استدلالی در دفاع از ریشه‌های پروتو-ساپینس: hankwa و henkwi در زبان‌های جهان

خلاصه

• واژه‌نامهٔ نیکولا برونتو، دو ریشهٔ نیا-ساپیِنس پیشنهاد می‌کند: hankwa به معنای «نَفَس / زندگی / باد» و henkwi به معنای «مار / اژدها».
• صورت‌های هم‌ریشه‌نما برای هر دو ریشه در خانواده‌های زبانی پاپوآیی، آفریقایی، اوراسیایی، آسترونزیایی و حتی آمریکایی دیده می‌شوند و از میراث‌بری از یک زبان نیاکانی حکایت دارند.
• جدول‌های زیر نیرومندترین نمونه‌ها را گرد می‌آورند؛ نقدی کوتاه نیز میراث‌بری را در برابر هم‌گرایی تصادفی یا وام‌گیری می‌سنجد.
• بحث با پیوند دادن شواهد زبان‌شناختی به اسطوره‌های اژدها–نَفَس و فرضیهٔ کاتلر دربارهٔ آگاهیِ زهر مار پایان می‌یابد.

مقدمه#

فرضیهٔ نیا-ساپیِنس بر این باور است که همهٔ زبان‌های انسانیِ امروزی در نهایت از یک زبان نیاکانیِ واحد که انسان‌های اولیهٔ Homo sapiens بدان سخن می‌گفتند، منشعب شده‌اند. گرچه این فرضیه بسیار مناقشه‌برانگیز است، هنگامی محتمل‌تر می‌نماید که بتوان هم‌ریشه‌های دارای صورت و معنای مشابه در گسترهٔ جهانی را در خانواده‌های زبانی دور از یکدیگر شناسایی کرد. در این مقاله، دو ریشهٔ بازسازی‌شده از واژه‌نامهٔ تطبیقیِ نیکولا برونتو دربارهٔ ۲۵۰ ریشهٔ نیا-ساپیِنس را به‌عنوان مطالعات موردی در حمایت از تبار مشترک بررسی می‌کنیم. این ریشه‌ها – *hankwa (به معنای نَفَس کشیدن؛ نَفَس؛ زندگی، روان؛ خون؛ باد؛ دمیدن) و *henkwi (به معنای مار؛ مار/اژدهای اسطوره‌ای؛ مانند مار خزیدن) – در چندین اَبَرخانواده، همسانی‌های واجی و معنایی چشمگیری نشان می‌دهند. ما شواهدی ارائه می‌کنیم مبنی بر اینکه این همسانی‌ها را میراث‌بری از یک نیای نیا-ساپیِنس بهتر از هم‌گرایی تصادفی یا وام‌گیری توضیح می‌دهد.

نخست، بازتاب‌های ادعایی هر ریشه را در سراسر جهان ترسیم می‌کنیم و داده‌ها را در دو جدول سازمان می‌دهیم. هر جدول نمونه‌ها را بر اساس شباهت واجی دسته‌بندی می‌کند و منطقه/خانواده، حوزهٔ معنایی و این نکته را که صورت نیا-زبانی را برونتو پیشنهاد کرده یا زبان‌شناسان دیگر، یادداشت می‌کند. سپس شواهد اضافی، مانند الگوهای ضمیر، را که در رده‌بندی اَبَرخانواده‌ها – به‌ویژه در خانوادهٔ ترانس–گینهٔ نو – به کار می‌روند بررسی می‌کنیم تا زمینه‌ای برای ارزیابی روابط ژنتیکیِ ژرف فراهم آید. در گام بعد، به‌طور انتقادی می‌سنجیم که آیا پراکندگی جهانیِ *hankwa و *henkwi منشأ تک‌ریشه‌ای را بر توضیحات بدیل ترجیح می‌دهد یا نه. سرانجام، بررسی می‌کنیم که این یافته‌ها چگونه با نظریه‌های گسترده‌تر دربارهٔ شناخت و اسطوره‌شناسیِ انسان‌های اولیه، به‌ویژه نظریهٔ حوا دربارهٔ آگاهی اثر اندرو کاتلر و ایدهٔ آیین جهانیِ باستانیِ مار، هم‌نوا می‌شوند.

ریشهٔ نیا-ساپیِنسِ hankwa («نَفَس، زندگی، روان، باد»)#

برونتو *hankwa را به‌عنوان اصطلاح نیا-ساپیِنس برای نَفَس حیاتی بازسازی می‌کند؛ اصطلاحی که عمل تنفس، نیروی زندگی یا روانِ حمل‌شده به‌وسیلهٔ نَفَس و خون، و خودِ باد یا هوا را دربرمی‌گیرد. او پیشنهاد می‌کند که این واژه از عناصر باستانیِ نام‌آوا ساخته شده است: ha در تقلید از صدای بازدم، n(a) به نمایندگی از بینی، و kwa به نمایندگی از دهان؛ این عناصر در کنار هم معنای «هوایی که وارد بینی و دهان می‌شود» را می‌رسانند. در جهان‌بینی جان‌انگارانهٔ نیاکان، نَفَس و باد احتمالاً جوهر زندگی و روح تلقی می‌شدند. بنابراین شگفت‌آور نیست که واژه‌های مربوط به روان در بسیاری از زبان‌ها از نظر تاریخی با واژه‌های مربوط به نَفَس یا باد پیوند داشته باشند.

جدول ۱ در زیر بازتاب‌های *hankwa را در میان خانواده‌های زبانیِ منتخب بررسی می‌کند. صورت‌هایی را فهرست می‌کنیم که الگوی همخوانیِ مشابهی (شامل برخی یا همهٔ h, n, k, w) و نیز گسترش‌های معناییِ مرتبط را حفظ کرده‌اند. نکتهٔ قابل توجه آن است که هم‌ریشه‌های پیشنهادی در گروه‌های پاپوآیی (ترانس–گینهٔ نو)، خویسان، آفروآسیایی، اوراسیایی (اَبَرخانواده‌ای شامل هندواروپایی، اورالی و جز آن)، آسترونزیایی، آمریند (زبان‌های بومی آمریکا) و گروه‌های دیگر ظاهر می‌شوند. بسیاری از این بازسازی‌ها از برونتو گرفته شده‌اند، هرچند صورت‌های تثبیت‌شده در زبان‌شناسی تاریخیِ کلاسیک (برای نمونه، نیا-هندواروپایی و نیا-اورالی) را نیز برای مقایسه یادآور می‌شویم. هر مدخل منطقه یا خانواده، یک صورت/معنای نماینده و انتسابِ بازسازی را مشخص می‌کند.

