خلاصه

  • دو بدن مارگونه می‌توانند رابطه‌ای را به گرهی دیدنی بدل کنند: تبار، ازدواج، پیوند الهی، یا پیوند نیروی مقدس با مکانی خاص.
  • نُوا و فوکسی، زوج‌های ناگا در هند، و مارهای انسان‌سرِ مصری نزدیک‌ترین نمونه‌های بصری برای مقایسه‌اند. وودوی هائیتی از ازدواج مارگونه‌ای نام می‌برد که صراحتاً نام‌گذاری شده است.
  • پارچهٔ آیینی، روایتی مصور از مکزیک، ظرف گودئا و کادوسئوس نشان می‌دهند که هنرمندان تا چه اندازه امکانات بدن‌های جفت‌شده را گسترش داده‌اند.

نُوا و فوکسی: نیاکان زیر ستارگان #

نُوا و فوکسی ابزارهای اندازه‌گیری را در دست دارند و بالای دم‌های بلند و درهم‌تنیدهٔ مارگونه‌شان، خورشید، ماه و صورت‌های فلکی دیده می‌شوند.
نُوا و فوکسی، آستانه، دودمان تانگ، میانهٔ سدهٔ هشتم. نُوا در سمت چپ پرگار در دست دارد؛ فوکسی در سمت راست گونیا در دست دارد. موزهٔ منطقهٔ خودمختار اویغور سین‌کیانگ. نقاشی بی‌نام؛ بازتولید در مالکیت عمومی از طریق ویکی‌مدیا کامنز.

چهره‌هایشان انسانی است. ابزار در دست دارند. زیر جامه‌هایشان، دو بدن بلند از هم می‌گذرند، از هم جدا می‌شوند و بار دیگر در هم می‌پیچند؛ بافتی می‌سازند که تقریباً تا پایین پارچهٔ ابریشمی می‌رسد. هر پیکره در سراسر این درآغوش‌گرفتن، هویت متمایز خود را حفظ می‌کند.

این نقاشیِ آستانه، در نزدیکی تورپانِ امروزی در سین‌کیانگ، بیانی کم‌نظیر و کامل از این تصویر است. خورشید، ماه و صورت‌های فلکی این زوج را احاطه کرده‌اند. پرگار و گونیا سنجش را با تبار در یک میدان قرار می‌دهند: اینان موجوداتی‌اند که از رهگذرشان زندگی انسان در جهانی سامان‌یافته جای می‌گیرد.

نمونه‌های آستانه برای آرامگاه‌ها ساخته شده بودند. پرچمی جداگانه در موزهٔ ملی کره سوراخ‌میخ‌هایی را در حاشیه‌هایش حفظ کرده است؛ گواهی بر این‌که احتمالاً به سقف آرامگاهی نصب بوده است. تغییر زاویهٔ دید را تصور کنید. نیاکان در میان اجرام آسمانی بالای مردگان ایستاده‌اند و دم‌های درهم‌تنیده‌شان پیکره‌های انسانیِ بالایی را به شکلی واحد و رو به پایین پیوند می‌دهد. موزه ابزارهایشان را با تکیه بر رابطهٔ سنتی میان آسمانِ گرد و زمینِ مربع توضیح می‌دهد. پرچم آن موزه اثری جدا از نقاشیِ نشان‌داده‌شده در اینجا است، اما همان بستر تدفینی و واژگان بصری را حفظ می‌کند (موزهٔ ملی کره، Bongwan4027).

پیشینهٔ این تصویر بسیار کهن‌تر از این ابریشمِ دورهٔ تانگ است. نُوا و فوکسی در هنر تدفینیِ دودمان هان دیده می‌شوند و بازنمایی‌هایشان با انتقال میان کارگاه‌های منطقه‌ای دگرگون شده است. پژوهش ناتاشا وامپل سهادولنیک، ترکیب‌بندی‌های دورهٔ هان را تا آرامگاه‌های وی–جین در دالان هه‌شی دنبال می‌کند؛ جایی که بدن‌های مارگونه، قرص‌های آسمانی، ابزارهای اندازه‌گیری و دیگر ویژگی‌ها با هم ترکیب شده‌اند. نقاشی آستانه به سنت هنریِ پخته‌ای تعلق دارد، نه به نخستین ظهور این دو پیکره (Suhadolnik 2019, pp. 47–86).

رابطهٔ آن دو چندین گونه خاستگاه را در یک تصویر گرد می‌آورد. آن‌ها خواهر و برادرِ نیاکان‌اند و در روایت‌های متأخر، همسر یکدیگر. نُوا سنت‌های خاص خود را دربارهٔ آفرینش انسان‌ها و ترمیم جهان دارد؛ فوکسی فنون و نهادها را عرضه می‌کند. تصویر جفت‌شده این نیروها را در رابطه‌ای جسمانی قرار می‌دهد.1 پژوهش جداگانهٔ ما دربارهٔ نُوا و فوکسی این داستان‌ها را با جزئیات بیشتری دنبال می‌کند.

ماندگارترین ویژگی به توضیح چندانی نیاز ندارد: دو شخصِ به‌روشنی متمایز به شکلی وابسته به یکدیگر بدل می‌شوند. دم‌ها راهی خارق‌العاده در اختیار هنرمند می‌گذارند تا پیوند را بی‌آن‌که هیچ‌یک از دو پیکره محو شود، نشان دهد.

ناگا و ناگینی: درآغوش‌گرفتن به معماری بدل می‌شود #

دو بالاتنهٔ انسانیِ آراسته به جواهر زیر سایبان‌های کبرا به دم‌های ستبر مارگونه‌ای می‌انجامند که در پایین کمر درهم می‌پیچند؛ در بلور.
زوج ناگا–ناگینی، معبد چنّاکِشَوا، بلور، کارناتاکا. معبد هویسالا که در 1117 بنیاد گذاشته شد؛ تاریخ‌گذاری جداگانه‌ای برای این نقش‌برجسته در دست نیست. عکس © ژان‌پیر دالبرا, 2014، CC BY 2.0.

