خلاصه

  • یونانیان باستان بارها دیونیسوس و هراکلس را به‌عنوان پسران زئوس در کنار هم قرار می‌دادند. زندگی این دو پسر نیروی الهی را به دل رنج انسانی می‌آورد.
  • هر دو به هادس رفتند و بازگشتند. متنی باستانی این دو سفر را صریحاً با تشرف پیوند می‌دهد.
  • تصویرشدن آن دو در کنار هم، پرستششان در آیین‌های شهری و انتساب خاندان‌های سلطنتی به آن‌ها، گذار میان زندگی انسانی و الهی را به مسئله‌ای عمومی بدل کرد.
  • عروج هراکلس و بازگشت دیونیسوس با مادرش دو روایت متفاوت از یک امید را پیش می‌نهادند: می‌شد از مرزی که زندگی فانی را دربرمی‌گرفت گذشت.

چرا دیونیسوس و هراکلس از یک دروازه پاسداری می‌کردند #

کنار یکی از دروازه‌های تاسوس باستان، دو پسر زئوس ایستاده بودند. یکی سازوبرگ پهلوانی را با خود داشت. دیگری به جهان شراب تعلق داشت. کتیبه‌ای نام مادرانشان، سمیله و آلکمنه، را ثبت کرده بود و پسرانشان را نگهبانان شهر می‌خواند. حدود ۵۰۰ پیش از میلاد، مردمی که وارد تاسوس می‌شدند، زیر حمایت مشترک دیونیسوس و هراکلس از دروازه می‌گذشتند. IG XII.8 356.1

در نگاه نخست، کنار هم قرار گرفتن این دو شاید رویارویی دو قطب مخالف به نظر برسد: لذت از یک سو و کوشش از سوی دیگر. دیونیسوس جام را می‌آورد و هراکلس گرز را. اما زندگی‌های آن‌ها در جاهایی بسیار مهم‌تر از یک بزم به هم می‌رسند. هر دو به تبس تعلق دارند. هر دو گرفتار خصومت هرا هستند. هر دو به سرزمین مردگان وارد می‌شوند و بازمی‌گردند. هر دو فاصلهٔ میان زندگی انسانی و زندگی الهی را پیمودنی جلوه می‌دهند.

منطق ژرف‌ترِ دروازه همین است. این خدایان می‌توانستند نگهبان آستانه باشند، چون خودشان در داستان‌هایشان بارها از آستانه‌ای گذشته بودند. آن‌ها تبار الهی را با آسیب‌پذیری انسانی پیوند می‌دادند و این آمیزهٔ ناپایدار را سرچشمه‌ای از نیروی دینی می‌ساختند.

قرن‌ها بعد، تاسوس همین دو چهره را بر سکه‌های نقره‌اش نقش کرد: سر دیونیسوس بر یک روی سکه و هراکلس با گرز و پوست شیر بر روی دیگر. می‌شد پیوند آن دو را در یک دست گرفت. موزهٔ هنر تولیدو، 2006.105.

دیونیسوسهراکلس
روی سکهٔ نقره‌ای تاسوس با تصویر سر دیونیسوس که تاجی از پیچک دارد.پشت همان سکه با تصویر هراکلس ایستاده، همراه با گرز و پوست شیر.

دو خدا بر یک سکه. تترادراخم نقره‌ای تاسوس، پس از ۱۴۶ پیش از میلاد. موزهٔ هنر تولیدو، 2006.105، اهداییِ خانوادهٔ پاپلستون.