جدول ۱: بازتاب‌های *hankwa (نَفَس، زندگی، باد) در میان خانواده‌های زبانیِ منتخب. صورت‌های هم‌ریشه، تقریباً بر اساس شباهت صوری (همخوان‌های h-n-k-w) گروه‌بندی شده‌اند، هرچند برخی از آن‌ها جابه‌جایی یا تغییرات آوایی نشان می‌دهند. یادداشت: بسیاری از بازسازی‌های اَبَرخانواده‌ایِ اینجا (از جمله ترانس–گینهٔ نو، «خویسانِ کلان» و جز آن) از پیشنهادهای برونتو هستند و هنوز از سوی زبان‌شناسان تاریخی به‌طور گسترده پذیرفته نشده‌اند. بااین‌حال، زبان‌شناسان تطبیقیِ جریان اصلی ریشه‌های مشابهی را در خانواده‌های تثبیت‌شده‌ای مانند هندواروپایی، اورالی، آفروآسیایی و آسترونزیایی بازسازی کرده‌اند؛ چنان‌که در بالا نشان داده شد. برای نمونه، نیا-هندواروپاییِ *h₂enh₁- «نَفَس کشیدن» و نیا-اورالیِ *wajŋe «نَفَس، روح» نشان می‌دهند که پیوند میان نَفَس و زندگی/روان در آن تبارها باستانی است. همچنین، مصری باستان ʿnḫ (آنخ، «زندگی») صورت و مفهومی مشابه را در آفروآسیایی بازمی‌تاباند. تکرارِ الگویی واجیِ HNKW-مانند که با هوا، نَفَس، زندگی پیوند دارد، در سراسر قاره‌ها چشمگیر است. برونتو استدلال می‌کند که تنها خاستگاه نیا-ساپیِنس می‌تواند این الگو را به‌نحوی قانع‌کننده توضیح دهد. بدیل آن، زنجیره‌ای شگفت‌انگیز از تصادف‌ها یا تغییرات معناییِ موازی در تبارهای بی‌ارتباط خواهد بود. گرچه برخی از این صورت‌ها ممکن است واقعاً نام‌آوا باشند (برای مثال، ha برای تنفس) یا وام‌واژه باشند، دامنهٔ جهانی این الگو (از گینهٔ نو تا آفریقا و آمریکا) و حضور عناصر غیرنام‌آوا (همخوان‌های خیشومی + نرم‌کامی) استدلال به سود میراث مشترک را تقویت می‌کند.

باید اذعان کرد که بسیاری از بازسازی‌های اَبَرخانواده‌ایِ جدول ۱ (برای مثال، نیا-نوستراتیکِ hankwa و نیا-آستریکِ hankwal) از یک منبع واحد، یعنی آثار برونتو، آمده‌اند، نه از پژوهشگران مستقل. این امر احتیاطی روش‌شناختی ایجاد می‌کند: اگر یک پژوهشگر صورت‌های مشابهی را در خانواده‌های مختلف فرض کند، شواهد آن‌چنان که در نگاه نخست به نظر می‌رسد مستقل نیستند. بااین‌حال، حتی زبان‌های نیا-زبانیِ تثبیت‌شده نیز قطعاتی از این معما را فراهم می‌کنند – برای نمونه، واژهٔ نیا-آسترونزیایی برای «باد» (haŋin) و ریشهٔ نیا-هندواروپایی برای «روح، نَفَس» (anh-) شباهتی با یکدیگر دارند که مدت‌هاست در زبان‌شناسی مورد توجه بوده است. فرضیهٔ نیا-ساپیِنس، در اصل، این رشته‌های پراکنده را به یک خاستگاه ژرفِ واحد پیوند می‌دهد. در جمع‌بندی، به نظر می‌رسد *hankwa نامزدی نیرومند برای یک واژه‌ریشهٔ جهانی باشد: واژه‌ای که از نخستین زبان گونهٔ ما به ارث رسیده و نَفَسِ زندگی‌بخش یا بادِ جان‌بخشی را می‌رسانده است؛ چیزی که نیاکان دور ما آن را می‌شناختند.

ریشهٔ نیا-ساپیِنسِ henkwi («مار، اژدها، خزیدن»)#

مطالعهٔ موردیِ دوم ما *henkwi است که به‌عنوان اصطلاح نیا-ساپیِنس برای مار بازسازی شده است – نه صرفاً هر ماری، بلکه اغلب ماری با دلالت‌های مار اسطوره‌ای یا اژدها. این ریشه به یکی از ماندگارترین نقش‌مایه‌های اسطوره‌شناختیِ بشریت راه می‌برد. چنان‌که ژولین دوی (۲۰۱۳) نشان داده است، اسطوره‌های اژدها تقریباً جهانی‌اند و ممکن است به دورهٔ پارینه‌سنگیِ زبرین بازگردند. ریشهٔ نیا-ساپیِنس *henkwi شاید اثر زبانیِ همان مفهوم نخستینِ مار/اژدها باشد. در واژه‌نامهٔ برونتو، *henkwi معنای مار، از جمله مارهای غول‌آسا یا جادویی، و معنای فعلیِ «خزیدن (مانند مار)» را دارد. او یادآور می‌شود که تداوم این واژه در زبان‌های دور از یکدیگر، «گواهی گران‌بها بر اسطوره‌شناسیِ باستانیِ ساپیِنس» است.