در بلور، درآغوش‌گرفتن انسانی و گرهٔ مارگونه دو سطح از یک کنده‌کاری را اشغال می‌کنند. پیکره‌های بالایی زیر سایبان‌های کبرا رو به یکدیگر می‌گردند. در پایین، دم‌های سنگینشان بافتی درهم‌تنیده و پرکار می‌سازند. سنگ به بدن‌ها وزن می‌بخشد: حلقه‌ها به همان باورپذیریِ شانه‌ها و بازوهای بالای خود به هم فشرده می‌شوند.

ناگا و ناگینی به گونه‌هایی از موجودات مارگونه اشاره دارند. این دو، زوجی بی‌نام‌اند، نه دو خدای مشخص و نام‌دار به نام ناگا و ناگینی. در هنر دینیِ جنوب و جنوب‌شرقی آسیا، ناگاها در جهانی از آب، باروری و پاسداری جای دارند. توانایی‌شان در پدیدارشدن به شکل‌های انسانی و مارگونه، واژگانی در اختیار هنرمندان می‌گذارد تا نیروهایی را نشان دهند که هم شخصی‌اند و هم در چشم‌انداز زنده ریشه دارند (Kossak and Watts, glossary, p. 118).

زوجی درآغوش‌گرفته از ناگا در بیهار، بالاتنه‌های انسانی، سایبانی از کبرا و پایین‌تنه‌های فلس‌دارِ درهم‌گذرنده در زیر دارند؛ پیکرهٔ مردانه همچنین حلقه‌گل آویزی در دست دارد.
زوج درآغوش‌گرفتهٔ ناگا، بیهار، سدهٔ دهم. موزهٔ هند، کلکته، 4220/A25169. حلقهٔ آویزی که در جلو نگه داشته شده، حلقه‌گل است؛ پایین‌تنه‌های فلس‌دار زوج مارگونه را شکل می‌دهند. عکس © اووه نیبور، 2009، بایگانی هیمالیای غربی وین.

پیکرهٔ بیهار این زوج را به هم نزدیک‌تر نشان می‌دهد. بدن‌های انسانی‌شان به سوی درآغوش‌گرفتن خم شده‌اند؛ پیکره‌های مارگونه در زیر آن ادامه می‌یابند. فهرست موزه‌ایِ منتشرشده در 1911 همین اثر را توصیف می‌کند: یک ناگا و یک ناگی در کنار هم، با آرایه‌های فراوان، بالاتنه‌ای انسانی و پایین‌تنه‌ای مارگونه. این فهرست حلقه‌گلِ ستبر در دست پیکرهٔ مردانه را نیز مشخص می‌کند؛ تمایزی سودمند برای دنبال‌کردن حلقه‌ها در عکس (Bloch, p. 92, no. 4220).

این زوج‌ها درون سنت گسترده‌تری از هنر معماریِ جفت‌های فرخنده جای می‌گیرند. آدالبرت گایل می‌گوید در چوراسی و کونارکِ اودیشا، زوج‌های ناگا به دور جرزهای ورودی می‌پیچند. بدن‌های مارگونه‌شان تکیه‌گاه را در بر می‌گیرند و پیکره‌های بالایی یکدیگر را. درآغوش‌گرفتن به راهی برای سکونت در بنا بدل می‌شود (Gail 2012, p. 15, figs. 14–15).

در قیاس با پرچم آستانه، حرکت صمیمانه برجسته‌تر می‌شود. زوج چینی نظم آسمانی را می‌سنجد و در آن جای می‌گیرد. این ناگاها پیوند دو بدن را به‌لحاظ جسمانی باورپذیر می‌سازند و جهان دینیِ گسترده‌ترشان، با آب‌ها و باروری‌اش، در پسِ آن قرار دارد. بیشترین شباهت در خودِ کالبدشناسی است: دو بالاتنهٔ انسانی، دو پایین‌تنهٔ مارگونه، و یک بافت پیوستهٔ درهم‌تنیده.

ایزیس و دیونیسوس: چهره‌های انسانی بر گرهی مارگونه در مصر #

سر مردی ریش‌دار و تاج‌دار و سر زنی تاج‌دار از بدن‌های مارگونهٔ برافراشته بیرون آمده‌اند؛ حلقه‌های پایینی آن‌ها روی نقش‌برجسته‌ای مستطیلی از مصر در هم قفل شده‌اند.
ایزیس و دیونیسوس، مصر، سدهٔ نخست پیش از میلاد تا سدهٔ نخست میلادی. موزهٔ بریتانیا EA1539 / 1911,0617.22. موزه برای پیکرهٔ مردانه دیونیسوس را محتمل‌تر می‌داند، هرچند به شباهت او با سراپیس نیز اشاره می‌کند. عکس © امنای موزهٔ بریتانیا، بازنشرشده در تصویر 42، ص. 363.

در اینجا بدن انسانی تقریباً ناپدید شده است. دو چهره بر فراز پیکره‌های مارگونهٔ برافراشته و متورم سر برمی‌آورند. در پایین، بدن‌ها در گرهی درهم‌قفل‌شده تا می‌خورند. تاج‌ها و چهره‌ها هویت خدایان را حفظ می‌کنند؛ مارها جوهرهٔ پیوندشان را فراهم می‌آورند.

موزهٔ بریتانیا این زوج را ایزیس و دیونیسوس می‌داند. آرایش مو و ریش نوک‌تیزِ پیکرهٔ مردانه نشان می‌دهد که دیونیسوس محتمل‌تر است، هرچند شباهتش به سراپیس تشخیص را محل تفسیر کرده است. این تمایز را باید در کنار همین نقش‌برجسته در نظر گرفت: یکی از دلایلی است که پیش از آن‌که هر زوج مصری را همان دو خدا بدانیم، چهره‌ها را با دقت بررسی کنیم (موزهٔ بریتانیا، EA1539).