این رابطه با گذر از شعر به کمدی، از پرستشگاه به کتیبهٔ سلطنتی دگرگون می‌شود. مسئله‌ای که همواره در آن مطرح است، امکان راه‌یافتن به جهان خدایان است. کسی که در جهان انسانی زاده شده، چگونه شایستهٔ هم‌نشینی با خدایان می‌شود؟ خدایی که در میان مردمان رنج‌کشیده زیسته است، چه چیزی می‌تواند برای آنان به ارمغان بیاورد؟

تبار الهی هیچ‌یک از پسران را در امان نگه نداشت #

هومر سمیله و آلکمنه را در فهرست دلدادگان زئوس کنار هم می‌آورد و دیونیسوس و هراکلس را فرزندان آن‌ها می‌خواند. هزیود نیز این دو زایش را کنار هم می‌نشاند. این پیوند از همان شعر کهن پیداست، بسیار پیش از آن‌که فیلسوفان متأخر بکوشند خدایان را در نظامی کیهانی با هم سازگار کنند. ایلیاد 14.323–325؛ تئوگونی 940–944.

تبارشان به آن‌ها در هر دو جهان جایگاهی می‌دهد، اما در این جایگاه آسایشی ندارند. زئوس پدرشان است و زنان فانی مادرشان. پیوند با المپ آن‌ها را در معرض حسادت هرا قرار می‌دهد. نزدیکی به قدرت الهی از بدو تولد، آن‌ها را در معرض کشمکش‌های آن نیز قرار می‌دهد.

در کتابخانهای که به آپولودوروس منسوب است، هرا هراکلس را دیوانه می‌کند و او فرزندانش را می‌کشد. همان اثر از جنونی که هرا بر دیونیسوس عارض می‌کند، از سرگردانی‌های او و از تطهیر و تشرف نهایی‌اش به‌دست رئا نیز سخن می‌گوید. هر دو، با وجود نیروی خارق‌العاده و تبار الهی، ممکن است تسلط بر خویشتن را از دست بدهند. کتابخانه 2.4.12؛ 3.5.1.

این موضوع از آن رو اهمیت دارد که اقتدار آن‌ها تنها بر آسیب‌ناپذیری استوار نیست. آن‌ها تجربه‌هایی را از سر می‌گذرانند که پرستندگانشان می‌توانند بازشناسند: آزار، وابستگی، تحقیر و دگرگونی‌های هولناک ذهن. نزدیکی‌شان به خدایان این تجربه‌ها را شدت می‌بخشد و آن‌ها را از داشتن سرگذشتی معاف نمی‌کند.

این دو سرگذشت از جایگاه‌هایی متفاوت نیز آغاز می‌شوند. هزیود دیونیسوس را نامیرا می‌خواند، هم‌زمان با آن‌که مادر فانی‌اش را نام می‌برد. هراکلس در همان منظومه، پس از پشت‌سرگذاشتن خوان‌هایش، به زندگی جاودان در میان خدایان می‌رسد. یک داستان می‌پرسد چگونه ممکن است مسیر زندگی انسانی در آسمان پایان یابد. داستان دیگر موجودی نامیرا را به موقعیت‌های خطرناک زندگی زمینی می‌آورد. دیدار این دو، مرز را از هر دو سو آشکار می‌کند. تئوگونی 940–955.

گفتار ما دربارهٔ میراث کهن‌ترِ خاور نزدیک در داستان هراکلس رد تصاویر و ماجراهایی را دنبال کرد که از جایی به جای دیگر راه یافتند و به شکل‌گیری قهرمان یونانی یاری رساندند. رابطهٔ او با دیونیسوس نشان می‌دهد سنت یونانی با این میراث چه کرد: نیرویی سهمگین را درگیر تنگنایی عمیقاً انسانی کرد.

پیش از هادس، تشرف #

آشکارترین محل تلاقی، زیر زمین است.

هراکلس به جهان زیرین فرومی‌رود تا سربروس، نگهبان مردگان، را با خود به جهان زندگان بیاورد. دیونیسوس برای بازگرداندن سمیله به آنجا می‌رود. سفر نخست، دامنهٔ عمل قهرمان را به ورای قلمرو حریفان زنده می‌گستراند. سفر دوم جنبه‌ای شخصی دارد. دیونیسوس مادرش را از وضعیتی بیرون می‌آورد که او را از پسر نامیرایش جدا کرده است. آپولودوروس 2.5.12؛ 3.5.3.