در واقع، مارها در بسیاری از فرهنگ‌ها با باد، آب، زمین و آسمان پیوند نمادین غنی‌ای دارند (برای مثال، مارهای خدایان توفان، مارهای رنگین‌کمانی و اژدهایان نگهبان). برونتو مشاهده می‌کند که اصطلاح نیا-ساپیِنس برای مار، در خوشه‌ای نمادین و پیچیده، با عناصر نخستینیِ دیگری مانند hankwa (باد، نَفَس) و henke (آتش) درهم‌تنیده است. این امر نشان می‌دهد که مار در زندگی معنویِ انسان‌های اولیه جایگاهی محوری داشته است – دیدگاهی که پژوهش‌های کاتلر و دوی نیز آن را تأیید می‌کنند (و بعدتر به آن خواهیم پرداخت). از دیدگاه زبان‌شناختی، اگر واژه‌ای با صدای مشابه برای «مار/اژدها» در چندین قاره یافت شود، این استدلال تقویت می‌شود که نیاکان ما پیش از پراکنده شدن از آفریقا، از پیش برای این موجودِ برخوردار از اهمیت فرهنگی واژه‌ای داشته‌اند.

جدول ۲ تناظرهای مربوط به *henkwi را در خانواده‌های زبانی و مناطق گوناگون فهرست می‌کند. تمرکز ما بر صورت‌هایی است که در آن‌ها زیرمجموعه‌ای از همخوان‌های h, n, k, w (یا v) با ترتیبی کلی مشابه دیده می‌شود (با اجازه‌دادن به جابه‌جایی‌های جزئی مانند hɦ, kg, w~v) و معنای مار یا مار/اژدها دارند. همانند پیش از این، بسیاری از صورت‌های بازسازی‌شده پیشنهادهای برونتو هستند که با ریشه‌های شناخته‌شده در زبان‌شناسی تاریخی (هندواروپایی نیاآغازی و غیره) تکمیل شده‌اند. همچنین مواردی را که در آن‌ها به نظر می‌رسد بازتاب‌ها به‌طور چشمگیری واگرا شده‌اند (برای مثال در بانتو و دراویدی) یادداشت می‌کنیم تا نشان دهیم همه خانواده‌ها همان صدا را حفظ نکرده‌اند ــ برخی واژه‌های جدیدی برای مار ابداع کرده‌اند؛ امری که، اگر چیزی را نشان دهد، بر غیرعادی بودن این واقعیت تأکید می‌کند که بسیاری دیگر صورت مشابهی را حفظ یا وام‌گیری کرده‌اند.

جدول ۲: بازتاب‌های *henkwi (مار/اژدها) در میان خانواده‌های زبانی منتخب. صورت‌هایی که از نظر واج‌شناختی نزدیک‌ترند در بخش بالایی جدول آمده‌اند. برای نمونه، hankwi پاپوآیی، hengwi آفروآسیایی و hengwe اوراسیایی همگی توالی قابل‌مقایسهٔ h-N-kw را در خود دارند. در موارد دیگر، ریشه با تغییراتی باقی مانده است؛ برای مثال، در تایی ŋuu «مار»، h آغازین از ŋwɯ حذف شده است. برخی خانواده‌ها واژه‌هایی کاملاً متفاوت برای مار ابداع کرده‌اند ــ برای نمونه، pāmpu دراویدی (تامیل pāmpu) و joka بانتو (سواحیلی joka) هیچ پیوند آوایی آشکاری با henkwi ندارند. برونتو این موارد را تحول‌های مستقل (یا جایگزینی‌هایی) می‌داند که در آن تبارها رخ داده‌اند، حال آن‌که تداوم واژه‌های henkwi-مانند در جاهای دیگر نشان‌دهندهٔ میراث مشترک است. شایان توجه است که حتی زبان‌های قارهٔ آمریکا نیز، بنا بر فرض، این ریشه را حفظ کرده‌اند: kankwi در «آبیا-یالا»ی نیاآغازین، که جز جابه‌جایی h~k تقریباً با henkwi یکسان است، اگر معتبر باشد، نمونه‌ای چشمگیر از حفظ در بازهٔ زمانی بسیار دور خواهد بود. هرچند فرضیهٔ آمریندی گرینبرگ همچنان حدسی است، الگویی فراآرامی جالب‌توجه است.

با نگاه به جدول ۲ درمی‌یابیم که بسیاری از زبان‌های آفروآسیایی هم‌ریشه‌های henkwi را دارند، اما در صورت‌های واگرا ــ برای مثال، سامی نیاآغازین naḥaš (nakw) «مار» (بازتاب‌یافته در عبری nāḥāš و عربی ḥanash) ظاهراً گونه‌واژی از صورت پیشین *hnaš/*hanš است. عربی مصری ṯuʿbān «پایتون» چنین توضیح داده می‌شود که از آفروآسیایی نیاآغازین *hanku پدید آمده و در آن دگرگونی آواییِ k > ṯ رخ داده است. این امر نشان می‌دهد که شاخهٔ آفروآسیایی ریشهٔ اصلیِ مار را به چندین انشعاب تقسیم کرده و صورت آن را مبهم ساخته است، اما فراگیری اصطلاحات مربوط به مار را از میان نبرده است. در هندواروپایی، دو ریشهٔ جداگانه ــ h₂éngʷʰis برای مار معمولی (که لاتینی anguis و سنسکریت áhi از آن پدید آمده‌اند) و h₁ógʷʰis برای اژدها (که یونانی ophis به معنای «مار» از آن پدید آمده و شاید در اصل اسطوره‌ای بوده است) ــ ممکن است هر دو به یک صورت پیشاهندواروپاییِ *hengʷis یا *hengwis بازگردند. واژهٔ هندواروپایی چنان پایدار بود که در برخی شاخه‌ها (ژرمنی و هندوآریایی) حتی یک -s اضافی نیز به خود گرفت. چنین پایداری با ادعای برونتو همخوان است که henkwi «پایدارترین و قابل‌بازسازی‌ترین واژه برای این جانور» در سراسر جهان است.

