خلاصه

  • زئوس به فانیان pharmakon agērasias، یعنی «داروی بی‌پیری»، داد. آن را بر پشت خری گذاشتند؛ خرِ تشنه در کنار چشمه آن را با ماری در برابر جرعه‌ای آب مبادله کرد، و از آن زمان مارها پیوسته پوست‌اندازی کرده‌اند و پیری را از خود می‌زدایند (نیکاندر، Theriaca، ۳۴۳–۳۵۸؛ آیلیان، دربارهٔ جانوران، ۶.۵۱).
  • آیلیان نام پنج شاعر را می‌آورد که پیش از او این داستان را روایت کرده بودند؛ روایت به ایبیکوس در سدهٔ ششم پیش از میلاد می‌رسد.
  • لوح یازدهمِ گیلگمش این داستان را با گیاهی به نام «پیرمرد جوان می‌شود»، آبگیری و ماری روایت می‌کند که پوست‌اندازی می‌کند. سفر پیدایش آن را با درخت حیات، مار و زن بازمی‌گوید.
  • همین اسطوره از شرق آفریقا تا سولاوسی، اوکیناوا، گینهٔ نو، وانواتو و آمازون امتداد دارد. در بسیاری از روایت‌ها زنی این موهبت را از دست می‌دهد، اغلب کنار آب، و مار آن را به دست می‌آورد.
  • تکرار این‌همه جزئیات مشخص در گستره‌ای چنین وسیع، از یک داستان کهنِ رواج‌یافته حکایت دارد.

ἐξότε γηραλέον μὲν ἀεὶ φλόον ἑρπετὰ βάλλει
ὁλκήρη, θνητοὺς δὲ κακὸν περὶ γῆρας ὀπάζει.
«از آن زمان، خزندگانِ خزنده پیوسته پوستِ پیر خود را می‌اندازند و پیریِ شوم در پیِ فانیان است.»
— نیکاندر، Theriaca، ۳۵۵–۳۵۶ (سدهٔ دوم پیش از میلاد)


چرا مارها پوست‌اندازی می‌کنند؟ داروی بی‌پیری در یونان #

یونانیان داستانی داشتند دربارهٔ اینکه چرا مارها خود را از نو می‌سازند و آدمیان چنین نمی‌کنند؛ روشن‌ترین روایت این اسطوره در هر جای دیگری هم همین است. بهترین گواه آن، منظومه‌ای دربارهٔ جانوران زهردار است. نیکاندرِ کولوفون، در ایونیا (در ساحل اژه‌ای ترکیه)، در سدهٔ دوم پیش از میلاد Theriaca را به‌منزلهٔ راهنمایی منظوم در وزن هگزامتر دربارهٔ گزیدگی‌ها نوشت. وقتی به dipsas، «مار تشنه»، می‌رسد که نیشش تشنگیِ سوزانی به بار می‌آورد، مکث می‌کند و اسطوره‌ای را بازمی‌گوید که Ōgygios، یعنی «نخستین»، می‌خواندش:

Ὠγύγιος δ’ ἄρα μῦθος ἐν αἰζηοῖσι φορεῖται,
ὡς, ὁπότ’ οὐρανὸν ἔσχε Κρόνου πρεσβίστατον αἷμα, …
ἰδμοσύνῃ νεότητα γέρας πόρεν ἡμερίοισι
κυδαίνων· δὴ γάρ ῥα πυρὸς ληΐστορ’ ἔνιπτον,
ἄφρονες· οὐ γὰρ τῆς γε κακοφραδίης ἀπόνηντο.
— نیکاندر، Theriaca، ۳۴۳–۳۴۸ (Schneider 1856)

«داستانی نخستین در میان مردمان رواج دارد: اینکه چون کهن‌ترین خونِ کرونوس آسمان را فراگرفت، … او جوانی را چون جایزه‌ای ارجمند به موجودات یک‌روزه بخشید و بدین‌سان دانششان را گرامی داشت، زیرا آنان دزد آتش را لو داده بودند. ابلهان! از این بداندیشی سودی نبردند.»

آدمیان خسته بودند. «موهبت‌ها» را بر پشتِ lepargos، «سفیدپوش»، گذاشتند؛ واژه‌ای که نیکاندر برای خر به کار می‌برد. خر، «با گلویی که از تشنگی می‌سوخت»، به‌سوی سوراخی دوید که ماری در آن خفته بود؛ به او چاپلوسی کرد و از او یاری خواست. مار «بارِ نهاده بر پشتش، آن موهبتِ نابخردانه را طلب کرد و خر، از سرِ نیاز، آن را دریغ نکرد» (۳۵۴). «از آن زمان، خزندگان پیوسته پوستِ پیر خود را می‌اندازند و پیریِ شوم در پیِ فانیان است.» مار تشنگیِ خر را نیز همراه آن موهبت گرفت و آن را با نیش خود به ما می‌رساند (۳۵۷–۳۵۸). ترجمه‌های اینجا از من است.

