)—که آفرینش و نظم اجتماعی را به اجرا درمی‌آورند هِیبرلین (1916)، دِنِت‌دیل (2013)، بِرندت (1952)، لیمینگ (2010).
• نشانگر تبارشناختی/ناحیه‌ای: کیهان‌زایی‌های الگوی ظهور، از نظر جغرافیایی و در درخت‌های نقش‌مایه‌ای، همبستگی دارند؛ احتمالاً پیش از کشاورزی پدید آمده‌اند و پراکنش‌های پلیستوسن پسین را دنبال می‌کنند بِرِزکین (2010)، دوئی، تیویار و بِرِزکین (2018)، و چارچوب‌های کلان نیز پیش‌تر مطرح شده‌اند ویتسل (2012).
• پیامد تفسیری: الگویی چندگانه و عامل‌محور، هم تنوع «ونوس»های پارینه‌سنگی و هم گوناگونی نقش‌های اسطوره‌ای را بهتر از انتزاعِ یک مادر بزرگ توضیح می‌دهد.

مقصود از «کیهان‌زایی زن‌محور» (تعریف عملیاتی)#

کیهان‌زایی زن‌محور روایت‌های آفرینشی‌ای را توصیف می‌کند که در آن‌ها یک یا چند عامل زن (زنانِ نام‌برده با زندگی‌نامه، مادربزرگ‌ها، خواهران، یا موجودات مؤنث‌کدگذاری‌شده) گذارهای کلیدی‌ای را که جهانی زیست‌پذیر و نظمی اجتماعی را پدید می‌آورند، سبب می‌شوند، میانجی‌گری می‌کنند یا ترمیم می‌نمایند. ملاک‌های حداقلی:

1. عاملیت علّی: یک چهرهٔ زن آفرینش/ظهور را آغاز می‌کند یا امکان آن را می‌گشاید (برای مثال، هدایت مردم از میان روزنه‌های جهان، شکل‌دادن به انسان‌های آغازین، یا مجازکردن گذارها).
2. نهادینه‌سازی: او نظم اجتماعی را برقرار می‌کند—تبارها، قواعد، چرخه‌های آیینی یا مراکز را.
3. نگهداشت کیهانی: او کیهانِ آسیب‌دیده را ترمیم یا تثبیت می‌کند (برای مثال، دوختن آسمان).
4. مرکزیت روایی: اگر کنش‌های او نبود، پیرنگ از میان می‌رفت یا به‌گونه‌ای دیگر شکل می‌گرفت.

این دیدگاه ادعایی دربارهٔ مادرسالاری جهان‌شمول یا یک ایزدبانوی واحد نیست. این یک دستور زبان روایی است که در نواحی‌ای که بسته‌های ظهور + مهاجرت در آن‌ها نیرومندند، بارها گواهی شده است.[^def]

