آیا اودیسئوس آمریکا را کشف کرد؟ پروندهٔ مستندات
خلاصه
- خواندن نامتعارف‌ترین ماجراهای اقیانوسیِ غربیِ اودیسه به‌مثابۀ موادی برخاسته از اقیانوس اطلسِ بیرونی آسان‌تر از آن است که آن‌ها را بخشی از یک مسیر دریاییِ منظم در مدیترانه بدانیم.
- مهم‌ترین سرنخ‌های هومری عبارت‌اند از گذرگاه روزهای بلندِ لائستریگونیان، مهِ کیمریان در کرانۀ اقیانوس، و خاروبدیس به‌مثابۀ گردابی دوره‌ای که بستر دریا را نمایان می‌کند (هومر، اودیسه ۱۰-۱۲).
- نویسندگان یونانی و رومی مجموعه‌ای گسترده‌تر از روایت‌ها دربارۀ جزایر اقیانوس اطلس، سرزمین‌های خجستۀ غربی و حتی تعبیر «قاره‌ای روبه‌رو» را حفظ کرده‌اند؛ به‌ویژه افلاطون و پلوتارک.
- نیوفاندلند، گراند بنکس و خلیج فاندی نمونه‌های فیزیکی‌ای از ویژگی‌هایی فراهم می‌کنند که شعر به آن‌ها نیاز دارد: مه، نور شمالی، صخره‌ها و جزرومدهای سهمگین.
- این استدلال وقتی نیرومندتر است که آن را حافظه‌ای لایه‌لایه از منابع بدانیم: نه اینکه «اودیسئوس از تروا تا بوستون دریانوردی کرد»، بلکه اینکه «هومر بن‌مایه‌های کهن‌تری از سفر را به ارث برده که شاید از روایت‌های اطلس گرفته شده باشند».
«زمانی فرا خواهد رسید که اقیانوس بندهای هستی را بگشاید، زمانی که زمین پهناور گشوده شود، تتیس جهان‌های تازه را آشکار کند و توله دیگر واپسین سرزمین نباشد.»
- سنکا، مدئا، بندهای ۳۷۵-۳۷۹؛ ترجمۀ من از سنت لاتینیِ محفوظ در نمایشنامۀ سنکا
واقعاً چه ادعایی مطرح است؟ #
صورت جدیِ این پرسش با یک شیء جعلی آغاز نمی‌شود. از مسئله‌ای ادبی آغاز می‌شود: بسیاری از منابع یونانی و رومیِ باستان سرزمین‌هایی را ورای اقیانوس تصور می‌کنند، و برخی از نامتعارف‌ترین ماجراهای اودیسه با شمال اقیانوس اطلس سازگارترند تا با نقشۀ معمول مدیترانه.
ورود به پرسش باید از همین راه باشد. راه نادرست آن است که هر منزلگاه در اودیسه را به زور در یک مسیر دریاییِ واحد از تروا تا ایتاکا بگنجانیم. هومر دفتر ثبت سفر نیست. این شعر تبلور دیرهنگامِ مواد رواییِ کهن، کیهان‌شناسی اسطوره‌ای، دانش دریانوردان و روایت‌های محلی است. یک مسیر می‌تواند از نظر تاریخی معنادار باشد، بی‌آنکه پیوسته باشد. یک هیولا هم می‌تواند خطری فیزیکی را پس از سده‌ها دگرگونی شاعرانه حفظ کند.
بنابراین، این مقاله قوی‌ترین صورت این ادعا را پی می‌گیرد:
اودیسه و جغرافیای کلاسیکِ متأخر مجموعه‌ای از روایت‌های مربوط به اقیانوسِ بیرونی را حفظ کرده‌اند که با مسیرهای واقعیِ شمال اقیانوس اطلس، جزایر، نوارهای مه، خطرهای جزرومدی و سرزمینی قاره‌ای در آن سوی دریای غربی هم‌خوانی دارد.