مصرع نیکاندر بر یک جناس استوار است. زئوس جوانی را به‌منزلهٔ geras، یعنی جایزه‌ای افتخارآمیز، بخشید. اما آنچه نصیب فانیان شد gēras، یعنی پیری، بود. تفاوت این دو واژه در کوتاهی و بلندیِ یک واکه است. Gēras همچنین واژهٔ یونانیِ پوستِ انداختهٔ مار است: ارسطو آن را برای پوست‌اندازی به کار می‌برد، و فریزر در این کاربرد «نشانه‌ای روشن دید که یونانیان نیز در باورِ گستردهٔ نوسازیِ جوانیِ جانور بر اثر انداختن پوستش سهیم بودند» (Frazer 1918, I, p. 50 n.; LSJ, s.v. γῆρας). در یونانی، هر بار که ماری پوست می‌اندازد، در واقع پیریِ خود را از تن به درمی‌آورد.

شرح باستانیِ این منظومه نامِ آن موهبت را ذکر می‌کند. وقتی پرومتئوس آتش را دزدید، آدمیان او را لو دادند و زئوس «داروی بی‌پیری» به آنان داد، pharmakon agērasias:

Προμηθέα τὸ πῦρ κλέψαντα … φάρμακον αὐτοῖς ἀγηρασίας δοῦναι … εἰς κρήνην ἣν ἐφύλασσεν ὄφις … ἀπέδοτο τοῦ γήρως τὸ φάρμακον· διὸ πάντας μὲν τοὺς ὄφεις καθ᾽ ἕκαστον νεάζειν ἐνιαυτὸν ἀποδυομένους τὸ γῆρας.
— حاشیه بر نیکاندر، Theriaca، ۳۴۳، به‌کوشش Keil (Schneider 1856، حاشیه‌ها، صص. ۲۸–۲۹)

«… [خر] به چشمه‌ای رسید که ماری از آن نگهبانی می‌کرد … و داروی پیری را واگذار کرد؛ ازاین‌رو همهٔ مارها هر سال جوان می‌شوند و پیریِ خود را از تن به درمی‌آورند.» شارح می‌افزاید: «این اسطوره در Kōphoi سوفوکل آمده است»، نمایشنامه‌ای گمشده.

آیلیان که اوایل سدهٔ سوم میلادی در روم می‌نوشت، داستان را به‌تمامی در دربارهٔ جانوران، ۶.۵۱، روایت می‌کند. زئوس به خبرچینان «دارویی که پیری را دفع می‌کند» داد، pharmakon gērōs amyntērion. تابستان بود. ماری که از چشمه نگهبانی می‌کرد، خرِ تشنه را از آنجا راند تا اینکه خر آنچه را با خود حمل می‌کرد در عوض پرداخت. «بدین‌سان مبادله‌ای رخ داد: یکی می‌نوشد و دیگری پیریِ خود را از تن به درمی‌آورد» (ὃ μὲν πίνει, ὃ δὲ τὸ γῆρας ἀποδύεται). سپس آیلیان می‌افزاید:

τί οὖν; ἐγὼ τοῦ μύθου ποιητής; ἀλλʼ οὐκ ἂν εἴποιμι, ἐπεὶ καὶ πρὸ ἐμοῦ Σοφοκλῆς ὁ τῆς τραγῳδίας ποιητὴς καὶ Δεινόλοχος ὁ ἀνταγωνιστὴς Ἐπιχάρμου καὶ Ἴβυκος ὁ Ῥηγῖνος καὶ Ἀριστίας καὶ Ἀπολλοφάνης ποιηταὶ κωμῳδίας ᾅδουσιν αὐτόν.
— آیلیان، De natura animalium، ۶.۵۱ (Hercher 1864, pp. 162–163)

«پس چه؟ آیا من سازندهٔ این اسطوره‌ام؟ چنین نمی‌گویم، زیرا پیش از من سوفوکل، شاعرِ تراژدی، و دینولوخوس، رقیبِ اپیخارموس، و ایبیکوسِ رگیومی، و آریستیاس و آپولوفانس، شاعران کمدی، آن را می‌خوانند.»

ایبیکوس در رگیوم، در نوک چکمه‌مانندِ ایتالیا، در سدهٔ ششم پیش از میلاد آواز می‌خواند؛ دینولوخوس در سیسیل کمدی می‌نوشت؛ و دیگران آتنی بودند. طی هشتصد سال، از سیسیل تا ایونیا، شاعران یونانی می‌دانستند که آدمیان زمانی دارویی برای بی‌پیری در اختیار داشتند، pharmakon (واژه‌ای که هم‌زمان به معنای دارو، زهر و افسون است)؛ زئوس آن را در ازای دانششان به آنان بخشیده بود، اما آنان آن را کنار چشمه به ماری باختند. این داستان آن‌قدر مشهور بود که به صحنهٔ کمدی راه یافت.

مار چه چیزی را از گیلگمش گرفت؟ #

کهن‌ترین روایتِ مکتوب بابلی است. در لوح یازدهمِ حماسهٔ گیلگمش به بابلیِ معیار، که در کتابخانهٔ آشوربانیپال در نینوا در سدهٔ هفتم پیش از میلاد رونویسی شد، گیلگمش به اوتناپیشتیم، بازماندهٔ سیل، رسیده و در آزمونِ بیدارماندن ناکام مانده است. او می‌خواهد دست‌خالی به خانه بازگردد. آن‌گاه همسر اوتناپیشتیم برایش پا درمیانی می‌کند:

Gilgameš illika inaḫa išūṭa / mīna taddanna ītār ana mātišu
«گیلگمش به اینجا آمده و رنج و تلاش کشیده است؛ چه به او خواهی داد تا به سرزمینش بازگردد؟»
— گیلگمش، لوح یازدهم، ۲۵۹–۲۶۰ (Thompson 1930)

پس اوتناپیشتیم «چیزی پنهان»، amat niṣirti، رازی از خدایان، آشکار می‌کند (لوح یازدهم، ۲۶۶). گیاهی خاردار در ژرفا می‌روید: «اگر دستت به آن گیاه برسد، [زندگی را خواهی یافت]» (لوح یازدهم، ۲۷۰؛ پایانِ مصراع را تامپسون بازسازی کرده است). گیلگمش سنگ‌هایی به پاهایش می‌بندد، به زیر آب می‌رود، گیاه را می‌گیرد و با بریدن خود را آزاد می‌کند. نام آن را به قایقران می‌گوید:

šumšu šību iṣṣaḫir amēlu / anāku lūkulma lutūr ana ša ṣuḫrīya
«نامش «پیرمرد جوان می‌شود» است. خودم آن را می‌خورم و به روزگار جوانی‌ام بازمی‌گردم.»
— گیلگمش، لوح یازدهم، ۲۸۱–۲۸۲ (شماره‌گذاری تامپسون)

نام آن، به‌معنای تحت‌اللفظی، «پیرمرد: مرد جوان شده است» است. در راه بازگشت به خانه:

īmurma būrta Gilgameš ša kaṣû mêša / urid ana libbīmma mê irammuk / ṣēru iteṣin nipiš šammi / [ina mê] īlâmma šamma iššī / ina tārīšu ittadi qulipta
«گیلگمش آبگیری دید که آبش خنک بود. به درون آن رفت و در آب شست‌وشو کرد. ماری بویِ گیاه را استشمام کرد. از [آب] بالا آمد و گیاه را با خود برد. و چون بازمی‌گشت، پوست‌اندازی کرد.»
— گیلگمش، لوح یازدهم، ۲۸۵–۲۸۹ (شماره‌گذاری تامپسون؛ لوح یازدهم، ۳۰۳–۳۰۷ در جورج ۲۰۰۳). ترجمه از من است.

واژهٔ پایانی یک نسل محل اختلاف بود. آلبرایت آن را qulīptu، یعنی پوستِ کنده‌شده، از qalāpu، «پوست‌کندن»، خواند و تا سال ۱۹۳۰ تامپسون نیز با او موافق شد: ««پوست انداخت»، یعنی پس از خوردن گیاه، جوانیِ تازه‌ای از خود نشان داد … اکنون بیش از پیش به موافقت با آن گرایش دارم» (Thompson 1930, p. 89). واژهٔ بوی گیاه، nipšu، از همان ریشه‌ای می‌آید که napištu، به معنای «زندگی» و «نَفَس»، از آن مشتق شده است: مار بوی زندگیِ گیاه را استشمام کرد و آن را گرفت. سپس «گیلگمش نشست و گریست» (لوح یازدهم، ۲۹۰).

درخت حیات و مار در سفر پیدایش #

داستان عبری همین اجزا را در باغی کنار هم می‌گذارد. خدا «درخت حیات را در میان باغ، و درخت شناختِ نیک و بد را» می‌رویاند (wᵉʿēṣ ha-ḥayyîm bᵉṯôḵ ha-gān، پیدایش ۲:۹). «رودی از عدن بیرون می‌آمد تا باغ را آبیاری کند» (۲:۱۰). سپس:

וְהַנָּחָשׁ הָיָה עָרוּם מִכֹּל חַיַּת הַשָּׂדֶה
«و اما مار از همهٔ جانورانِ صحرا زیرک‌تر بود.»
— سفر پیدایش ۳:۱

مار، naḥaš، با زن سخن می‌گوید و نخستین ادعایش دربارهٔ مرگ است: lōʾ-môṯ tᵉmuṯûn، «هرگز نخواهید مرد» (۳:۴). زن می‌بیند که درخت «برای دانا شدن خواستنی» است، از میوه‌اش می‌چیند، می‌خورد و به شوهرش نیز می‌دهد (۳:۶). چشمانشان گشوده می‌شود. خدا برایشان «جامه‌هایی از پوست»، kotnôṯ ʿôr، می‌سازد (۳:۲۱) و سپس راهِ درخت دیگر را می‌بندد:

הֵן הָאָדָם הָיָה כְּאַחַד מִמֶּנּוּ לָדַעַת טוֹב וָרָע וְעַתָּה פֶּן־יִשְׁלַח יָדוֹ וְלָקַח גַּם מֵעֵץ הַחַיִּים וְאָכַל וָחַי לְעֹלָם
«هان، آدم چون یکی از ما شده و نیک و بد را می‌داند؛ مبادا اکنون دست دراز کند و از درخت حیات نیز بگیرد و بخورد و تا ابد زنده بماند.»
— سفر پیدایش ۳:۲۲

کروبیان و شمشیری گردان و آتشین، «راهِ درخت حیات» را نگهبانی می‌کنند (۳:۲۴). مرد همسرش را Ḥawwāh می‌نامد، «زیرا مادر همهٔ زندگان بود» (۳:۲۰). ربی‌ها صدای مار را در نام او شنیدند. واژهٔ آرامیِ مار ḥiwyā است و ربی آحا در پیدایش ربّه از زبان آدم به او می‌گوید: «مار، مارِ تو بود و تو مارِ آدم هستی» (ḥiwyā ḥiwyiḵ wᵉʾatt ḥiwyā dᵉʾāḏām، Genesis Rabbah 20.11).