این هم‌پوشانی مبنایی دینی در دوران باستان داشت. پلوتارک ازیریس را در نسبت با دیونیسوس بررسی می‌کند و سراپیس را به ازیریس پیوند می‌دهد. چنین مقایسه‌هایی به فهم‌پذیرشدن متقابل جهان‌های الهیِ یونانی و مصری کمک کرد. همچنین باعث شدند تصاویر بتوانند بیش از یک تداعی را در خود جای دهند. بحث پلوتارک توضیح می‌دهد که چرا این نام‌ها به هم نزدیک می‌شوند؛ ویژگی‌های نقش‌برجسته کمک می‌کنند مشخص کنیم کدام نام‌ها این اثر را بهتر توصیف می‌کنند (دربارهٔ ایزیس و ازیریس، بندهای 28 و 35).

این تصویر پس از کنده‌کاری‌های هندی قدرتی ویژه می‌یابد. در بلور، عاشقان بازوان انسانی دارند که با آن یکدیگر را در آغوش بگیرند. در اینجا رابطه تقریباً به‌تمامی به‌واسطهٔ بدن‌های مارگونه بیان می‌شود. حلقه‌ها کار بازوان را انجام می‌دهند.

ایزیس-ترموتیس و سراپیس: فراوانی در دو بدن #

ایزیس و سراپیس روبه‌روی یکدیگر بر سنگ‌لوحی گرد ایستاده‌اند؛ بدن‌های بلند و پولک‌دارِ مارمانندشان در پایین، پیرامون کتیبه‌ای یونانی، از روی هم می‌گذرند.
ایزیس و سراپیس در هیئت مارانی با سر انسان، مصرِ دورهٔ روم، ۳۰ پ.م.–۳۹۵ م. لوور E21162 / MG3663. عکس از تانگوپاسو، ۲۰۲۳، مالکیت عمومی، از طریق ویکی‌مدیا کامنز.

سنگ‌لوح لوور نمونهٔ مرتبطِ جفت ایزیس–سراپیس را پیش روی ما می‌گذارد. دو گردن پولک‌دارشان بالای کتیبه‌ای یونانی به‌سوی یکدیگر خم شده‌اند و بدن‌های پایینی‌شان زیر آن از روی هم می‌گذرند. دیدارشان وقف‌نامهٔ نوشته‌شده را در چارچوبی از پیکرهای زنده جای می‌دهد (لوور، E21162).

ایزیس-ترموتیس، ایزیس را با رنِنوتت، ایزدبانوی مارِ مصریِ مرتبط با خوراک‌رسانی و باروری، پیوند می‌دهد. در سوی مردانه، سراپیس هیئت ماری به خود می‌گیرد که با آگاتودایمون، نیروی سودمندِ محافظ، پیوند دارد. این‌ها هویت‌های الوهیِ هم‌پوشان‌اند که هر یک پیشینهٔ محلی خود را دارند.2

زبان نیایشی به‌طرز دل‌پذیری ملموس است. در مدینت مادی، ایسی‌دوروس هرموتیس، ایزیس و بخت نیک را در کنار هم خطاب می‌کند و ایزدبانو را به‌سبب بالا آمدن نیل و محصولاتی که به بار می‌آورد می‌ستاید. در مارونیا، کتیبه‌ای دیگر صریحاً ایزیس و سراپیس را همسرانی توصیف می‌کند که فروغشان جهان را روشن می‌کند. بنابراین، این زوج می‌توانستند رابطه‌ای صمیمانه را با فراوانی‌ای پیوند دهند که جوامع کامل به آن وابسته بودند (ایسی‌دوروس I.1–13؛ آرتالوژی مارونیا، سطرهای ۱۵–۲۰).

دو مار با سر انسان زیر یک سنتوری ایستاده‌اند؛ نرِ ریش‌دار در چپ و ماده در راست، دم‌های پیچیدهٔ جداگانه دارند.
زئوس-سراپیس در هیئت آگاتودایمون، همراه با ایزیس-ترموتیس، مصرِ دورهٔ روم. BnF، بخش سکه‌ها، مدال‌ها و اشیای عتیقه، 57.172a. دم‌هایشان به‌طور جداگانه زیر زیارتگاهی مشترک حلقه زده‌اند. عکس © Base Daguerre / کتابخانهٔ ملی فرانسه.

نقش‌برجستهٔ BnF ترکیب‌بندی را تغییر می‌دهد. در اینجا دو ایزد زیر سنتوری ایستاده‌اند، گویی ساکنان معبدی کوچک‌اند. دم‌هایشان جداگانه روی زمین حلقه می‌زنند. این جفت‌بودن بدون گره نیز دوام می‌آورد: می‌توان آن را هم از طریق فضای مقدس مشترک نشان داد و هم از راه درهم‌تنیدگی پیکرها.

این تفاوت معنادار است. هیئت مار به هر یک از این ایزدان تعلق دارد و هنرمند می‌تواند انتخاب کند که آن‌ها را تا چه اندازه به هم پیوند دهد. تصویر BnF همراهی و قدرت متناظر را نمایان می‌کند؛ نقش‌برجستهٔ موزهٔ بریتانیا پیوند جسمانی‌ای را نشان می‌دهد که گشودنش بسیار دشوارتر است.

دست‌بندی مصری از طلا دو مار را نشان می‌دهد که زیر سکویی حامل دو ایزدبانوی کوچکِ ایستاده، در گره‌ای مرکزی به هم بسته شده‌اند.
دست‌بند طلا با آگاتودایمون و ترموتیس، حدود سدهٔ نخست پ.م.–سدهٔ نخست م. مارها گرهٔ هراکلس را شکل می‌دهند. پیکره‌های جداگانهٔ ایستاده در بالا ایزیس-تیکه و آفرودیت‌اند. موزهٔ هنر متروپولیتن، 23.2.1؛ مالکیت عمومی. مدخل شیء.

دست‌بند طلا گره را به مچ انسانی می‌آورد. موزهٔ متروپولیتن مارهای آن را آگاتودایمون و ترموتیس می‌داند که با سراپیس و ایزیس پیوند دارند، و مجموعه را با باروری و بختِ نیک مرتبط می‌کند. دو ایزدبانوی دیگر بالای مارها ایستاده‌اند. نیروها در چیزی گرد آمده‌اند که شخص می‌توانست بر تن کند (موزهٔ متروپولیتن، 23.2.1).