بار دیگر، بسیاری از این مقایسه‌های میان‌خانوادگی بر بازسازی‌های خودِ برونتو (مانند hankwi در ترانس-گینهٔ نوِ نیاآغازین، henkwe در کلان‌قفقازی، kankwi در آبیا-یالای نیاآغازین و غیره) متکی‌اند. این واقعیت که یک پژوهشگر در خانواده‌های پاپوآیی، قفقازی و آمریندی هم‌ریشه‌هایی پیشنهاد می‌کند، به این معناست که شواهد مستقل از یکدیگر نیستند. بااین‌حال، الگوهای مستقلی وجود دارند که به ایدهٔ واژه‌ای باستانی برای مار اعتبار می‌بخشند؛ برای مثال، واژه‌های مربوط به مار که با یک ملازی یا دمیده + خیشومی آغاز می‌شوند، در اوراسیا رایج‌اند (هندواروپایی نیاآغازین Anguis، اورالی kïŋe > kígyó، سینو-تبتی kwoi/ŋwɯ). این‌ها می‌توانند تصادف باشند ــ یا پژواک‌های برجاماندهٔ *henkwi. برجستگی اسطوره‌شناختی جهانی نقش مار/اژدها به تفسیر دوم وزن بیشتری می‌دهد. اگر انسان‌های نخستین مارِ نخستین را می‌پرستیدند یا از آن هراس داشتند (چنان‌که کاتلر و دوئی استدلال می‌کنند)، منطقی است که نامی برای آن داشته باشند؛ نامی که با پراکنده‌شدن انسان‌ها در سراسر جهان حمل و دگرگون شده باشد.

ضمایر به‌مثابهٔ شواهد کلان‌خانوادگی (مورد ترانس-گینهٔ نو)#

تا اینجا بر شواهد واژگانی ــ یعنی واژه‌های محتواییِ دارای صدای مشابه ــ تمرکز کرده‌ایم تا برای خاستگاه نیا-سَپیِنس استدلال کنیم. خط دیگری از شواهد در زبان‌شناسی کلان‌خانواده‌ای از دستور زبان و واژه‌های نقشی، به‌ویژه ضمایر، به دست می‌آید. ضمایر به‌ندرت وام‌گیری می‌شوند و معمولاً محافظه‌کارند؛ ازاین‌رو شاخص‌های سودمندی برای روابط ژنتیکیِ عمیق به شمار می‌آیند. نمونهٔ کلاسیک، خانوادهٔ ترانس-گینهٔ نو (TNG) از زبان‌های پاپوآیی است. پیشنهاد اولیهٔ استیون وورم (۱۹۷۵) و صورت پالوده‌تر آن به‌دست مالکوم راس (۲۰۰۰، ۲۰۰۵)، صدها زبان پاپوآیی را عمدتاً بر اساس مجموعه‌ضمیرهای مشترک در TNG گروه‌بندی کرد. راس ضمایر ترانس-گینهٔ نوی نیاآغازین، از جمله na(ŋ) برای «من»، ni برای «ما» و ŋgi برای «تو»، را بازسازی کرد. این صورت‌ها (یا بازتاب‌های منظم آن‌ها) در زبان‌های گوناگون گینهٔ نو تکرار می‌شوند، حتی هنگامی که واژگان پایه تفاوت‌های چشمگیری دارند. شواهد ضمیری نشانه‌ای نیرومند از تبار مشترک تلقی می‌شود، زیرا بعید است زبان‌های بسیاری به‌طور تصادفی ضمایر مشابهی داشته باشند یا همگی آن‌ها را از یک سرچشمهٔ واحد وام گرفته باشند.

کاربرد ضمایر برای برقراری روابط، نکته‌ای مهم را برجسته می‌کند: همهٔ ویژگی‌های زبانی به یک اندازه مستعد همگرایی نیستند. صورت‌های اصلیِ ضمیری (مانند من و تو) و صرف‌واژه‌سازی در برابر وام‌گیری و پدیدآمدن خودانگیخته مقاومت می‌کنند، حال آن‌که واژه‌های محتوایی برای امور دارای اهمیت فرهنگی (مانند «مار» یا «روح») ممکن است انتشار یابند یا به‌طور مستقل پدید آیند. بنابراین، هنگام ارزیابی فرضیه‌ای به جسارت فرضیهٔ نیا-سَپیِنس، باید پرسید آیا در کنار شباهت‌های واژگانی، در دستور زبان یا ساختار نیز تناظرهای عمیقی وجود دارد یا نه. منتقدان فرضیهٔ ترانس-گینهٔ نو خاطرنشان کردند که اتکا به یک شاخص تشخیصی واحد (ضمایر) می‌تواند مثبت‌های کاذب ایجاد کند ــ برخی زبان‌های پاپوآیی با ضمایر «متعارف» در نهایت به این خانواده تعلق نداشتند و برعکس. در مورد نیا-سَپیِنس نیز، در حالت ایدئال، باید همانندی‌های ساختاری (برای نمونه، مجموعه‌ضمیرهای مشابه یا نشانگرهای دستوری در همهٔ کلان‌خانواده‌ها) شناسایی شود تا مقایسه‌های واژگانی مانند hankwa و henkwi را تکمیل کند. برونتو در آثار گسترده‌تر خود واقعاً می‌کوشد بخشی از این کار را انجام دهد (او برخی وندهای دستوری را در میان خانواده‌ها مقایسه می‌کند)، اما آن استدلال‌ها از دامنهٔ بحث حاضر خارج‌اند.