فریزر آن چیزی را دید که سفر پیدایش از قلم می‌اندازد: «مهم‌ترین، تقریباً تنها، موردِ مسکوت‌مانده، سکوتِ راوی دربارهٔ خوردنِ میوهٔ درختِ حیات به‌دستِ مار است» (Frazer 1918, I, p. 76). ترجومِ موسوم به شبه‌یوناتان این بخش را می‌افزاید. خدا به مار می‌گوید: «هر هفت سال یک‌بار پوستت را خواهی انداخت»، و آدم و حوا را «از پوست مار که از تنش انداخته بود» می‌پوشاند (Etheridge 1862, pp. 166, 168؛ بنگرید به مار پوست را نگه داشت).

مقایسهٔ روایت‌های یونانی، بابلی و عبری #

اگر این سه روایت باستانی را کنار هم بگذاریم، شباهت چشمگیرشان آشکار می‌شود.

یونان (نیکاندر، Σ، آیلیان)بابل (گیلگمش، لوح یازدهم)اسرائیل (پیدایش ۲–۳)
هدیهpharmakon agērasias، «داروی بی‌پیری»گیاهِ «پیرمرد جوان می‌شود»ʿēṣ ha-ḥayyîm، درختِ حیات
هدیه‌دهندهزئوساوتناپیشتیم، به اصرار همسرشخدا آن را می‌کارد و سپس راهش را می‌بندد
دلیلپاداشی برای آگاهی (idmosynē) از دزدِ آتش«چیزی پنهان»، رازی از خدایانآگاهی، انسان را «همچون یکی از ما» کرده است
از دست‌دهندهمردان خسته و نادان و الاغشانگیلگمش، هنگام آب‌تنینخست زن، سپس مرد
مکانچشمه‌ای (krēnē)حوضچه‌ای از آب خنک (būrtu)باغی که رودخانه‌ای آن را آبیاری می‌کند
ماراز چشمه نگهبانی می‌کند و دارو را به‌عنوان بها می‌گیردگیاه را بو می‌کشد، از آب بالا می‌آید و آن را می‌بردبا زن سخن می‌گوید: «به‌یقین نخواهید مرد»
آنچه مار به دست می‌آوردهر سال «پیری‌اش را از تن می‌اندازد»«پوست‌اندازی کرد»در ترجوم، هر هفت سال پوستش را می‌اندازد
آنچه انسان‌ها نگه می‌دارندپیری، و تشنگیِ مار در نیششاشک‌هامرگ، «جامه‌های پوستی»، «تو خاک هستی»
کهن‌ترین تاریخایبیکوس، سدهٔ ششم پیش از میلادنسخه‌های نینوا، سدهٔ هفتم پیش از میلادهزارهٔ نخست پیش از میلاد

روایت یونانی و بابلی از همه به هم نزدیک‌ترند. در هر دو، درمانِ پیری در دسترس انسان است؛ آن را کنار آب می‌گذارند یا به کسی می‌سپارند؛ و ماری آن را می‌رباید و جوانی‌اش را بازمی‌یابد، حال آن‌که انسان‌ها تشنه‌اند یا آب‌تنی می‌کنند. سفر پیدایش مار، هدیهٔ حیات، آگاهی و از دست رفتن را حفظ می‌کند و زن را نیز می‌افزاید. از میان این سه روایت، تنها در سفر پیدایش است که او حضور دارد. در سراسر جهان، او یکی از رایج‌ترین چهره‌های این داستان است.

اسطورهٔ مار و جاودانگی تا کجا گسترده است؟ #

فهرستِ بن‌مایه‌های فولکلور استیت تامپسون، شماره‌ای ویژه به این اسطوره اختصاص می‌دهد: A1335.5، «خاستگاه مرگ: به‌جای انسان، مار جاودانگی می‌یابد. پوستش را تازه می‌کند.» در کنار آن، A1335.4 قرار دارد: «خاستگاه مرگ، زمانی که مردمان نخستین پوست‌های نو می‌پوشند. کودک مادرش را نمی‌شناسد و مادر پوست کهنه را دوباره می‌پوشد» (Thompson 1955–58, motifs A1335.4–5). فریزر در فصل «سقوط انسان» از کتاب فولکلور در عهد عتیق (۱۹۱۸) بیش از چهل روایت را گرد آورد و مایکل ویتسل «مرگ و پوست‌اندازی» را در کهن‌ترین لایهٔ اسطوره‌شناسی جهان که می‌تواند بازسازی کند جای می‌دهد (Witzel 2012, pp. 364, 368).