تغییر مقیاس اهمیت دارد. در سنگ، جفت مار می‌تواند جایگاهی در زیارتگاه داشته باشد. در طلا، وعدهٔ محافظت‌بخش آن می‌تواند بدن نیایشگری را دربرگیرد.

بالی: بافته‌ای مارپیچ بر پارچه‌ای برش‌نخورده #

جزئیاتی از پارچه‌ای پنبه‌ای بالیایی، دو ناگای تاج‌دار با چهرهٔ انسانی را نشان می‌دهد که بدن‌های بلندشان در کنار نشانه‌های مقدس، بافته‌ای تکرارشونده می‌سازند.
ناگاهای جفت بر روی ونگسول اوسَپ رای، بالی. موزهٔ استرالیا E097463. جزئیاتی از نقش‌ونگار با جوهر بر پنبهٔ دست‌ریس؛ تاریخ ساخت ثبت نشده، اهداشده در ۲۰۲۳. عکس © بلیندا کریستی / موزهٔ استرالیا. عکس برای نمایش این جفت برش خورده است.

پارچهٔ بالیایی از کنده‌کاری‌های سنگی آرام‌تر است. خطوط سیاه ظریف دو مارِ تاج‌دار با چهره‌های انسانی را ترسیم می‌کنند. بدن‌هایشان در کنار حروف یا هجاهای مقدس، از میان انحناهای یکدیگر می‌گذرند و بافته‌ای تکرارشونده پدید می‌آورند. تصویر بر نواری از پارچهٔ رنگ‌نشده نقش بسته است و سادگیِ ظاهری آن توجه را بر خط‌های جفت‌شده متمرکز می‌کند.

شرح موزه‌ای سیوبان کمپبل، ناگاها را با کیهان‌شناسی بالیایی پیوند می‌دهد؛ از جمله با مارِ جهان، آنتابوگا، و لاک‌پشتی که جهان را نگه می‌دارد. دو موجودِ تصویرشده نام مشخصی ندارند. نیروی آن‌ها بخشی از زندگی کیهان‌شناختیِ گسترده‌ترِ مارها و بخشی نیز از نوع شیئی می‌آید که بر آن نقش بسته‌اند (موزهٔ استرالیا، E097463).

تار پارچه را عمداً نبریده‌اند. اورمیلا موهان توضیح می‌دهد که می‌توان پارچه‌های دارای تارِ پیوسته را دربرگیرندهٔ نیرو دانست: برای پیشکش، ممکن است دار را از هم باز کنند تا پارچه یکپارچه بیرون آورده شود. بنابراین، بریدن عملی معنادار است، نه صرفاً آخرین مرحلهٔ مکانیکی در آماده‌سازی یک تکه پارچه (موهان ۲۰۱۷).

پارچهٔ آیینیِ کامل و رنگ‌نشده، نقش ناگاها را در یک سر خود دارد و نخ‌های تارِ بلند و عمداً نبریده، بخش‌های بافته‌شدهٔ آن را به هم پیوند می‌دهند.
پارچهٔ آیینیِ کامل، با تارِ نبریدهٔ آن که پیداست. عکس © بلیندا کریستی / موزهٔ استرالیا؛ پس‌زمینهٔ خالی برش خورده است.

پارچهٔ آیینیِ بالیایی در شکل‌گیری و محافظت از اشخاص نیز مشارکت دارد. گزارشی میدانی از پایانگان، پارچه‌های دارای تارِ نبریده‌ای را مستند می‌کند که در مراسم سه‌ماهگی، اشیای مرتبط با چهار نگهبانِ هنگام تولدِ نوزاد را در آن‌ها می‌پیچند. این پارچه و مراسم، متفاوت‌اند؛ اما به بازشناختن جهانِ پویایی کمک می‌کنند که چنین پارچه‌ای به آن تعلق دارد (تردز آو لایف، ۲۰۲۱).3

اکنون نقش و مادهٔ آن یکدیگر را تقویت می‌کنند. بدن‌های بلند در سراسر بافته پیوسته می‌مانند؛ نخ‌ها نیز در سراسر پارچه پیوسته‌اند. این تناظر حتی هنگامی هم به چشم می‌آید که دیگر مراسم خاصِ این شیء موزه‌ای ثبت نشده باشد. این اثر جفتی از مارها را از طریق ماده‌ای به نمایش می‌گذارد که یکپارچگیِ خودِ آن اهمیت داشته است.

دامبالا و آیدا ودو: ازدواج مارها در وودوی هائیتی #

پرچم پولک‌دوزی‌شدهٔ ایو تلماک دو مار را زیر تخم‌مرغ و قلبی نشان می‌دهد؛ پشت سرشان عصاهای اسقفی به شکل ضربدری قرار گرفته و در پایین رنگین‌کمانی دیده می‌شود.
دامبالا و آیدا ودو، پرچمی از ایو تلماک، هائیتی. فهرست دوک صریحاً آن‌ها را زن و شوهر می‌داند و قلب را نشانهٔ عشقشان معرفی می‌کند. هنرهای مقدس اقیانوس اطلس سیاه، A001؛ تاریخ ثبت نشده. تصویر © پروژهٔ دانشگاه دوک.

در پرچم ایو تلماک، رابطه با چندین نشانه به‌طور هم‌زمان آشکار می‌شود. دو مار، قلبی بالای آن‌ها، تخم‌مرغی و رنگین‌کمانی در پایین دیده می‌شود. فهرست دوک، دامبالا و همسرش آیدا ودو را معرفی می‌کند و قلب را با عشق آن‌ها تفسیر می‌کند. این رکورد همچنین اشاره می‌کند که از این پرچم در آیین‌ها استفاده می‌شد. پرچم به حیات دینیِ اجراشده‌ای تعلق داشت که در آن سلام‌ها، پیشکش‌ها، موسیقی و حضور ارواح جای داشت.