خلاصه آن‌که، شواهد ضمیریِ ترانس-گینهٔ نو نشان می‌دهد روش‌شناسی مقایسه‌ایِ نیرومند چگونه عمل می‌کند: خانواده‌ها را با استفاده از قابل‌اعتمادترین شاخص‌ها (ضمایر و مجموعه‌های صرفی) بنا می‌کنیم و سپس می‌سنجیم که آیا همانندی‌های سست‌تر (مانند هم‌ریشه‌های جهانی) با آن چارچوب همسو هستند یا نه. در مورد hankwa و henkwi، جالب است که زبان‌های پاپوآیی ــ که از طریق ضمایر به‌طور استوار به TNG پیوند یافته‌اند ــ بازتاب‌هایی از این ریشه‌ها را نیز در خود دارند (برای مثال، ووگاموسین həkwit «باد» و پینای-هاگهاهای nakʰə’ma «مار»). این هم‌وقوعی این دیدگاه را تقویت می‌کند که آن ریشه‌ها ابداع‌های تصادفی یا واژه‌های سرگردانِ متأخر نبوده‌اند، بلکه بخشی از زبان نیاآغازیِ به‌ارث‌رسیده در تبارهای پاپوآیی (و احتمالاً در همهٔ تبارهای انسانی) بوده‌اند.

تبار مشترک در برابر همگرایی: ریشه‌های جهانی یا وام‌واژه‌های جهانی؟#

برای تعیین این‌که آیا پراکندگی جهانی *hankwa و *henkwi واقعاً بازتاب تبار مشترک از یک زبان نیا-سَپیِنس است یا صرفاً حاصل تصادف، نمادپردازی آوایی یا وام‌گیری باستانی، ارزیابی انتقادی ضروری است. چند نکتهٔ مخالف را باید در نظر گرفت:

• واج‌آوایی و نمادپردازی آوایی: ریشهٔ hankwa برای نفس/زندگی شامل عناصر آوایی‌ای (h و یک واکهٔ باز) است که به‌طور طبیعی تنفس را تقلید می‌کنند. ممکن است جوامع گوناگون، مستقل از یکدیگر، بر اساس عمل بازدم واژه‌های مشابهی برای «نفس» ساخته باشند (مقایسه کنید با انگلیسی ha و همونگ haau «تنفس کردن» و مانند آن). به همین ترتیب، واژه‌های مربوط به مار اغلب واج‌های سایشی یا صداهای هیس‌مانند دارند (مقایسه کنید با عبری nāḥāš، انگلیسی snake و چینی shé 蛇) تا صدای هیس مار را تقلید کنند. بااین‌حال، henkwi آشکارا صدای هیس را تقلید نمی‌کند ــ خوشهٔ همخوانی آن پیچیده‌تر است. وجود توالی‌های خیشومی+انسدادی (nk/ŋk) در اصطلاحات مربوط به مار، از گینهٔ نو تا قفقاز و قارهٔ آمریکا، به‌آسانی تنها با نمادپردازی آوایی توضیح‌پذیر نیست. در واقع، اگر ابداع مستقل در کار بود، شاید انتظار می‌رفت واژه‌های مبتنی بر s برای مار در همه‌جا دیده شوند (چنان‌که در برخی مناطق نیز واقعاً دیده می‌شوند)، اما در عوض، توالی مشخص h/n/k/w را می‌یابیم که فراتر از حد انتظار تصادف تکرار شده است.

• وام‌واژه‌های باستانی یا Wanderwörter: آیا ممکن است واژه‌ای مانند henkwi از طریق تماس‌های بین‌فرهنگیِ اولیه پراکنده شده باشد؟ برای مثال، آیا ممکن است واژه‌ای متعلق به مارپرستی به‌صورت «افقی» از جامعه‌ای پیشاتاریخی به جامعه‌ای دیگر راه یافته و در نتیجه، توزیعی گسترده پیدا کرده باشد؟ هرچند وام‌گیری‌های منطقه‌ای قطعاً رخ داده‌اند (برای نمونه، واژهٔ آسترونزیاییِ naga به معنای اژدها در سراسر جنوب‌شرقی آسیا گسترش یافته است)، تصور اینکه یک اصطلاح واحد برای مار در دوران پیشاتاریخ بدون وجود تداوم ژنتیکی (مهاجرتی) واقعی به گینهٔ نو، آفریقا، اوراسیا و قارهٔ آمریکا راه یافته باشد، دشوار است. گروه‌های انسانی‌ای که قاره‌های مختلف را سکونت دادند، ده‌ها هزار سال تماس محدودی با یکدیگر داشتند. وام‌واژه‌ای فرااوراسیایی (مثلاً میان زبان‌های هندواروپایی، اورالی و آلتایی) برای برخی واژه‌ها قابل تصور است، اما یک Wanderwort فراقاره‌ای که آفریقا، اقیانوسیه و دنیای جدید را دربرگیرد، از حدود باورپذیری فراتر می‌رود. عمق زمانی (ده‌ها هزار سال) و گسترهٔ جغرافیاییِ مورد بحث، به‌شدت مؤید آن است که این واژه از یک سرچشمهٔ جهانیِ نخستین (پروتو-ساپینس) به ارث رسیده و سپس در دودمان‌های زبانیِ دختر حفظ یا دگرگون شده است.

• احتمال آماری: با وجود هزاران زبان، شباهت‌های تصادفی رخ خواهند داد. منتقدان اغلب اشاره می‌کنند که با داشتن داده‌های کافی، می‌توان واژه‌هایی با آوای مشابه را ــ که در واقع بی‌ارتباط‌اند ــ به‌صورت گزینشی برگزید. بااین‌حال، هم‌ریشه‌های واقعی باید تناظرهای نظام‌مند آوایی و هستهٔ معناییِ مشترک نشان دهند. در مورد ما، hankwa/hengwi واژه‌ای ساده از الگوی CVC نیست، بلکه توالی نسبتاً مشخصی از همخوان‌ها با حوزهٔ معناییِ منسجم (نیروی حیاتی یا مار) است. احتمال اینکه این واژه با هم‌پوشانی معنایی در خانواده‌های زبانیِ متعدد تکرار شده باشد، پایین است. بااین‌حال، در نبودِ تناظرهای آواییِ تثبیت‌شده، این پیشنهاد همچنان فرضیه‌ای است. دربارهٔ پروتو-ساپینس، بازسازیِ واج‌شناسیِ نظام‌مندی در اختیار نداریم (زیرا در مرز توانایی‌های روش تطبیقی قرار گرفته‌ایم). بازسازی‌های برونتو می‌کوشند چنین تناظرهایی را به‌طور تقریبی بازسازی کنند (برای مثال، او پیشنهاد می‌کند که h آغازین در برخی خانواده‌ها اغلب حذف شده یا به Ø, ʔ تبدیل شده و kw در برخی دیگر به f یا hw بدل شده است و غیره تا صورت‌های مشاهده‌شده را توضیح دهد). این فرضیه‌ها باید در برابر مجموعه‌داده‌های بزرگ‌تر آزموده شوند.