مار پاسخ می‌دهد. در کنار دریاچهٔ تانگانیکا، فیپاها و بنده‌های تانزانیا می‌گویند خدا فرود آمد و پرسید: «چه کسی نمی‌خواهد بمیرد؟» انسان و جانوران خواب بودند؛ «تنها مار بیدار بود و بی‌درنگ پاسخ داد: “من نمی‌خواهم”» (Frazer 1918, I, p. 66). در آن سوی اقیانوس هند، دوسون‌های صباحِ مالزی می‌گویند آفریننده پرسید: «چه کسی می‌تواند پوست بیندازد؟ اگر کسی بتواند چنین کند، نخواهد مرد.» «تنها مار این را شنید و پاسخ داد: “من می‌توانم”» (ص. ۶۶). در جزیرهٔ واتوم، در نزدیکی بریتانیای نو در پاپوآ گینهٔ نو، دو پسر از آوردن آتش برای قهرمانِ فرهنگ سر باز زدند و او نفرینشان کرد که بمیرند، حال آن‌که «ایگوانا و مارمولک و مار … پوست خواهند انداخت و تا ابد زنده خواهند ماند» (ص. ۶۷). آراواک‌های گویان می‌گویند آفریننده در عوض به «مارها، مارمولک‌ها و سوسک‌ها» زندگی جاودان بخشید (ص. ۶۷).

راز به مار فاش می‌شود. تولای‌های شبه‌جزیرهٔ غَزِل در بریتانیای نو می‌گویند تو کامبینانا برادرش را فرستاد تا به مردم بگوید «هر سال پوست بیندازند»، اما تو کورووو «به مردم فرمان داد بمی‌رند و راز جاودانگی را به مارها لو داد» (ص. ۷۵). در ویتنام، مارها پیکِ امپراتور یشم را تهدید کردند: «وگرنه تو را نیش می‌زنیم»، تا این‌که او پیام را وارونه کرد (صص. ۷۵–۷۶)؛ و در میان اوروموهای اتیوپی، پرنده‌ای که خبرِ نو شدن را می‌برد آن را به ماری فروخت (صص. ۷۴–۷۵). در نیاس، جزیره‌ای در نزدیکی سوماترا، مارها خرچنگ‌هایی را خوردند که انسان‌ها باید می‌خوردند؛ «ازاین‌رو مارها نیز نمی‌میرند، بلکه فقط پوست می‌اندازند» (صص. ۶۷–۶۸).

هدیه به درون مار می‌رود. در میان ماریند-آنیمِ پاپوآی جنوبیِ اندونزی، دِما آرَمِمب برای رساندن گیاهان شفابخش به جاویِ کشته‌شده دیر بازگشت و دارو را در گلوی ماری ریخت: «مار بی‌حرکت ماند، سرد شد و پوست انداخت. از آن زمان، مارها نمی‌میرند» (Wirz 1921, p. 49).

آبِ حیات. نزدیک‌ترین روایت به روایت یونانی از دورترین نقطهٔ آسیا می‌آید. در جزایر میاکو در اوکیناوا، در جنوب ژاپن، ماه مردی را با دو سطل به زمین فرستاد: آبِ حیات (sïlimizï) برای انسان‌ها و آبِ مرگ (sïnimizï) برای مارها. او در راه برای استراحت سطل‌ها را زمین گذاشت و ماری در آبِ حیات آب‌تنی کرد. از آن زمان، مارها هر سال پوست می‌اندازند و نو می‌شوند و انسان‌ها می‌میرند (Nevsky 1971; Naumann 2000, p. 133). حاملِ خسته، توقفی در راه، آب و ماری که نیروی نوزایی را می‌رباید: این روایت به‌طرزی چشمگیر به الاغِ نیکاندر در کنار چشمه نزدیک است.

زنی کنار جویبار. فریزر شاخهٔ بزرگ دوم را چنین خلاصه می‌کند: به‌گفتهٔ برخی مردمان، «انسان‌ها زمانی واقعاً از این موهبتِ گران‌بها برخوردار بودند، اما به‌سببِ نادانیِ پیرزنی آن را از دست دادند» (1918, I, p. 68). در جزایر بنکسِ وانواتو، مردان «همچون مارها و خرچنگ‌ها پوست می‌انداختند و با جوانیِ تازه از پوست بیرون می‌آمدند»، تا آن‌که پیرزنی «برای پوست‌اندازی به جویباری رفت»؛ کودک او را نشناخت و زن پوست کهنه را دوباره پوشید (صص. ۶۸–۶۹). مادربزرگِ کای در شبه‌جزیرهٔ هونِ پاپوآ گینهٔ نو، در رودخانه پوست می‌اندازد (ص. ۶۹). برونیسواف مالینوفسکی همین داستان را در جزایر تروبریاندِ پاپوآ گینهٔ نو شنید. مادربزرگی که همراه نوه‌اش در خورِ جزرومدیِ بووادلا آب‌تنی می‌کرد، «پوستش را از تن درآورد؛ جریان جزرومدی آن را با خود برد و در امتداد خور شناور کرد تا سرانجام به بوته‌ای گیر کرد.» دختر، غریبهٔ جوان را از خود راند، پیرزن پوستش را دوباره پوشید و گفت: «همهٔ ما پیر خواهیم شد. همهٔ ما خواهیم مرد.» از آن زمان «تنها جانورانی که توانایی پوست‌اندازی را حفظ کرده‌اند، “جانورانِ پایین” هستند—مارها، خرچنگ‌ها، ایگواناها و مارمولک‌ها» (Malinowski 1926, pp. 60–62).