پاوسانیاس از تلاقی شگفت‌انگیز این دو روایت در یک مکان خبر می‌دهد. در پرستشگاه آرتمیسِ نجات‌بخش در تروئزن، قربانگاه‌هایی برای فرمانروایان جهان زیرین، مکانی را مشخص می‌کردند که بنا بر روایت، دیونیسوس سمیله را از آنجا بالا آورد و هراکلس سربروس را از آن بیرون کشید. دو ماجرا از یک گشودگی در دل چشم‌انداز سر برآوردند. توصیف یونان 2.31.1–2.

این پیوند جنبه‌ای آیینی نیز داشت. گفت‌وگوی باستانیِ آکسیوخوس می‌گوید هراکلس و دیونیسوس پیش از فرود به جهان زیرین تشرف یافتند و شجاعت لازم برای این سفرها را به آیین‌های الئوسیسی پیوند می‌دهد. نویسنده این مسافران نامدار را کسانی معرفی می‌کند که خود را برای رویارویی با مرگ آماده کرده بودند.2 آکسیوخوس 371e.

این آمادگی معنای نیروی قهرمانانه را دگرگون می‌کند. حتی نیرومندترین چهره در اساطیر یونان، پیش از عبور از مرز نهایی، وارد رابطه‌ای دینی می‌شود. نیرو می‌تواند او را تا ورودی برساند. تشرف از راه آموزش، تطهیر و اعطای جایگاهی در یک اجتماع مقدس، به سفر نظمی دیگر می‌بخشد.

این نمونه از سوی دیگر نیز معنا پیدا می‌کند. وقتی خدایان و قهرمانان در آیین‌هایی شرکت می‌کنند که انسان‌ها هم می‌توانند در آن‌ها شرکت کنند، می‌توان فاصلهٔ میان آن‌ها و پرستندگان را راهی پیمودنی تصور کرد. شرکت‌کننده‌ای در الئوسیس می‌توانست ببیند که در آیینی با مسافران نامدارِ جهان زیرین سهیم است. این وعده مستلزم آن نبود که هر فردِ تشرف‌یافته هیولایی را از دل تاریکی به روشنایی بکشد. این وعده آمادگی انسان برای مرگ را در همان جهان مقدسی جای می‌داد که کامیابی خدایان در رویارویی با مرگ به آن تعلق داشت.

نیروی تشرف به‌مثابهٔ دگرگونی هویت در همین است. شرکت‌کننده وارد وضعیتی می‌شود که زایش عادی برایش فراهم نکرده بود. هراکلس و دیونیسوس با پیکرها و سفرهای به‌یادماندنی‌شان به این امکان تجسم می‌بخشند.

در لرنای نزدیک، پاوسانیاس داستان هیدرا را در همان چشم‌اندازی جای می‌دهد که دریاچهٔ آلکیونی در آن قرار دارد. گفته می‌شد دیونیسوس از راه آن دریاچه به جهان زیرین رفته بود تا سمیله را بازگرداند. این مکان هم صحنهٔ رویارویی قهرمان با جانوری هیولایی بود و هم گذرگاه خدا به سرزمین مردگان. تکرار این پیوند به چشم‌انداز ژرفا می‌بخشد: زیر سطح آشنای آن، سرزمینی دیگر نهفته بود و این دو راه‌های گذر از آن را می‌شناختند. توصیف یونان 2.37.4–5.