گونه‌شناسی کاربردی نقش‌ها (با نمونه‌ها)#

چرا این مدل با شواهد پارینه‌سنگی سازگار است

شمایل‌نگاری و زمینه، نه یکپارچگی#

• کهن‌ترین پیکرک: آویز هوله‌فلس (≥35 هزار سال پیش) به‌وضوح مؤنث و پوشیدنی است—قابل‌حمل، در دست گرفته‌شده و در گردش—و کاربردی فراتر از تندیس آیینی را پیشنهاد می‌کند کنارد (2009).
• کنده‌کاری‌های فرج‌نگارِ اورینیاسی: در آبری کاستانه، نقش‌مایه‌های کنده‌کاری‌شدهٔ فرجی در افق‌های مسکونیِ اورینیاسیِ آغازین دیده می‌شوند و نمادپردازیِ زایش/درگاه را در فضاهای روزمره جای می‌دهند وایت و همکاران (2012).
• فناوری‌های الیاف و پوشاک: شیارهای روی پیکرک‌های گراوتی، کلاه، نوارپیشانی و دامن‌های ریسمانی را نشان می‌دهند—فناوری‌ها و نشانه‌گذاریِ منزلت/سنِ زنان، نه شمایل یک مادر-ایزدبانوی یکپارچه سافر، آدووازیو و هایلند (2000).
• خودبازنمایی: تناسبات/پوشیدگی‌هایی که با چشم‌انداز یک زن (نگریستن به پایین و دیدن بدن خود) سازگارند، از این دیدگاه حمایت می‌کنند که زنان در میان سازندگان، سازنده بوده‌اند مک‌درموت (1996).
• پدیدارشناسی غار: خوانش‌های ساختاری و عصب‌شناختی-شناختی، غارها را فضاهای آستانه‌ای/رحمی تفسیر می‌کنند که با استعاره‌های ظهور سازگارند—نشانه‌ای از امکان‌پذیری، نه اثبات خلاصهٔ لِروا-گوران (1965–68)؛ لوئیس-ویلیامز (2002).

نتیجه: مجموعهٔ باستان‌شناختی چندگانه و فنی است. این مجموعه از نقش‌های زنانهٔ متعدد—سازندگان، میانجیان و سازمان‌دهندگان—پشتیبانی می‌کند، نه از یک مادر بزرگِ بی‌زمان. برای نقد خوانش‌های تک‌پاره از ایزدبانوان، بنگرید به اوکو (1962)، مسکل (1995)، گودیسون و موریس (1998)، ترینگهام و کانکی (1998).

استدلال اسطورهٔ تطبیقی و تبارشناختی#

1. توزیع‌های ناحیه‌ایِ ساختارمند: نقشه‌برداری جهانی نشان می‌دهد که نقش‌مایه‌های ظهور در آفریقا–هند-آرام (ازجمله استرالیا) و بخش بزرگی از قاره‌های آمریکا متمرکزند، در حالی که الگوی زمین‌غواص بر اوراسیای شمالی–آمریکای شمالی غلبه دارد؛ این دو تا حدی مکمل یکدیگرند—هم‌راستایی‌ای با پراکنش‌های شناخته‌شدهٔ پلیستوسن بِرِزکین (2010).

2. خوشه‌بندی تبارشناختی: مدل‌های درختی/شبکه‌ای بر پایهٔ نقش‌مایه‌های کدگذاری‌شده، تقسیم‌بندی‌های عمیق و پیرنگ‌های آغازینِ قابل بازسازی را بازیابی می‌کنند؛ در این بازسازی‌ها، عاملان زن معمولاً توالی‌های کیهان‌زایانه را لنگر می‌کنند دوئی، تیویار و بِرِزکین (2018). روش‌ها بر مجموعه‌های مستقل (برای مثال، شنل‌قرمزی) اعتبارسنجی شده‌اند تِهرانی (2013).

3. چارچوب‌های کلان و ژرفای زمانی: استدلال می‌شود که داستان‌پردازیِ «لوراسیایی» ویتسل (آفرینش → دوره‌های جهان → قهرمانان → پایان)، ریشه‌هایی در پارینه‌سنگی پسین (~40 هزار سال پیش) دارد؛ حتی اگر این دیدگاه محل مناقشه باشد، عاملان زن را در معماری رواییِ دیرپایی جای می‌دهد ویتسل (2012).

4. حدود زمانی: وجود روایت‌های الگوی ظهور در استرالیا، حد بالایی را در زمان یا پس از نخستین سکونت انسان در ساخول (~65 هزار سال پیش) نشان می‌دهد؛ نه از آن رو که اسطوره‌ها در یک خط مستقیم چنین قدمتی داشته باشند، بلکه چون ساختارهای مشترک احتمالاً همراه با جمعیت‌ها جابه‌جا می‌شوند کلارکسون و همکاران (2017).