در میان تودجو-تورادجای سولاوسی مرکزیِ اندونزی، نمایندهٔ نوع بشر در برابر پیشنهاد خدا «پیرزنی فرتوت» بود که آن را نشنید و «مارها و میگوها» آن را گرفتند (Frazer 1918, I, p. 66). در رود اورینوکو در ونزوئلا، «آه!» آمیخته به تردیدِ پیرزنی، «پوست خواهید انداخت» را به «خواهید مرد» تبدیل کرد (ص. ۶۷). در رود سولیموئس در برزیل، پیرزن صدای مار را از آسمان نشنید، چون خوابش برده بود؛ ازاین‌رو «مردم پوست نمی‌اندازند» و فقط «مارمولک‌ها، مارها و درختان» چنین می‌کنند؛ آن‌ها پاسخ داده بودند (Barbosa Rodrigues 1890, pp. 234–235). در میان توکوناهای بالادست آمازون، دختری که در دورانِ عزلتِ نخستین قاعدگی به سر می‌برد، به ندای نادرست پاسخ می‌دهد (Nimuendajú 1952, pp. 135–136).

پیامِ تحریف‌شده. روایت آفریقا شکل دیگری دارد: خبرِ خدا دربارهٔ باززایی به‌دستِ پیکِ حیوانی‌اش تباه می‌شود؛ خرگوشِ ماه در میان ناماکوآهای نامیبیا، آفتاب‌پرست و مارمولک در میان زولوها، و بز و گوسفند در غنا. فریزر نوزده روایت شمرد که همگی آفریقایی بودند (1918, I, pp. 52–65). در این‌جا نیز ممکن است جانوری چیزی را که ما از دست دادیم به دست آورد. در روایتی از توگو، قورباغه برای رساندن این خبر به خدا که مردم ترجیح می‌دادند مرده بمانند، در دویدن از سگ پیشی گرفت؛ و قورباغه‌ها هر فصل بارانی دوباره جان می‌گیرند: «او جاودانگی‌ای را برای خود به دست آورد که انسان‌ها را از آن محروم کرده بود» (صص. ۶۲–۶۳). دانی‌های درهٔ بالیم در پاپوآی مرتفعِ اندونزی، مار را در نقشِ پیک می‌گمارند: باززایی «به‌سببِ پیامی تحریف‌شده که مارِ کالیجه و پرندهٔ سیبینه (نوک‌شاخ) رساندند، از دست رفت» (Witzel 2012, p. 307, بر اساس Kamma 1978).

در تایوان، آمی‌ها و سایسیات‌ها می‌گویند پیران زمانی پوست می‌انداختند و جوان می‌شدند، تا این‌که پوست‌های ریخته‌شده را دفن کردند یا از پوست‌اندازی سر باز زدند (Chen 2013).

هند اجزای روایت را حفظ می‌کند، اما جای آن‌ها را عوض می‌کند. در مهابهاراتا، گارودا امریتا، نوشیدنیِ جاودانگی، را روی علفِ کوشا می‌گذارد و به مارها می‌گوید «پس از آن‌که تطهیر کردید» آن را بنوشند. هنگامی که آن‌ها آب‌تنی می‌کنند، ایندرا آن را پس می‌گیرد و مارها علفِ خالی را می‌لیسند: «زبان‌های مارها بر اثر آن کار دوشاخه شد» (Ganguli, Adi Parva XXXIV). در این‌جا مارها هنگام آب‌تنی دارو را از دست می‌دهند و زبانِ دوشاخه را نگه می‌دارند.

Map / The lost gift

Where the snake got our immortality

World map of myths in which humans lost immortality and the snake gained it, centred on the PacificA dot-matrix world map centred on the Pacific Ocean, with Africa and Greece at the left edge and South America at the right. 50 points mark versions of the myth that people once had, or were offered, a renewal that would have kept them from death, and lost it. 16 amber points mark versions in which the snake or serpent gets the renewal: Greece, Babylon and the Targum; Lake Tanganyika and the Oromo; Nias, Borneo, Sulawesi, Vietnam and Miyako; New Guinea and New Britain; Guyana and the Amazon. Dashed rings mark the three anchor texts, Greek, Babylonian and Hebrew. Triangles mark versions in which a woman loses the gift, diamonds those in which it is lost at water, and small rings the garbled message, which fills Africa. Aneityum islandersShortland IslandersKiwai (Sido)Kiwai (Móle-ége, Marunogere)SamoansAmisSaisiyatIsraelites (Genesis 2–3)Genesis Banks Islanders (Ul-ta-marama)KaiAdmiralty IslandersDaniTo KoolawiNgemba (Pinyin)Namaqua (Khoikhoi)/Xam (Bushmen)NandiTati Bushmen (Masarwa)Luyi (Lozi)Ekoi (Ejagham)Akuapem (Akropong)AsanteAkambaTogoland tellersEfik (Calabar)ZuluTswanaBasothoRonga (Thonga)NgoniWa-SaniaHausaTamanacoTukuna (Ticuna)Greeks (Ibycus, Sophocles, Nicander)Greece Babylonians (Gilgamesh XI)Gilgamesh Jewish Targum (Pseudo-Jonathan)Trobriand IslandersTrobriands TolaiVuatom islandersMarind-animTodjo-ToradjaNiha (Nias)DusunAnnamese (Vietnamese)Miyako islandersMiyako Fipa and BendeOromo (“Gallas”)Arawaks (Lokono)Nheengatu tellers (Boia açu)Solimões
  • The snake gains the renewal (16)
  • Lost through a woman
  • Lost at water
  • The garbled message
  • Greek, Babylonian and Hebrew anchor texts
  • Other versions
One dot per version of the lost-immortality myth: the gift of renewal was meant for people and went elsewhere, most often to the snake. Most versions come from Frazer’s census in Folk-Lore in the Old Testament (1918), and the African message stories rest on his summaries; the Greek, Babylonian, Hebrew, Trobriand, Kiwai, Marind, Nheengatu and Tukuna versions come from the texts cited in the essay, and the Dani, Taiwanese, Miyako and Ngemba versions from later summaries. Frazer’s moon and banana types are left off. Dense clusters partly track where missionaries and ethnographers worked. Dots mark approximate group centroids.