ازدواج آن‌ها بیرون از پرچم نیز مستند شده است. امیل مارسِلَن، قوم‌نگار هائیتی، در شرح خود در سال ۱۹۴۷ آیدا را همسر دامبالا معرفی می‌کند که با رنگین‌کمان و آب شیرین پیوند دارد و همچون او در هیئت مار بازنمایی می‌شود. او تسخیر جفتی را ثبت می‌کند که در آن نیایشگران کنار یکدیگر می‌خزند؛ دو مارِ نقاشی‌شده سرهایشان را به‌سوی حوضی در معبد فرود می‌آورند؛ و حوض‌های چشمه به هر دوی آن‌ها تقدیم می‌شوند. این جفت را می‌توان به تصویر کشید، در پیوند با آب تجربه کرد و در آیین، با هم تجسم بخشید (مارسِلَن ۱۹۴۷، صص. ۷۱–۷۲).

دو مار سبز بارها به دور ستونی مرکزی بر پرچمی صورتی و پولک‌دوزی‌شدهٔ هائیتی می‌پیچند و رنگین‌کمانی بر فراز آن‌ها قوس زده است.
دامبالا / پوتو میتان، پرچم وودوی هائیتی. دو مار زیر رنگین‌کمانی به دور ستون مرکزی می‌پیچند. نام هنرمند و تاریخ ثبت نشده است. موزهٔ هنر بیرمنگام، Art Fund Inc.، AFI.224.2013؛ اهداییِ کارولین کارگو، ۲۰۱۳. تصویر © موزهٔ هنر بیرمنگام.

پرچم بیرمنگام درهم‌تنیدگی آن‌ها را بر محوری مرکزی استوار می‌کند. دو مار سبز گرداگرد ستونی بالا می‌روند و بارها زیر رنگین‌کمان از روی هم می‌گذرند. موزه این محور را پوتو-میتان، ستون مرکزی فضای آیینی، معرفی می‌کند.4

مایا درن ستون را گذرگاهی توصیف می‌کند که لواها از آن وارد می‌شوند؛ رقص پیرامونش انجام می‌گیرد و در پایه‌اش پیشکش می‌گذارند. روایت او ستون عمودی را با تصویر درخت پیوند می‌دهد. با محوریتی از این دست، بافتهٔ مارها می‌تواند در پیوند میان سطوح گوناگون هستی نقش داشته باشد. درن دامبالا و آیدا را از منظر رابطهٔ میان آب‌های آسمانی، رنگین‌کمان و آب‌های زیرین می‌خواند (سوارکاران الهی، صص. ۳۶–۳۷، ۱۱۵–۱۱۶).

در ترانه‌ها، از آن دو به‌موازات یکدیگر یاد می‌شود. در ترانه‌ای ضبط‌شده از راسین فیگیه، خوانندگان به سوی سرچشمه‌ای می‌روند، به پرچم‌ها درود می‌فرستند و به‌ترتیب نام دامبالا و آیدا را می‌آورند. بنابراین، پارچه هم بخشی از کنشی است که آن دو را در آن گرامی می‌دارند و هم مکانی است که می‌توان آن دو را در آن دید (آوانویسی و ترجمه، ترانهٔ ۳.b، ص. ۵).

پولک‌ها به این رابطه سطحی دگرگون‌شونده می‌بخشند. با حرکت پرچم، نور بر پیکرها می‌لغزد. پس از سکون نقش‌برجسته‌های مصری، پیوند زناشویی مارها به چیزی بدل شده است که می‌درخشد، حرکت می‌کند و درودی دریافت می‌کند.

مکزیک: کوهِ مارهای درهم‌تنیده #

جزئیاتی از لینزو سلر دوم، نشانِ مکانی کوه‌مانندی را نشان می‌دهد که دو مار درهم‌تنیده آن را احاطه کرده‌اند؛ زیر صحنهٔ آتش‌افروزی با مته، پیکره‌های دودمانیِ نشسته پیرامون آن دیده می‌شوند.
نشانِ مکانیِ مارهای درهم‌تنیده در لینزو سلر دوم، اوآخاکا، مکزیک. پنبهٔ نقاشی‌شده، دورهٔ آغازین استعمار؛ تاریخ‌گذاری موزه: ۱۵۷۰–۱۵۹۰؛ جزئیات. موزهٔ قوم‌شناسی، برلین، IV Ca 46178. عکس © Staatliche Museen zu Berlin / Claudia Obrocki، CC BY-NC-SA 4.0. مدخل موزه.

نزدیک مرکز این میدانِ نقاشی‌شده را نگاه کنید. دو مار خطوط بیرونیِ کوهی را دربرگرفته‌اند. پیکرهایشان گرداگرد حلقه‌ای باز، زیر صحنهٔ آتش‌افروزی با مته، از روی هم می‌گذرند. پیکره‌های نشسته، مکان‌ها و خطوط پیوند در سراسر پارچه گسترده شده‌اند.

الیزابت هیل بون در اینجا دو مار زنگیِ درهم‌تنیده را تشخیص می‌دهد؛ یکی پردار و دیگری نشان‌دار با سنگ چخماق. تفاوت آن‌ها بخشی از اطلاعات تصویر است. این جفت، مکانی را وصف می‌کند که با آیین بنیادینِ آتش نو و دودمان‌های سلطنتی پیوند دارد. ویولا کونیگ شناسایی پیشنهادیِ مکان با چولولا را می‌پرورد و آن دو را کوئتزالکواتل و میشکواتل تفسیر می‌کند. این نام‌های ایزدی به خوانش او از نشانِ مکانی تعلق دارند؛ آنچه صحنه به‌روشنی عرضه می‌کند، آرایش متمایزِ دو مار است (بون، ص. ۴۰؛ کونیگ، صص. ۱۳۹–۱۴۱).5

لینزو سلر دوم در تمامیت خود، پارچه‌ای بزرگ از پنبهٔ نقاشی‌شده است که نشان‌های مکانی، اشخاص نام‌برده، مسیرها و پیوندهای تبارشناختی به‌صورتی متراکم در آن چیده شده‌اند.
لینزو سلر دوم در تمامیت خود، که لینزو د کویشتلاواکا نیز نامیده می‌شود. تقریباً ۳٫۸۴ × ۴٫۴۲ متر. نشانِ مار به روایتی بسیار گسترده‌تر دربارهٔ فرمانروایی، تبار و قلمرو تعلق دارد. عکس © Staatliche Museen zu Berlin / Claudia Obrocki، CC BY-NC-SA 4.0.