خدایی درون پوست شیر #

آریستوفان از این آشنایی طنز می‌سازد. در قورباغه‌ها، که در ۴۰۵ پیش از میلاد به روی صحنه رفت، دیونیسوس می‌خواهد به هادس برود و تراژدی‌سرایی بزرگ را بازگرداند. او لباس هراکلس را می‌پوشد و برای یافتن راه از قهرمان کمک می‌خواهد. پوست شیر و گرز با بقیهٔ لباسش جور درنمی‌آیند. هراکلس به این ترکیب می‌خندد. قورباغه‌ها، صحنهٔ آغازین.

این شوخی به نکته‌ای دقیق اشاره می‌کند: هراکلس پیش‌تر آنجا بوده است. وقتی خدایی نیاز دارد به جهان زیرین وارد شود، می‌تواند آوازهٔ قهرمانی را به عاریت بگیرد. در طول سفر، هر که این لباس را می‌پوشد با پیامدهای رفتار پیشین هراکلس روبه‌رو می‌شود و دیونیسوس و برده‌اش، زانتیاس، به‌نوبت از امتیاز خطرناکِ پوشیدن آن برخوردار می‌شوند. جایگاه الهی، آوازهٔ قهرمان و بدن یک خدمتکار بر صحنه درهم‌تنیده می‌شوند.

تماشاگران می‌توانند بخندند، چون برای نشان‌دادن هویت به نشانه‌های آشکار چندانی نیاز نیست. پوست و گرز هراکلس را بازشناختنی می‌کنند. سپس کمدی این نشانه‌ها را از کسی که قرار است با آن‌ها شناخته شود جدا می‌کند. پیش از آن‌که کسی دریابد چه کسی زیر آن لباس است، پوشنده با ترس، خشم یا مهمان‌نوازی روبه‌رو می‌شود.

شراب برخورد دیگری میان قدرت و ازدست‌دادن خویشتن‌داری پدید می‌آورد. دیودوروس از کوزه‌ای می‌گوید که دیونیسوس نزد سنتوری به امانت گذاشت تا برای آمدن هراکلس نگه دارد. چهار نسل بعد، فولوس آن را برای قهرمان می‌گشاید. بوی شراب سنتورهای دیگر را به مهمانی می‌کشاند و مهمان‌نوازی به نبرد بدل می‌شود. دیونیسوس از راه هدیه‌اش وارد ماجرای قهرمانانه شده است. کتابخانه 4.12.3–5.

هنرمندان باستانی دیداری صمیمانه‌تر را نیز به تصویر کشیدند. جامی در موزهٔ بریتانیا دیونیسوس را نشان می‌دهد که لم داده است و جامی به هراکلس تعارف می‌کند. موزاییک‌های متأخر، نوشیدن مشترک آن‌ها را به رقابت بدل می‌کنند. در موزاییک ووستر، دیونیسوس با جام خالی‌اش لم داده است و هراکلس زانو زده است. برندهٔ پیکارهای جسمانی با نیرویی روبه‌رو می‌شود که قواعد پیروزیِ خود را دارد. موزهٔ بریتانیا، B446؛ موزهٔ هنر ووستر، 1933.36.3

این صحنه‌ها مانع می‌شوند که این دو به طرح‌واره‌ای اخلاقی و ساده‌انگارانه فروکاسته شوند. هراکلس می‌تواند بنوشد، اختیارش را از دست بدهد و مضحک شود. دیونیسوس می‌تواند سفر کند، بجنگد و پیروز شود. قلمرو مشترکشان شامل لذت و خطر، نیرو و وابستگی است. ویژگی‌های انسانی حتی زمانی که شخصیت‌ها ایزدی‌اند همچنان آشکار می‌مانند.

چگونه هراکلس به خانوادهٔ خدایان راه یافت #

ورود هراکلس به آسمان، مرز میان دو جهان را به روشن‌ترین شکل نشان می‌دهد. در روایت آپولودوروس، رنج جانکاهش بر توده‌ای از هیزم افروخته پایان می‌یابد و ابری همراه با آوای تندر او را به بالا می‌برد. او جاودانه می‌شود، با هرا آشتی می‌کند و با دختر او، هبه، ازدواج می‌کند. پسری که آزار دیده بود به خانواده‌ای راه می‌یابد که زندگی زمینی‌اش را چنین دشوار کرده بود. کتابخانه 2.7.7.