بارگیری داده‌ها (CSV)

در نقشه، نقاط کهربایی‌رنگی که نشان می‌دهند مار هدیه را به دست می‌آورد، از یونان و عراق تا دریاچهٔ تانگانیکا و اتیوپی امتداد می‌یابند؛ از آن‌جا به نیاس، بورنئو، سولاوسی، ویتنام و اوکیناوا می‌رسند؛ از گینهٔ نو و بریتانیای نو می‌گذرند و از اقیانوس آرام تا گویان و آمازون ادامه می‌یابند. پیرزنِ کنار آب بیش از هر جا به ملانزی و جزایر جنوب‌شرقی آسیا تعلق دارد. روایت‌های پیام‌رسانی، آفریقا را پر می‌کنند.

پوست‌اندازی و آن داستانِ یگانهٔ کهن #

چرا مار؟ چون همان کاری را می‌کند که اسطوره دربارهٔ آن است. هر سال پوستش را از لب‌ها شل می‌کند، از آن می‌خزد و روشن و تازه بیرون می‌آید و شبحی کامل از خودش، با چشم‌ها و همه‌چیز، بر جا می‌گذارد. نیکاندر مارِ پوست‌انداز را وصف می‌کند که «از جوانیِ تازه شادمان است» (νεαρῇ κεχαρημένος ἥβῃ، Ther. 137–138). جالینوسِ پرگامونی در سدهٔ دوم میلادی برای بیماریِ فیل‌پایی، شرابی را تجویز کرد که افعی‌ای در آن غرق شده بود، و گزارش داد که پوست بیمار «همچون چیزی که در مارها پیری (gēras) نامیده می‌شود» جدا شد (Ad Glauconem 2، Kühn XI 143–144). شَتَپَته برهمنه می‌گوید کسی که قربانی را می‌شناسد، از تنِ میرای خویش رها می‌شود، «همان‌گونه که مار از پوست خود رها می‌شود» (ŚB 11.2.6.13, Eggeling, SBE 44, p. 38). هر جا مردمان مارها را زیر نظر می‌گرفتند، پوست‌اندازی نشانِ نوزایی بود.

پوست‌اندازی روشن می‌کند که چرا مار این نقش را بر عهده دارد. پیرنگ همان چیزی است که از جایی به جای دیگر می‌رود، و تکرار می‌شود: هدیه‌ای که می‌توانست انسان‌ها را از مرگ برهاند؛ حاملِ هدیه‌ای خسته، بی‌احتیاط، خواب‌آلود یا سالخورده؛ آب؛ ماری که هدیه را می‌رباید یا به‌جای ما پاسخ می‌دهد؛ زنی که نمی‌شنود، تشخیص نمی‌دهد یا باور نمی‌کند. داستانِ خرِ یونانی که در چشمه داروی زئوس را معامله می‌کند، و داستانِ حاملِ میاکویی که استراحت می‌کند و مار در آبِ حیات تن می‌شوید، به اندازهٔ سراسر آسیا از هم فاصله دارند. گیلگمش در حوضِ خود و مادربزرگِ تروبریاندی در جویبارش، هشت‌هزار مایل از هم دورند. تکرارِ چنین چرخش‌های مشخصی، نشانِ یک داستان است که بازگفته شده؛ و پراکندگی آن، که در امتداد کرانه‌های اقیانوس هند و اقیانوس آرامِ غربی متراکم است و تا آمازون امتداد می‌یابد، شکلی است که یک داستان هنگام سفر به خود می‌گیرد. فریزر آن را «این داستانِ بسیار پراکنده» نامید (1918، I، p. 70). ویتسل، که تبارزایی را به‌جای پراکندگی مطرح می‌کند، بااین‌حال آن را در ژرف‌ترین لایهٔ خود جای می‌دهد. ساده‌ترین تبیین این است که یک داستانِ بسیار کهن دربارهٔ مار و جاودانگیِ ازدست‌رفتهٔ ما، همراه با مردمانی که آن را روایت می‌کردند گسترش یافت و هر جا رفت، شکل خود را حفظ کرد. پژوهشِ تبارزایانه دربارهٔ شاخه‌های این داستان در پیرزن و خاستگاه مرگ آمده است.