پارچهٔ کامل مقیاس این مواجهه را دگرگون می‌کند. ارتفاع آن نزدیک به چهار متر و عرضش بیش از چهار متر است. گره کوچکِ مار در دلِ تاریخِ تصویریِ پُرپیکره‌ای از قلمرو، تبار و قدرت جای دارد (موزهٔ قوم‌شناسی، IV Ca 46178).

مارها به شیوه‌ای برای شناسایی و به‌خاطر سپردن مکانی پراهمیت بدل شده‌اند. رابطهٔ آن‌ها در ساختار یک مکان تنیده شده است و آن مکان به سامان‌دادن تاریخ انسان یاری می‌رساند. از همین رو، این تصویر هم‌نشینیِ به‌ویژه پرباری برای زوج‌های ایزدی است: همان درهم‌بافتگی‌ای که دو شخص را به هم پیوند می‌دهد، می‌تواند شالوده‌ای را نیز نشان‌گذاری کند که دودمان‌ها پیرامونش گرد می‌آیند.

پیکرهای پردار و سنگ‌چخماق‌نشان درون گره همچنان از یکدیگر متمایزند. همچون آستانه، تمایز در دلِ پیوند حفظ می‌شود. بااین‌حال، اینجا جهان تصویریِ پیرامون، توجه را به سوی مکان‌های نام‌دار و حافظهٔ سیاسی هدایت می‌کند.

ظرف گودئا: بافته‌ای از مار، با قدمتی بیش از چهار هزار سال #

ظرفی از سنگ تیره در مرکز خود دو مار عمودیِ بافته‌شده دارد و در دو سوی آن‌ها، موجوداتی اژدهاگون با شاخ و پا قرار گرفته‌اند.
ظرفی که گودئا به نینگیشزیدا تقدیم کرد، گیرسو، حدود ۲۱۲۰–۲۱۱۰ پیش از میلاد. کلریت، ۲۲٫۸ سانتی‌متر ارتفاع. لوور AO190. عکس © 2015 GrandPalaisRmn (Musée du Louvre) / Mathieu Rabeau. مدخل اثر.

ژرفای تاریخی این شیء شگفت‌انگیز است. گودئا، فرمانروای لاگاش، در اواخر هزارهٔ سوم پیش از میلاد این ظرف را به نینگیشزیدا تقدیم کرد. در مرکز آن، دو مار بافته‌ای عمودی می‌سازند. دو اژدهای شاخ‌دار و پا‌دار در دو سویشان قرار گرفته‌اند.

کتیبه وقف الهی را مشخص می‌کند. خودِ دو مار جداگانه به‌عنوان همسران یکدیگر نام برده نشده‌اند (لوور، AO190).

نینگیشزیدا به جهان دینی‌ای تعلق داشت که در آن گیاهان، مارها و جهان زیرین می‌توانستند به هم پیوند بخورند. روایت تخصصی آدام استون، پیوندهای او را با رویش و ناپدیدشدن حیات گیاهی، نقش او در جهان زیرین و اهمیتش به‌عنوان ایزد شخصی گودئا شرح می‌دهد. هم برآمدن و هم پس‌رفتن حیات در قلمرو قدرت او بود (Oracc، «Ningišzida»).

لوور این شیء را ظرفی برای ریختن مایعِ پیشکش معرفی می‌کند و بدین‌ترتیب تصویر آن را با کنش پیشکش پیوند می‌دهد. سفارش‌های دیگر گودئا به بازسازی این بستر عبادی کمک می‌کنند. تیموتی پاتس در مصاحبه‌ای با گتی، پیکره‌های فرمانروا را با دست‌های درهم‌گذاشته در حال نیایش توصیف می‌کند؛ حالتی که بیانگر سرسپردگی، به‌ویژه به ایزدِ حامیِ او، نینگیشزیدا، است. این ظرف در چارچوب رابطهٔ گسترده‌تر میان فرمانروا، حامی الهی و هنرِ سفارش‌داده‌شده جای می‌گیرد (مصاحبه و متن پیاده‌شدهٔ گتی، ۲۰۲۱).

این اثر شاهکاری آغازین از بافته به‌مثابه نشانی مقدس است. محور باریکِ مرکزی‌اش در کنار عصایی بسیار متأخرتر آشنا به نظر می‌رسد، اما این شیء گیرندهٔ نام‌دار، اهداکننده و کارکرد آیینیِ خاص خود را دارد. همین جزئیات آن را جذاب‌تر می‌کنند: درهم‌بافتگیِ مارها از همان زمان می‌توانست حضوری الهی و متمرکز را در پیشکش یک فرمانروا جای دهد.

کادوسئوس: دو مار و امکان صلح #

سَری از برنز متعلق به عصای پیام‌آور یونانی، دو سرِ دقیق‌پرداخت‌شدهٔ مار را نشان می‌دهد که بر فراز گردن‌های درهم‌تنیده، روی ستونی دوریکِ کوچک، به هم می‌رسند.
سرِ برنزیِ کِریکِیون، یونانی، اواخر سدهٔ ششم تا اوایل سدهٔ پنجم پیش از میلاد. دو مار بر فراز ستونی دوریک قرار دارند. موزهٔ هنر متروپولیتن، 1989.281.57، اهداییِ بنیاد امانت نوربرت شیمِل، ۱۹۸۹؛ مالکیت عمومی. مدخل اثر.