دیودوروس آیینی چشمگیر نیز به این روایت می‌افزاید. پس از عروج هراکلس به مقام خدایی، هرا بر بستری دراز می‌کشد، هراکلس را به بدن خود می‌فشارد و می‌گذارد از میان جامه‌اش بگذرد تا تولد را بازسازی کند. او با ایفای نقش مادر در بازنماییِ تولدی دوباره، هراکلس را به فرزندی می‌پذیرد. دیودوروس صریحاً این عمل را با رسوم فرزندخواندگی در میان انسان‌ها مقایسه می‌کند. کتابخانه 4.39.2–3.

این آیین نشان می‌دهد که مقصد، جایگاهی اجتماعی است. خدایی‌شدن مستلزم به‌رسمیت‌شناخته‌شدن، خویشاوندی، ازدواج و جایگاهی در میان دیگران است. وضعیت تازهٔ هراکلس با اعمالی بیان می‌شود که جوامع انسانی نیز با آن‌ها تعلق فرد به جمع را صورت عینی می‌بخشند. ایزدبانویی که دشمنی‌اش به رنج او شکل داده بود، برای هراکلس پیوندی تازه با گذشته‌اش رقم می‌زند.

در نقاشی روی گلدانی آتیکی که اکنون در موزهٔ متروپولیتن نگهداری می‌شود، دیونیسوس در میان خدایانی دیده می‌شود که به هراکلس خوشامد می‌گویند. نیکه قهرمان را با ارابه به بالا می‌برد و دیونیسوس در کنار دیگر المپیان در انتظار است. ایزدی که خود از جهان انسانی گذر کرده بود، از قهرمانی استقبال می‌کند که عروجش را به پایان می‌رساند. موزهٔ هنر متروپولیتن، 52.11.18.

در منظومهٔ حماسی نونوس از سدهٔ پنجم میلادی، این شباهت تقریباً به جابه‌جایی نقش‌ها می‌انجامد. هرا با شیر سینه‌اش، دیونیسوس را در بزرگسالی شفا می‌دهد. هرا با دیدن نیرو و زیبایی بازیافتهٔ او آرزو می‌کند که دیونیسوس بتواند با هبه ازدواج کند. راوی یادآوری می‌کند که زئوس پیش‌تر هراکلس را برای این ازدواج مقدر کرده است. همان مادر ایزدی، همان دختر و آشتی‌ای مشابه، زندگی آن دو را چنان به هم نزدیک می‌کنند که هر یک دیگری را به یاد می‌آورد. دیونیسیاکا 35.319–335.

در این روایت‌ها، مرز بارها از راه روابطی آشنا درنوردیده می‌شود. پسری مادری را بازمی‌گرداند. ایزدبانویی که دشمنی می‌ورزید، پسری را به فرزندی می‌پذیرد. ازدواج، قهرمان خسته و فرسوده را به کانون خانواده‌ای پایدار راه می‌دهد. داستان‌های یونانی به جاودانگی شکل‌هایی از زندگی می‌بخشند که مردم از پیش می‌شناسند.

آستانههراکلسدیونیسوس
تبار ایزدی در جهان انسانیپسر زئوس و آلکمنه زندگی‌ای فانی را از سر می‌گذراندپسر زئوس و سمیله قدرت جاودانه را به زندگی زمینی می‌آورد
ازدست‌دادن تسلط بر خویشتنجنونی که هرا بر او عارض می‌کند بر نیروی او چیره می‌شودپس از جنونی که هرا بر او عارض می‌کند، تطهیر می‌شود و تشرف می‌یابد
سرزمین مردگانسربروس را به روشنایی روز می‌آوردسمیله را از هادس بازمی‌گرداند
آماده‌شدن برای گذردر آکسیوخوس از او به‌عنوان یکی از تشرف‌یافتگان نام برده می‌شوددر همان بند، در کنار هراکلس از او نام برده می‌شود
پذیرش و به‌رسمیت‌شناخته‌شدنآشتی، فرزندخواندگی و ازدواج با هبهبازگرداندن مادرش و، در روایت نونوس، آشتی از راه شیر هرا