چرا مدل چندگانه و عامل‌محور از مادر بزرگ بهتر عمل می‌کند

پیش‌بینی‌ها در برابر شواهد#

| ساختار ناحیه‌ای/تبارزایشی | ضعیف (اگر «جهان‌شمول» باشد) | توزیع‌های ساختاریافته؛ تبارش با تغییر | مکمل‌بودنِ ظهور/غواصِ زمین؛ درختانِ قابل‌بازسازی Berezkin 2010; d’Huy et al. 2018 |

احتیاط تاریخی‌نگارانهٔ مهم#

سنتزِ مادرِ بزرگ—Mutterrecht باخوفن و سپس اروپای کهن گیمبوتاس—عدسیِ تفسیریِ واحدی را بر اشیا و داستان‌های ناهمگون تحمیل می‌کند؛ باستان‌شناسیِ پسین، زمینه نخست و معانی متعدد را توصیه می‌کند Bachofen 1861/1967, Gimbutas 1989/1991, Meskell 1995, Goodison & Morris 1998.

مطالعات موردی کوتاه#

• جنوب‌غربی پوئبلو (هوپی): ظهور از طریق سیپا‌پو (ناف/گشودگی) به‌صراحت با زایمان پیوند دارد و زنان (زنِ عنکبوتی؛ هورویینگ ووختی) میانجیِ صعود و آموزش اجتماعی‌اند؛ سپس مهاجرت‌ها جایگاهِ مرکز را مشخص می‌کنند Haeberlin (1916); Fewkes (1902); Voth (1905).
• آند مرکزی (اینکا): ظهور در پاکاریقتامبو (غارِ «پنجره‌ها») با مهاجرت‌هایی تحت رهبری چهره‌های بنیان‌گذار، از جمله ماما واکو، دنبال می‌شود؛ عاملیتِ زنان در اسطورهٔ منشوریِ کوسکو گنجانده شده است Sarmiento (1572/1907); Bauer (1991).
• سرزمین آرنهم (استرالیا): خواهران جَنگاوول سفر می‌کنند، مکان‌ها را نام‌گذاری می‌کنند و آیین‌ها را برقرار می‌سازند—کیهان‌زاییِ صریحاً زن‌محور که هم‌زمان مهاجرت و قانون را رمزگذاری می‌کند Berndt (1952).
• حوزهٔ سینوسفِر: نووا انسان‌ها را می‌سازد و آسمانِ شکسته را ترمیم می‌کند؛ نمونه‌ای معیار از نگهداشت کیهانی به‌دستِ یک شخصیت زن Leeming (2010).

پرسش‌های متداول#

پ۱. آیا «کیهان‌زاییِ زن‌محور» مستلزم یک مادرسالاریِ جهان‌شمول است؟
پ. خیر. این ادعایی روایی است (دربارهٔ اینکه چه کسی در صحنه‌های آفرینش/نظم‌بخشی عمل می‌کند)، نه استنباطی مستقیم دربارهٔ ساختار سیاسی. همین مجموعه‌های متنی می‌توانند در جاهای دیگر شامل عاملان مردِ نیرومندی نیز باشند.

پ۲. این ساختارها ممکن است چقدر قدمت داشته باشند؟
پ. برای برخی خانواده‌ها (برای مثال، ظهور)، به‌طور محافظه‌کارانه به پلیستوسن پسین نسبت داده می‌شوند؛ این استنباط از ساختار ناحیه‌ای و تبارزایشی به‌دست می‌آید و با سکونت در ساخول (~65 ka) محدود می‌شود؛ تاریخ‌گذاری دقیق همچنان به مدل وابسته است Berezkin 2010; d’Huy et al. 2018; Clarkson et al. 2017.

پ۳. آیا «ونوس»های پارینه‌سنگی الهه‌اند؟
پ. گاهی شاید، اما پیش‌فرض باید چندگانه باشد: زیورآلات، قطعات آموزشی، نشانگرهای هویت/موقعیت، یا خودتصویرها—با توجه به زمینه‌ها، فرسودگی و سرنخ‌های منسوجاتی—نه اینکه مادرِ بزرگِ پان‌اوراسیایی را مفروض بگیریم Soffer et al. 2000; Ucko 1962.