کِریکِیون یونانی، که در لاتین کادوسئوس نامیده می‌شود، جفت مارها را به ویژگی‌ای بدل می‌کند که ایزدی با خود حمل می‌کند. عصای هرمس دو مار را دربر دارد که سرهای روبه‌روی همشان، بر فراز بدن‌های متقاطعشان، تقارن را کامل می‌کند. در این سرِ برنزیِ دورهٔ کهن، هنرمند سرهای کوچک را با دقت پرداخت کرده و بدن‌ها را به انحناهای ظریفی فروکاسته است که نشان به آن‌ها نیاز دارد (مت، 1989.281.57).

روایتی باستانی برای این جفت، رابطه‌ای خاص قائل است. بنا بر روایت هایگینوس، مرکوریوس در برابر چنگ، عصا را از آپولون می‌گیرد. بعدها، در آرکادیا، با دو مار روبه‌رو می‌شود که بدن‌هایشان درهم‌تنیده است و ظاهراً با یکدیگر می‌جنگند. او عصا را میانشان می‌گذارد و آن‌ها از هم جدا می‌شوند. این ماجرا عصا را به ابزار صلح بدل می‌کند و توضیح می‌دهد که چرا هنرمندان آن را با دو مارِ درهم‌پیچیده به تصویر می‌کشند (آسترونومیکا 2.7.2، ترجمهٔ راجر ت. مک‌فارلین).

این داستان چرخشی سودمند به این گشت می‌دهد. درهم‌بافتگی می‌تواند پیوندی صمیمانه را بیان کند، اما ممکن است از کشمکش آغاز شود. معنای عصا از آنچه میان دو موجود رخ می‌دهد برمی‌آید: مداخله، جدایی و گذری صلح‌آمیز را ممکن می‌کند.

نشان نهایی آن دو را در رابطه‌ای متوازن پیرامون محوری جای می‌دهد. بدن‌ها همچنان جفت‌اند، حتی با آنکه داستان می‌گوید ایزد به ستیزشان پایان داد.

کادموس و هارمونیا: پیوند زناشویی پس از دگرگونیِ تن نیز پایدار می‌ماند #

چاپی از سدهٔ هفدهم، کادموس و هارمونیا را در آغوش یکدیگر در چشم‌اندازی جنگلی نشان می‌دهد، درحالی‌که بدن‌هایشان دستخوش دگردیسیِ مارگونه می‌شود.
کادموس و هارمونیا، چاپِ کریسپین فان دِ پاسهٔ دوم، حدود ۱۶۳۶–۱۶۷۰. موزهٔ ریکس، RP-P-2014-34-35. تصویری متأخر از داستان دگردیسیِ باستانی؛ پارچه‌های جامه و چشم‌انداز، آرایش بخش‌های پایینیِ بدن را کمتر از متن‌ها آشکار می‌کنند. مالکیت عمومی. مدخل مجموعه.

یک ازدواج باستانی معنای عاطفیِ زوجِ مار را به‌روشنی آشکار می‌کند. در روایت اووید، کادموس پیش از هارمونیا به مار بدل می‌شود. هنگامی که زبانش تغییر می‌کند، می‌کوشد سخن بگوید. هارمونیا او را بازمی‌شناسد، بر این دگرگونی مویه می‌کند و می‌خواهد در آن با او شریک شود. وقتی او نیز به ماری بدل می‌شود، آن دو درحالی‌که بدن‌هایشان به هم پیوسته است، با یکدیگر به دل جنگل می‌روند. صورت تازه‌شان همراهیِ آن دو را حفظ می‌کند (Metamorphoses 4.563–603).

فیلواستراتوس توصیفی از نقاشیِ همین دگرگونی به دست می‌دهد که شباهتی چشمگیر با پیکره‌های انسان‌ـ‌مارِ آغازگر این گشت دارد. کادموس و هارمونیا از ران به پایین به مار بدل شده‌اند، اما بالاتنه‌هایشان هنوز انسانی است. با پیش‌رفتن دگرگونی، آن دو پیکره‌های انسانی‌ای را که هنوز در اختیار دارند در آغوش می‌کشند (Imagines 1.18، متن یونانی و ترجمه).

نقاشیِ باستانی را از خلال همین توصیف می‌شناسیم. چاپِ باقی‌مانده‌ای که اینجا می‌بینید، به حیات تصویریِ بسیار متأخرترِ این داستان تعلق دارد. متن و تصویر در کنار هم نشان می‌دهند که چرا این زوج شایسته است در کنار نیاکانِ مارِ آشناتر قرار گیرد.

برای نُوا و فوکسی، صورتِ مار بخشی از هویتِ نیاکانی است. برای کادموس و هارمونیا، این صورت چون دگرگونی‌ای ویرانگر از راه می‌رسد. ازدواج نیز همراه آن دو از این مرز می‌گذرد. شباهت انسانی ناپدید می‌شود، اما بازشناسی پایدار می‌ماند.

آنچه زوجِ درهم‌تنیدهٔ مارها آشکار می‌کند #

تصویررابطه‌ای که زوج بازمی‌نمایاندآنچه شیء به دید می‌آورد
نُوا و فوکسیشراکتِ نیاکانی و زناشوییخاستگاه‌های انسانی در دل نظم کیهانی
زوج‌های ناگاـ‌ناگینیموجوداتِ ماریِ صمیمیدرآغوش‌گرفتن، آب، باروری و معماریِ مقدس
ایزیس و دیونیسوسهویت‌های ایزدیِ جفت‌شدهچهره‌های انسانی که از راه بدن‌های ماری به هم پیوسته‌اند
ایزیس-ترموتیس و سراپیس / آگاتودایمونشراکتِ ایزدی؛ ازدواج ایزیس و سراپیس در متون گواهی شده استفراوانی، حفاظت و بختِ نیک
پارچهٔ آیینیِ بالیاییزوجِ کیهانیِ ناگا، با نام‌های فردیِ ثبت‌نشدهتداومِ ماری بر پارچه‌ای که عمداً پیوسته بافته شده است
دامبالا و آیدا ودوزن و شوهرعشق، آب، رنگین‌کمان و مواجههٔ آیینی
لینزو سلر دوممارهایی متمایز در نشانه‌ای مکانیبنیادگذاری، تبار و حافظهٔ سرزمینی
ظرفِ گودئانمادِ ایزدی که به نینگیشزیدا پیشکش شده استحضورِ مقدس در کنشِ پیشکش
کادوسئوسدو مار که از دلِ ستیز بیرون آمده‌اندمیانجی‌گری و صلح
کادموس و هارمونیازوجی متأهل که با هم دگرگون می‌شوندهمراهی‌ای که با دگرگونیِ بدن دوام می‌آورد