چرا شهرها و پادشاهان هر دو ایزد را می‌خواستند #

نیروی دینی این سرگذشت‌ها به آن‌ها کاربرد سیاسی نیز می‌داد. دیودوروس دیونیسوس و هراکلس را صریحاً در کنار هم می‌گذارد: پسران زنانی فانی که زئوس آنان را سزاوار عنوان المپی می‌دانست. او وجه تمایزشان را در کردارشان و در خیری می‌داند که به انسان‌ها رساندند. روایت با تبار ایزدی آغاز می‌شود و با چگونگی به‌کارگیری قدرتشان کامل می‌شود. کتابخانه 4.15.1.

در اینجا پادشاهان می‌توانند از این سرگذشت‌ها الگو بگیرند. فرمانروایی را می‌توان همچون مسیری دشوار بازنمایی کرد که در آن، شخصی استثنایی نظم برقرار می‌کند و افتخاراتی استثنایی به دست می‌آورد. در روایت آریان، اسکندر به خوان‌های هراکلس و لشکرکشی‌های دیونیسوس به‌عنوان نمونه‌هایی پیشین برای پیشروی خود استناد می‌کند. او مشقت‌های هراکلس را صریحاً با گذار او از انسان به خدا پیوند می‌دهد. سفرهای آن دو معیاری فراهم می‌کنند که فرمانروا می‌تواند دستاوردهای خود و افتخاراتی را که انتظار دارد این دستاوردها برایش به ارمغان آورند، با آن بسنجد. آناباسیس 5.26.

بطلمیوس سوم از این هم فراتر می‌رود. او در کتیبهٔ آدولیس مدعی است که از سوی پدر از نسل هراکلس و از سوی مادر از نسل دیونیسوس است. خاندان سلطنتی هر دو مسیر را در شجره‌نامهٔ خود جای می‌دهد. فرمانروا اعتبار قهرمانی را به ارث می‌برد که به آسمان رسید و ایزدی را که در سرزمین‌های مسکون جهان گام برداشت. OGIS 54، سطرهای 4–5.

شهرها نیز می‌توانستند ادعایی مشابه مطرح کنند، بی‌آنکه یک فرد را در مرکز آن قرار دهند. در لپتیس مگنا، کتیبه‌ای هرکول و لیبر پاتر، ایزد رومیِ همسان با دیونیسوس، را خدایان نیاکانی می‌نامد. این همراهی بخشی از روایت جامعه از خویشتن است. IRT 289.

حضور این دو در زندگی عمومی همان مسیر اسطوره‌هایشان را دنبال می‌کند. قدرت از خاستگاهی ایزدی به نهادهای انسانی می‌رسد و سپس در هیئت پرستش و تکریم بازمی‌گردد. مردم از راه تبار، تشرف، نیکوکاری و حمایت، برای خود پیوندی با خدایان قائل می‌شوند. اهمیت این مرز دقیقاً از آنجا می‌آید که راه‌های شناخته‌شده‌ای برای نزدیک‌شدن به آن وجود دارد.

جامی در برابر ردایی از ستارگان #

نونوس در پایان تصویری در مقیاسی بزرگ‌تر پیش می‌نهد. دیونیسوس به صور می‌رسد و هراکلسِ آن شهر را همچون نیرویی خورشیدی و کیهانی خطاب می‌کند. این همان ایزد صور است که هویتش به تاریخ مدیترانه‌ای هراکلس و ملقرت تعلق دارد. این نام آشنا دری به‌سوی وجودی الهی می‌گشاید که از سرگذشت پسر آلکمنه فراتر می‌رود. دیونیسیاکا 40.366–429.