کهن‌ترین روایت‌ها همچنین می‌گویند هدیه برای چه بود. زئوس داروی بی‌پیری، idmosynē، را برای معرفت بخشید. اوتناپیشتیم گیاه را «چیزی پنهان» از خدایان معرفی می‌کند. سفر پیدایش، در همان لحظه‌ای که انسان‌ها شناسندگانِ نیک و بد می‌شوند، راهِ درختِ حیات را بر آنان می‌بندد. در هر یک از این روایت‌ها، معرفت و از دست رفتنِ جاودانگی با هم از راه می‌رسند. این همان ترتیبی است که نظریهٔ حوا دربارهٔ آگاهی پیشنهاد می‌کند: موجودی که می‌توانست بگوید «من»، می‌توانست ببیند که خواهد مرد. در این خوانش، مار نمادِ معرفت است و داستان‌ها خاطره‌ای از چگونگیِ ورود آن را حفظ می‌کنند؛ زنی در آغازِ این زنجیره، چنان‌که در متن عبری و در روایت‌های بسیارِ زنانِ سالخورده کنار جویبار دیده می‌شود.

داستان یونانی یک چرخش دیگر هم می‌افزاید. مار تشنگیِ خر را همراه با دارو ربود، و اکنون نیشش همان تشنگی را به ما منتقل می‌کند. هدیهٔ جوانی به درون مار رفت و آنچه از مار بیرون می‌آید زهر است. آیین مارِ آگاهی استدلال می‌کند که زهر، آیینی مقدس و واقعی برای آن معرفت بود؛ و مقالهٔ زهر، میوهٔ معرفت است آن را تا عدن دنبال می‌کند. اگر اسطورهٔ نیکاندر را همان‌گونه که نوشته شده بخوانیم، می‌گوید داروی ضدپیری اکنون در دهانِ مار است.


Sources #

  1. Nicander. Theriaca 343–358، و شروح به ویراستاری H. Keil. در Theriaca et Alexipharmaca، به ویراستاری O. Schneider. لایپزیگ: Teubner، 1856. شروح، صص. 28–29.
  2. Aelian. De natura animalium 6.51. در Claudii Aeliani De natura animalium libri XVII، به ویراستاری R. Hercher، جلد I. لایپزیگ: Teubner، 1864. صص. 162–163.
  3. Liddell, H. G., R. Scott and H. S. Jones. A Greek–English Lexicon، ذیلِ γῆρας. آکسفورد، 1940.
  4. Thompson, R. Campbell. The Epic of Gilgamish: Text, Transliteration, and Notes. آکسفورد: Clarendon Press، 1930. لوح XI 259–290؛ یادداشتِ سطر 289، ص. 89.
  5. George, A. R. The Babylonian Gilgamesh Epic: Introduction, Critical Edition and Cuneiform Texts. 2 جلد. آکسفورد: Oxford University Press، 2003.
  6. Genesis 2–3، متن ماسوری. Sefaria.
  7. Genesis Rabbah 20.11. Sefaria.
  8. Etheridge, J. W.، مترجم. The Targums of Onkelos and Jonathan ben Uzziel on the Pentateuch، جلد I. لندن، 1862. صص. 166، 168.
  9. Frazer, J. G. Folk-Lore in the Old Testament، جلد I. لندن: Macmillan، 1918. فصل II، “The Fall of Man”، صص. 45–77.
  10. Frazer, J. G. The Belief in Immortality and the Worship of the Dead، جلد I. لندن: Macmillan، 1913. درس‌گفتار III، “Myths of the Origin of Death”.
  11. Thompson, Stith. Motif-Index of Folk-Literature، ویراستِ بازنگری‌شده. بلومینگتون: Indiana University Press، 1955–58. بن‌مایه‌های A1319.12، A1335.4، A1335.5.
  12. Witzel, E. J. Michael. The Origins of the World’s Mythologies. آکسفورد: Oxford University Press، 2012. صص. 307، 364، 368.
  13. Malinowski, Bronisław. Myth in Primitive Psychology. لندن: Kegan Paul، 1926. صص. 60–62.
  14. Wirz, Paul. Die Marind-anim von Holländisch-Süd-Neu-Guinea، جلد I. هامبورگ، 1921. ص. 49.
  15. Landtman, Gunnar. The Folk-Tales of the Kiwai Papuans. هلسینکی، 1917. صص. 109–110، 342–344.
  16. Nevsky, Nikolai. Tsuki to fushi [The Moon and Immortality]، به ویراستاری Oka Masao. توکیو: Heibonsha، 1971.
  17. Naumann, Nelly. Japanese Prehistory: The Material and Spiritual Culture of the Jōmon Period. ویسبادن: Harrassowitz، 2000. ص. 133.
  18. Chen, Fanfan. “The Threefold Mimesis of Evil in the Myths of Formosan Aborigines.” Caietele Echinox 24 (2013).
  19. Barbosa Rodrigues, João. Poranduba amazonense. ریو دو ژانیرو، 1890. صص. 234–235.
  20. Nimuendajú, Curt. The Tukuna. برکلی: University of California Press، 1952. صص. 135–136.
  21. Ganguli, K. M.، مترجم. The Mahabharata, Book 1: Adi Parva. کلکته، 1883–96. بخش XXXIV.
  22. Eggeling, Julius، مترجم. The Satapatha-Brahmana, part V. Sacred Books of the East 44. آکسفورد، 1900. ص. 38.
  23. Galen. Ad Glauconem de methodo medendi II. در Claudii Galeni opera omnia، به ویراستاری C. G. Kühn، جلد XI. لایپزیگ، 1826. صص. 143–144.
  24. Neba, Divine Che. “The Origin of Eternal Death” (نگمبا، کامرون). پیمایش Our Mythical Childhood، 2018.