مار پیکری در اختیار هنرمند می‌گذارد که می‌تواند به خط، حلقه، مرز یا تکیه‌گاه بدل شود. اگر دو مار را کنار هم بگذاریم، امکان‌ها چند برابر می‌شوند. می‌توانند رو‌به‌روی هم قرار گیرند، یک‌بار از روی هم بگذرند، گره بخورند یا بارها به دور محوری مشترک ببافند. سرهای انسانی، تاج‌ها، سایبان‌های کبرا، پرها و نقش‌ها هویت‌ها را در دلِ درهم‌تنیدگی خوانا نگه می‌دارند.

اشیا همچنین برای این زوج نقشی در نظر می‌گیرند. این زوج همراه مردگان است، در معبد جای می‌گیرد، پیشکشی را دربرمی‌گیرد، به دور مچ می‌پیچد، سلامی دریافت می‌کند یا جایی را نشان می‌دهد که تاریخ از آن آغاز می‌شود. رابطه، از رهگذر جایگاه خود، به کنش درمی‌آید.

دستاوردِ ماندگارِ این صورت همین است. دو زندگی، درحالی‌که یک شکل می‌سازند، همچنان دیده می‌شوند. بافتِ ماری به پیوند ساختاری می‌دهد که چشم می‌تواند آن را دنبال کند: در هر تقاطع، تفاوت پایدار می‌ماند و رابطه استوار می‌ماند.

برای بحثی گسترده‌تر دربارهٔ پیوند مارها با نیاکان و نهادها، بنگرید به مارهایی که جهان انسانی را بنیاد نهادند.

یادداشت‌هایی دربارهٔ اشیا #

تاریخ‌های سراسر متن به اشیای مصور یا بازه‌های زمانیِ تعیین‌شده برای آن‌ها در موزه اشاره دارند. قدمتِ یک شیء، یک داستان و یک بازتولیدِ عکاسانه، پرسش‌هایی متفاوت‌اند. این گشت صورتی بصری را مقایسه می‌کند و در عین حال، روابطِ برقرارشده برای هر نمونه را حفظ می‌کند.

منابع و مطالعهٔ بیشتر #

رکوردهای مجموعه و اعتبار تصاویر به‌صورت جداگانه در کنار تصاویرشان پیوند داده شده‌اند. حقوق عکس‌ها، جدا از مجوز متن مقاله، طبق موارد ذکرشده محفوظ است.


  1. دو روایتِ مستقلِ آفرینش و ترمیمِ جهان به دست نوا را که در Taiping yulan، فصل ۷۸ و Huainanzi، «Lan ming xun» حفظ شده‌اند، با هم مقایسه کنید. نباید تاریخچهٔ متنیِ آن‌ها را با تاریخِ نقاشیِ آستانا یکی گرفت. ↩︎

  2. «سراپیس‌ـ‌آگاتودایمون» برچسبی سودمند در پژوهش‌های جدید است، نه نامِ مرکبِ آیینیِ باستانی‌ای که گواهی شده باشد. ریچارد ویمیرز آگاتودایمون را از مارِ سراپیس با سرِ انسانی متمایز می‌کند و در همان حال، هم‌پوشانیِ تصویرپردازیِ آن‌ها را توضیح می‌دهد (۲۰۱۸، صص. ۶۳–۶۵). نام‌های محلی اهمیت دارند: سرود دومِ ایسی‌دوروس، هم‌معبد را آگاتوس‌دایمون Sokonopis می‌خواند که با سوبک پیوند دارد. متنِ مربوط به ازدواجِ مارونیا دارای سندی کتیبه‌ای به زبان یونانی، سطرهای ۱۵–۲۰ است. هیچ‌یک از چهار ترکیبِ مصریِ بالا برای کامل‌شدن به هوروسی که در تصویر آمده باشد نیاز ندارد. ↩︎

  3. در گزارش موزه، به آیینِ خاصِ E097463 و خوانشِ نشانه‌های مقدسِ آن اشاره‌ای نشده است. پارچهٔ مصورِ مجاور، E097462، کاما و راتی را به تصویر می‌کشد؛ نامِ این دو دلداده به همان پارچهٔ جداگانه تعلق دارد. ↩︎

  4. در فهرست بیرمنگام نامِ دامبالا آمده و دو مار پیرامونِ ستون شناسایی شده‌اند؛ شناساییِ همسر بر سنتِ جفتِ مستقلاً مستندشده و پرچمِ تلمکِ صریحاً شناسایی‌شده استوار است. املای نام‌ها در منابع گوناگون است: Dambala، Danbala، Dambalah و Damballah؛ Ayida Wedo و Ayida Wèdo. ↩︎

  5. بون در ص. ۴۱ یادآور می‌شود که خودِ سِلِر II، لرد ۹ ویند / کوئتزالکواتل را به‌صراحت و به شیوه‌ای که در تاریخ‌های مصورِ مرتبط دیده می‌شود دخیل نمی‌کند. تفسیرِ پیشنهادیِ کونیگ دربارهٔ چولولا در صص. ۱۴۱–۱۴۲ بسط یافته است. دیگر نویسندگانِ همین مجلد دربارهٔ جغرافیاهای محلی یا مفهومیِ جایگزین بحث می‌کنند. این شیء مکانی نشان‌گذاری‌شده با مار را تثبیت می‌کند، بی‌آنکه ازدواجی میان دو مارِ آن را اثبات کند. ↩︎