این بحث در کنار، اما نه درونِ، مناقشۀ گسترده‌تری قرار می‌گیرد که در تماس فراآقیانوسیِ پیشاکلمبی و فنیقیان در قاره‌های آمریکا بررسی شده است. آن مقاله‌ها می‌پرسند آیا تماسی رخ داده است یا نه. این مقاله می‌پرسد متون باستانی، پیش از آنکه کسی آن‌ها را بر نقشۀ آمریکا بنشاند، واقعاً چه می‌گویند.
بخش‌هایی از اودیسه که سزاوار بررسی‌اند #
پروندۀ اطلس در اودیسه عمدتاً در کتاب‌های ۱۰ تا ۱۲ جای دارد. شعر ابتدا از یورش‌های معمول و ماجراجویی‌های جزیره‌ای می‌گذرد و به جغرافیایی بسیار نامتعارف‌تر می‌رسد: روشناییِ بسیار طولانی روز، از دست رفتن جهت‌یابیِ شرق و غرب، تبارشناسیِ اقیانوسی، سرزمین مردگان در محاصرۀ مه و هیولایی جزرومدی.
| بخش اودیسه | نشانی | ترجمۀ کاریِ من | اهمیت |
|---|---|---|---|
| روشنایی روز در سرزمین لائستریگونیان | ۱۰.۸۰-۸۶ | «آنجا راه‌های شب و روز به هم نزدیک می‌شوند؛ مردی که خواب به چشم راه ندهد می‌تواند دو مزد بگیرد.» | این روشن‌ترین سرنخِ عرض جغرافیایی شمالی است. به سیسیل یا مالت شباهت ندارد. |
| بندر لائستریگونیان | ۱۰.۸۷-۹۶ | «بندر زیر صخره‌های قائم جای داشت و دماغه‌های باریک، در دهانه، رو به روی یکدیگر بودند.» | بندر حال‌وهوای آبدره دارد: محصور، در میان صخره‌ها و پس از ورود خطرناک. |
| حملۀ لائستریگونیان | ۱۰.۱۱۸-۱۳۲ | «از فراز صخره‌ها سنگ‌هایی به بزرگیِ مردان افکندند؛ کشتی‌ها درهم شکستند و مردان را همچون ماهی به نیزه زدند.» | خطر از صخره‌های مشرف به لنگرگاهی محصور می‌آید، نه از ساحلی باز. |
| تبار اقیانوسیِ کیرکه | ۱۰.۱۳۳-۱۳۹ | «کیرکه و آیئتس فرزندان هلیوس و پرسه بودند؛ آن دو را اوکئانوس زاده بود.» | کیرکه صرفاً جادوگری بر نقشه نیست. او به کرانۀ خورشیدی-اقیانوسیِ جهان تعلق دارد. |
| سردرگمیِ شرق و غرب | ۱۰.۱۹۰-۱۹۳ | «نمی‌دانیم شامگاه کجاست و سپیده‌دم کجا؛ خورشید کجا زیر زمین می‌رود و کجا سر برمی‌آورد.» | اودیسئوس می‌پذیرد که جهت‌یابی را از دست داده است. این دقیقاً همان چیزی است که ویراستاری متأخر و مدیترانه‌ای می‌کوشد به نظمی آشنا درآورد. |
| عبارتِ «روزهای بلند» | ۱۰.۴۶۶-۴۷۴ | «هنگامی که ماه‌ها سپری شدند و روزهای بلند به پایان دورۀ خود رسیدند…» | این عبارت از گذشت یک سال در آئائیا خبر می‌دهد؛ در کنار روشنایی روز در سرزمین لائستریگونیان، ماجرا را همچنان در بافتی فصلی و شمالی قرار می‌دهد. |
| سفر از میان اقیانوس | ۱۰.۵۰۳-۵۴۰ | «از جریان اقیانوس بگذر؛ کشتی را کنار بیشه‌های پرسفونه به خشکی بنشان؛ سپس به خانۀ هادس برو.» | ماجرای جهان زیرین با گذر از اقیانوس آغاز می‌شود، نه با دریانوردی به سوی جزیره‌ای معمولی در یونان. |