این دیدار با مبادله‌ای پایان می‌یابد. دیونیسوس کاسه‌ای زرین برای آمیختن شراب پیشکش می‌کند. هراکلس ردایی از ستارگان بر تن او می‌پوشاند. ظرف شراب به یک سو می‌رود و آسمانِ دیدنی به سوی دیگر. این هدایا به دیدار صمیمیتِ مهمان‌نوازی می‌بخشند و هم‌زمان مقیاس آن را تا کیهان گسترش می‌دهند. دیونیسیاکا 40.574–580.

این حرکت به‌سوی هراکلسِ کیهانی دامنهٔ معانی نام را گسترش می‌دهد. بااین‌حال، جذابیت ماندگار این دو همچنان به بدن انسان نزدیک است: پوستی که کسی بر تن می‌کند، جامی که از آن می‌نوشد، جنونی که از آن جان به در می‌برد و مادری که می‌خواهد به خانه بازگرداند.

اکنون می‌توان خدایانِ دروازهٔ تاسوس را روشن‌تر دید. آنان از شهری پاسداری می‌کنند که ساکنانش نیز باید با ازدست‌دادن تسلط بر خویشتن، دگرگونی هویت و نزدیک‌شدن مرگ روبه‌رو شوند. داستان‌هایشان این تجربه‌ها را در جهانی جای می‌دهند که زندگی ایزدی را نیز در بر می‌گیرد. هراکلس پس از گذراندن زندگی‌ای آکنده از رنج، به جمع خدایان می‌پیوندد. دیونیسوس برای کسی که دوستش دارد دوباره از مرز می‌گذرد.

وعدهٔ آنان در همین بازگشت زنده است. مسافری که از مرز گذشته است می‌تواند راهنما و پاسدار شود و در آستانه حضور یابد. کنار دروازه، دو پسرِ زنان فانی ایستاده‌اند. آنان راه گذر را می‌شناسند.

منابع #


  1. در نسخهٔ PHI، کتیبه به اواخر سدهٔ ششم پیش از میلاد تاریخ‌گذاری شده است. اما استافورد محل کتیبه را «دروازهٔ هراکلس و دیونیسوس» می‌داند و دروازه را به اوایل سدهٔ پنجم پیش از میلاد تاریخ‌گذاری می‌کند (Herakles، 2012، ص. 188). عبارت «حدود 500 پیش از میلاد» با هر دو تاریخ‌گذاری سازگار است. کتیبه خدایان را از طریق والدینشان معرفی می‌کند. ↩︎

  2. آکسیوخوس در میان آثار افلاطون به‌جا مانده است، اما آن را تألیف او نمی‌دانند. ارجاع قراردادی این بخش 371e است. در ترجمهٔ برخط، این بخش و متن پیرامونش زیر یک شمارهٔ بند آمده‌اند. در این بخش از دو فردِ تشرف‌یافته در کنار هم نام برده می‌شود، بی‌آنکه گفته شود در یک آیین واحد شرکت کرده‌اند. ↩︎

  3. باید صحنهٔ نوشیدن مشترک را از صحنه‌های رقابتی متمایز کرد. موزاییک‌های به‌جامانده به‌روشنی بر وجود نقشِ مسابقهٔ نوشیدن گواهی می‌دهند. در پژوهش برای این مقاله، روایت ادبیِ باستانی و پیوسته‌ای که شرح دهد مسابقه در چه شرایطی رخ داده است، یافت نشد. لویی فوشه این تصاویر را در مقالهٔ «Concours de boisson entre Dionysos et Héraclès»، Syria 77 (2000)، صص. 201–210 بررسی می‌کند. ↩︎