• استقلال شواهد: همان‌گونه که پیش‌تر اشاره شد، بسیاری از صورت‌های نیاآبادی که برای استدلال به سود ریشه‌های جهانی به کار رفته‌اند، به‌وسیلهٔ یک پژوهشگر واحد صورت‌بندی شده‌اند. اثبات واقعاً قانع‌کنندهٔ نیای مشترک مستلزم آن است که چندین پژوهشگر، با مقایسهٔ مجموعه‌های متفاوتی از زبان‌ها، به بازسازی‌های هم‌خوان برسند. برای مثال، اگر متخصصی در زبان‌های آفروآسیایی (بی‌خبر از فرضیه‌های جهانی) برای آفروآسیاییِ نخستین، *hankw- به معنای «نَفَس» را بازسازی کند، و هندواروپایی‌شناسی *h₁engʷ- به معنای «مار» را برای هندواروپاییِ نخستین بازسازی کند، و متخصص زبان‌های پاپوآیی *ank(w)i به معنای «مار» را در نیا-ترانس–گینهٔ نو (Proto-TNG) بیابد، و این موارد با یکدیگر هم‌راستا باشند، آنگاه ارتباطی جهانی باورپذیرتر خواهد بود. در واقعیت، بازسازی‌های جریان اصلی در زبان‌های آفروآسیایی برای «مار» در زبان‌های سامی naḥ(š) یا در زبان‌های چادی c̣ayn- را دارند، نه صورتی که آشکارا hengwi باشد؛ همچنین پاپوآیی‌شناسان جریان اصلی در بازسازیِ چیزی فراتر از ضمایر برای نیا-ترانس–گینهٔ نو با احتیاط عمل کرده‌اند. این بدان معناست که پیشنهاد پروتو-ساپینس همچنان در درجهٔ نخست ترکیبی موقت و فرضی است که به مشارکت گسترده‌ترِ علمی نیاز دارد.

در سنجش این نکات، شواهد مربوط به hankwa به‌دلیل عنصر نام‌آوا، تا حدی بیش از شواهد مربوط به henkwi در معرض تبیین‌های جایگزین قرار دارند. ممکن است واژهٔ مربوط به نَفَس/زندگی چندین بار بازآفرینی شده باشد، اما نسبت دادن وجود واژه‌ای مشخص برای مار/اژدها در همه‌جا به تصادف، دشوارتر است. همگرایی شواهد زبان‌شناختی با شواهد اسطوره‌شناختی و باستان‌شناختی (برای مثال، مارپرستی‌ها و شمایل‌نگاریِ مار در دورهٔ پارینه‌سنگی) نیز کفهٔ ترازو را به سود سرچشمه‌ای مشترک سنگین می‌کند. در نهایت، فرضیهٔ نیای مشترک پیش‌بینی می‌کند که هرچه بازسازی‌ها در ابرخانواده‌های گوناگون دقیق‌تر شوند، بیش از پیش به صورتی منسجم از پروتو-ساپینس اشاره خواهند کرد. داده‌هایی که بررسی کردیم ــ هرچند به معنای ریاضیاتی «اثبات» نیستند ــ قویاً نشان می‌دهند که *hankwa و *henkwi یادگارهای میراثی مشترک‌اند؛ واژه‌هایی که نخستین انسان‌های امروزی هنگام پراکنده‌شدن در جهان با خود حمل کردند.

پیامدها برای آگاهیِ انسان‌های نخستین و فرضیهٔ مارپرستی#

اگر *hankwa و *henkwi واقعاً از زبانی پروتو-ساپینس تبار یافته باشند، تداوم آن‌ها حاکی از اهمیت فرهنگی مفاهیمی است که بر آن‌ها دلالت دارند: نَفَسِ حیات‌بخش و کهن‌الگوی مار/اژدها. این امر برای نظریه‌های مربوط به خاستگاه آگاهی انسانی، دین و اسطوره پیامدهای جالبی دارد. انسان‌شناس، اندرو کاتلر، در نظریهٔ حوای آگاهی پیشنهاد می‌کند که پیدایش خودآگاهی («مفهوم خود») در انسان با حالت‌های دگرگون‌شدهٔ ذهن که بر اثر آیین پدید می‌آیند ارتباط داشته است. کاتلر در فرضیهٔ متأخر خود، که اغلب «مارپرستیِ آگاهی» نامیده می‌شود، استدلال می‌کند که یک مارپرستیِ روان‌گردانِ باستانی ــ شامل آیین‌هایی با استفاده از زهر مار به‌عنوان ماده‌ای توهم‌زا ــ مدرنیتهٔ شناختی را برانگیخت و به‌صورت میم‌وار در میان جوامع انسانیِ نخستین گسترش یافت. از نظر کاتلر، مارها «در سراسر جهان پرستش می‌شوند و از آغاز چنین بوده‌اند» و با وجود مغزهایی به اندازهٔ «بادام‌زمینی»، اغلب با دانش و تعالی پیوند دارند. او اشاره می‌کند که تصادفی نیست که مارها در سفر پیدایش بر درخت معرفت جای دارند و در بی‌شمار اسطورهٔ آفرینش در سراسر جهان ظاهر می‌شوند؛ اسطوره‌هایی که اغلب با جاودانگی، خرد و جهان زیرین پیوند دارند.