پ۴. بهترین نمونهٔ نقضِ واحد برای این مدل چیست؟
پ. مناطقی یا دوره‌هایی که در آن‌ها خدایانِ آفرینندهٔ مرد، بدون هم‌کنشگرانِ زنِ برجسته، چیرگی دارند؛ این موارد وجود دارند، اما الگوی گستردهٔ عاملِ زن در مجموعه‌های متنیِ ظهور/مهاجرت را از میان نمی‌برند.

پانوشت‌ها#

منابع#

• Bachofen, J.J. Myth, Religion, and Mother Right. پرینستون، 1967 (گزیده‌ای از 1861).
• Bauer, Brian S. “Pacariqtambo and the Mythical Origins of the Inca.” Latin American Antiquity 2(1) (1991): 23–47.
• Berndt, R.M. Djanggawul. ANU Press، 1952.
• Berezkin, Yuri E. “The Dispersal of Modern Man and the Areal Patterns of Folklore-Mythological Motifs.” در New Perspectives on Myth (2010): 110–124.
• Clarkson, C., Jacobs, Z., Marwick, B., et al. “Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago.” Nature 547 (2017): 306–310.
• Conard, N.J. “A female figurine from the basal Aurignacian of Hohle Fels.” Nature 459 (2009): 248–252.
• Denetdale, J.N. “The Navajo Nation, Gender, and the Politics of Tradition.” Wicazo Sa Review 18(2) (2013): 9–39.
• d’Huy, J.; Thuillard, M.; Berezkin, Y.E. “A Large-Scale Study of World Myths.” Trames 22(4) (2018): 407–424.
• Fewkes, J. W. “Tusayan (Hopi) migration traditions.” BAE 19th Annual Report (1902): 573–633.
• Goodison, L., & Morris, C. (eds.). Ancient Goddesses: The Myths and the Evidence. راتلج، 1998. مرور: BMCR.
• Haeberlin, H.K. “The Idea of Fertilization in the Culture of the Pueblo Indians.” Memoirs of the American Anthropological Association 3(1) (1916).
• Leeming, D.A. Creation Myths of the World (ویراست دوم). ABC-CLIO، 2010. overview PDF.
• Leroi-Gourhan, A. Préhistoire de l’art occidental. 1965. (خوانش ساختاری؛ برای خلاصه، بنگرید به) Lewis-Williams, D. The Mind in the Cave. تیمز اَند هادسن، 2002. overview.
• McDermott, L. “Self-Representation in Upper Paleolithic Female Figurines.” Current Anthropology 37(2) (1996): 227–275.
• Meskell, L. “Goddesses, Gimbutas and New Age archaeology.” Antiquity 69(262) (1995): 74–86.
• Sarmiento de Gamboa, P. History of the Incas (1572)، ویراست انجمن هاکلوت، 1907، ترجمهٔ C. Markham. PDF.
• Soffer, O.; Adovasio, J. M.; Hyland, D. C. “The ‘Venus’ Figurines: Textiles, Basketry, Gender, and Status in the Upper Paleolithic.” Current Anthropology 41(4) (2000): 511–537.
• Tehrani, J. “The Phylogeny of Little Red Riding Hood.” PLOS ONE 8(11) (2013): e78871.
• Tringham, R., & Conkey, M. “Rethinking Figurines…” در Ancient Goddesses (1998).
• Ucko, P.J. “The Interpretation of Prehistoric Anthropomorphic Figurines.” در Anthropomorphic Figurines (1962). chapter.
• White, R., Mensan, R., et al. “Context and dating of Aurignacian vulvar representations from Abri Castanet, France.” PNAS 109(22) (2012): 8450–8455.
• Witzel, E.J.M. The Origins of the World’s Mythologies. انتشارات دانشگاه آکسفورد، 2012. publisher page.