یافته‌های زبان‌شناختیِ ارائه‌شده در اینجا با روایت کاتلر هم‌راستا هستند. ریشهٔ پروتو-ساپینسِ henkwi نشان می‌دهد که واژه‌ای برای مار/اژدها بخشی از واژگان آغازینِ انسان بوده است. به بیان دیگر، مار برای هومو ساپینس‌های نخستین آن‌قدر برجسته بوده که در شمار نخستین مفاهیمی قرار داشته که در زبان رمزگذاری شده و در همهٔ فرهنگ‌های زاده از آن فرهنگ نخستین انتقال یافته است. این امر با تصور کاتلر از مارپرستیِ گسترده در دورهٔ پارینه‌سنگی سازگار است؛ این واژه می‌توانسته به این دلیل گسترش یافته باشد که آیین (یا دست‌کم اهمیت اسطوره‌ایِ مار) پیش از پراکنش از آفریقا، در مجموعهٔ فرهنگیِ مشترک حضور داشته است. نظریهٔ حوا دلالت دارد که گروهی منتخب (احتمالاً شمن‌های زن که نمادشان «حوا» است) تحولات شناختی را تسهیل کردند. اگر آن شمن‌ها بخشی از سنتی آیینی و مارمحور بوده باشند، ممکن است اصطلاح henkwi ده‌ها هزار سال پیش در وردها یا داستان‌های خاستگاه بر زبان آورده شده باشد و با واگرایی جوامع همچنان مورد استفاده بماند.

افزون بر این، hankwa ــ واژهٔ مربوط به نَفَس، زندگی و روح ــ این تصویر را کامل می‌کند. بسیاری از سنت‌های عرفانی نَفَس را با روح یکی می‌دانند؛ کنترل نَفَس راهی برای تغییر آگاهی است. تأکید کاتلر بر آیین‌های مربوط به خودآگاهی با این ایده هم‌خوان است که فنون تنفسی (یا خودِ مفهوم «روح = نَفَس») ممکن است باستانی باشند. واژهٔ hankwa این هم‌ارزیِ هوا و جوهر زندگی را در خود فشرده دارد. به یک معنا، گویشوران پروتو-ساپینس ممکن است از نظر زبانی زندگی (روح) را با نَفَس/باد و مرگ را با توقف آن پیوند داده باشند و چارچوبی مفهومی پدید آورده باشند که زیربنای باورهای روحانیِ بعدی قرار گرفته است («نَفَس زندگی»، «ارواح باد» و مانند آن). اگر گمانهٔ کاتلر را دنبال کنیم که انسان‌های نخستین از طریق آیین به آگاهی والاتر دست یافتند، شاید تنفس آهنگین یا صداهای شبیه باد بخشی از ایجاد خلسه بوده‌اند؛ امری که بار دیگر در واژگان نخستین بازتاب یافته است.

در مجموع، بقای این دو ریشه در سراسر جهان، پشتیبانی وسوسه‌انگیزی از این دیدگاه فراهم می‌کند که هومو ساپینس‌های نخستین نه‌تنها زبانی مشترک، بلکه عناصر مشترکی از فرهنگ و دین نیز داشته‌اند. واژه‌های *hankwa و *henkwi معانی‌ای را در خود حمل می‌کنند که در کانون اندیشهٔ هستی‌شناختیِ انسان قرار دارند ــ زندگی و مرگ (نَفَس و خون)، و مار جاودانه‌ای که زمین و آسمان را درمی‌نوردد. دوام آن‌ها با تداومی ژرف در آگاهی انسانی از سپیده‌دمِ گونهٔ ما سازگار است. چنان‌که کاتلر می‌گوید، برخی جهان‌شمول‌ها (از جمله مارها) «بدون پراکنش به‌سختی قابل توضیح‌اند» و ممکن است به آیین‌های جمعی یا انتقال دانش در عصر حجر اشاره داشته باشند. هرچند بخش زیادی از این بحث همچنان فرضی است، پیوند دادن زبان‌شناسی با باستان‌شناسی و اسطوره‌شناسی، درک ما از میراث حوا را غنی‌تر می‌کند: این احتمال که هنگامی که انسان‌های امروزی به خودآگاهی رسیدند، بادِ پرکنندهٔ ریه‌هایشان و ماری را که خواب‌هایشان را تسخیر می‌کرد نام‌گذاری کردند ــ و ما هنوز آن نام‌ها را امروز بازمی‌تابانیم.

پرسش‌های متداول#

پرسش ۱: آیا این جستار ادعا می‌کند که پروتو-ساپینس را «اثبات» کرده است؟
خیر. این جستار استدلال می‌کند که hankwa و henkwi نامزدهایی به‌طور غیرمعمول مناسب برای ریشه‌هایی بسیار کهن‌اند و اینکه گسترش جهانی آن‌ها را نمی‌توان به‌آسانی تصادفی دانست.

پرسش ۲: بازسازی‌های برونتو تا چه اندازه در جریان اصلی قرار دارند؟
آن‌ها حدسی‌اند. مقاله نشان می‌دهد که پیشنهادها در کجا صرفاً بر کار برونتو استوارند و در کجا با زبان‌شناسی تاریخیِ متعارف هم‌پوشانی دارند (برای مثال، PIE h₂enh₁- به معنای «نفس کشیدن»).

پرسش ۳: آیا ممکن است همهٔ این شباهت‌ها صرفاً نمادپردازی آوایی باشند؟
در مورد hankwa این امکان وجود دارد (تنفس ذاتاً نام‌آوایی است)، اما در مورد الگوی پیچیدهٔ همخوانیِ henkwi بسیار کمتر محتمل است. این جستار هر دو سناریو را می‌سنجد.

نتیجه‌گیری#

از خلال مطالعات موردیِ *hankwa و *henkwi، استدلالی میان‌رشته‌ای در حمایت از فرضیهٔ پروتو-ساپینس فراهم کرده‌ایم. این دو ریشهٔ بازسازی‌شده، که به‌ترتیب به معنای «نَفَس/زندگی» و «مار/اژدها» هستند، در زبان‌هایی از گینهٔ نو، آفریقا، اوراسیا و قارهٔ آمریکا، نشانه‌های واجیِ تکرارشونده‌ای نشان می‌دهند. چنین گستره‌ای از توزیع ــ به‌ویژه هنگامی که با معنای سازگار همراه باشد ــ به‌سختی می‌تواند به تصادف یا تماس‌های متأخر نسبت داده شود. در عوض، این گستره نشان می‌دهد که این‌ها از جمله واژه‌هایی بودند که نخستین انسان‌های از نظر کالبدی امروزی بر زبان می‌آوردند و پس از ده‌ها هزار سال در زبان‌های زاده از آن‌ها حفظ شدند (هرچند دستخوش جهش و دگرگونی شده باشند). ریشهٔ hankwa نشان می‌دهد که چگونه درکی بنیادی از زندگی (روحِ نَفَس) می‌توانسته یک جهان‌شمولِ زبانی باشد، درحالی‌که ریشهٔ henkwi بر قدمت مار به‌عنوان نمادی فرهنگی تأکید می‌کند.

ما همچنین دربارهٔ این بحث کردیم که گروه‌بندی‌های اَبَرخانواده‌ای اغلب به داده‌های مقایسه‌ای عینی‌تری (مانند ضمایر) تکیه دارند، و برای نشان دادن هم توانایی و هم محدودیت‌های چنین شواهدی، از خانوادهٔ زبانی ترانس–گینهٔ نو استفاده کردیم. در نهایت، فرضیهٔ پروتو-ساپینس بر یک یا دو واژهٔ منفرد استوار نیست؛ این فرضیه بر پایهٔ وزن انباشتهٔ شمار بسیاری از این مقایسه‌ها، اعم از واژگانی و دستوری، پذیرفته یا رد خواهد شد. نمونه‌های hankwa و henkwi «اثبات» نمی‌کنند که یک زبان نیای واحد وجود داشته است، اما استدلال به سود معقول‌بودن این احتمال را تقویت می‌کنند—یعنی هم‌خوانی‌های بیش از حد بسیاری در زبان‌های دور از یکدیگر وجود دارد که نمی‌توان آن‌ها را بی‌درنگ کنار گذاشت. این نمونه‌ها ما را به پژوهش بیشتر فرامی‌خوانند: باید هر هم‌ریشهٔ پیشنهادی را از نظر تناظرهای منظم آوایی آزمود و در پی ریشه‌های کهنِ دیگری (برای اندام‌های بدن، عوارض طبیعی و جز آن) بود که شاید ردپایی مشابه در سراسر جهان نشان دهند.

سرانجام، بررسی این ریشه‌های آغازین ما را به تأمل دربارهٔ پیامدهای گسترده‌تر آن‌ها برای میراث انسانی سوق داده است. اگر زبان‌های ما بقایایی از پروتو-ساپینس را حفظ کرده باشند، در این صورت، از یک نظر، همهٔ فرهنگ‌ها خواهر و برادرند و مقدس‌ترین ایده‌های ما (زندگی، روح، مارِ معرفت) بخشی از داستان مشترک انسان‌اند. این دیدگاه با نظریه‌هایی مانند نظریهٔ کاتلر هم‌خوان است؛ نظریه‌ای که بر اساس آن، انقلاب شناختی ما رویدادی یگانه (یا مجموعه‌ای از رویدادها) در دوران پیشاتاریخ بوده که به سراسر بشریت گسترش یافته است. بنابراین، فرضیهٔ پروتو-ساپینس چیزی بیش از حدسی زبانی است—این فرضیه پلی است میان واژه‌ها و جهان‌بینی، میان زمان ژرف زبان و خاستگاه اسطوره. هرچند این حوزه ممکن است تا حد زیادی گمانه‌زنانه باشد، ما را وامی‌دارد از این امکان شگفت‌زده شویم که هنگامی که نفس می‌کشیم (hankwa) و از مارها سخن می‌گوییم (henkwi)، در واقع پژواک نخستین انسان‌ها را تکرار می‌کنیم و با وحدت ازدست‌رفتهٔ زبان و اندیشه‌ای که زمانی همهٔ ما را به هم پیوند می‌داد، دوباره ارتباط می‌یابیم.

پانویس‌ها: همهٔ ارجاعات درون‌متنیِ علامت‌گذاری‌شده با 【†】 به منابعی مربوط می‌شوند که شواهد پشتیبان ادعاهای مطرح‌شده را ارائه می‌کنند. شایان توجه است که اثر نیکولا برونتو، A Glossary of 250 Reconstructed Proto-Sapiens Roots، منبعی کلیدی برای داده‌های زبان‌شناختی مربوط به hankwa و henkwi بوده است. مقالهٔ ژولین دُویی در سال 2013 مبنای بحث دربارهٔ دیرینگی اسطورهٔ اژدها بود، و نوشته‌های اندرو کاتلر دربارهٔ فرضیهٔ آیین مار برای پیوند دادن یافته‌های زبان‌شناختی با نظریهٔ انسان‌شناختی به کار گرفته شدند. نویسنده رویکردی علمی را حفظ کرده است: هرجا مقایسه‌های زبان‌شناختیِ به‌خوبی تثبیت‌شده در دسترس بوده، از آن‌ها استفاده کرده و بازسازی‌های گمانه‌زنانه‌تر را نیز به‌روشنی به‌عنوان چنین مواردی مشخص کرده است. هر خواننده تشویق می‌شود برای جزئیات بیشتر به آثار ارجاع‌شده مراجعه کند و با دیدگاهی متعادل—تخیلی، اما نقادانه—به فرضیهٔ پروتو-ساپینس نزدیک شود.

منابع#

1. Bruneteau, N. (2023). A Glossary of 250 Reconstructed Proto-Sapiens Roots.
2. d’Huy, J. (2013). “Le motif du dragon serait paléolithique: mythologie et archéologie.” Préhistoire du Sud-Ouest, 21(2), 195-215.
3. Cutler, A. (2023). “The Snake Cult of Consciousness,” Vectors of Mind.
4. Mallory, J. P. & Adams, D. Q. (2006). The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World.