| مهِ کیمریان | ۱۱.۱-۲۲ | «اقیانوس ما را به سرزمین کیمریان رساند، پیچیده در مه و ابر؛ خورشید تابان هرگز بر آنان نمی‌تابد.» | نیوفاندلند و گراند بنکس به مه شهرت دارند؛ این تصویر در آنجا بهتر از محیطی روشن در مدیترانه کار می‌کند. |
| آئائیا، سرزمینِ طلوع خورشید | ۱۲.۱-۴ | «آئائیا جایگاه و میدان‌های رقصِ سپیده‌دم و خاستگاه طلوع‌های خورشید را در خود دارد.» | این نکته خوانشی ساده و رو به غرب را پیچیده می‌کند. جغرافیای هومری اسطوره‌ای و لایه‌لایه است، نه نقشه‌نگارانه. |
| خاروبدیس | ۱۲.۱۰۱-۱۱۰ | «صخرۀ پایینی درخت انجیری برگ‌داری دارد؛ زیر آن، خاروبدیس سیاه‌آب را روزی سه بار فرو می‌کشد.» | خطر دریاییِ دوره‌ای در زیر صخره‌ها، با نشانه‌ای درختی، بیشتر به زبان جزرومد می‌ماند تا زبان آتشفشان؛ هرچند هیچ جزرومد معمولی روزی سه بار رخ نمی‌دهد. |
| بستر نمایان‌شدۀ دریا | ۱۲.۲۳۴-۲۴۳ | «کف دریا که آب را فرو می‌کشید، بستر دریا با ماسه‌ای سیاه نمایان می‌شد.» | این تصویر در پسِ مقایسه با خلیج فاندی است: سواحل دارای جزرومد بزرگ، بستر دریا را در مقیاسی نمایان می‌کنند که در مدیترانه ممکن نیست. بااین‌حال، نزد هومر بستر درون گرداب نمایان می‌شود، نه در پهنۀ جزرومدی. |
| بازگشت به گرداب | ۱۲.۴۲۶-۴۴۶ | «هنگام طلوع خورشید به صخرۀ اسکیلا و خاروبدیس رسیدم و چون خفاشی به انجیر بلند آویختم.» | صحنه از نظر مکانی منسجم است: صخره، درخت، گردابی تکرارشونده و انتظاری قابل پیش‌بینی تا بازگشت دریا. |
برای توضیح لائستریگونیان نیازی به آمریکا نیست. شمال نروژ، جزایر فارو، ایسلند یا دیگر نواحی پُرعرض جغرافیاییِ اطلس، همگی سرنخ روشنایی روز را بهتر از مدیترانه توضیح می‌دهند. اما کیمریان مسیر تخیلی را دورتر می‌برند: سرزمینی که از راه اقیانوس به آن می‌رسند، در مه پیچیده است و خورشید در آن پنهان می‌ماند. از همین رو نیوفاندلند وارد بحث می‌شود.
چرا نیوفاندلند وارد بحث می‌شود؟ #
نیوفاندلند با تفکری آرزومندانه به بحث راه نیافته است. برای این مسئلۀ منابع، سه ویژگیِ آن اهمیت دارد.
نخست، گراند بنکس و ساحل نیوفاندلند دستگاهی برای تولید مه‌اند. گزارش‌های جدید توضیح می‌دهند که مه از محل تلاقیِ آب‌های سردِ جریان لابرادور با سامانه‌های هوایی یا آبیِ گرم‌تر پدید می‌آید؛ این منطقه معمولاً یکی از مه‌آلودترین پهنه‌های دریاییِ جهان توصیف می‌شود (سی‌بی‌سی نیوز؛ فورمبی-فرناندز و همکاران، ۲۰۲۵). این امر تصویر کیمریانِ هومر ــ «مه و ابر» در کرانۀ اقیانوس ــ را از نظر فیزیکی فهم‌پذیر می‌کند؛ کاری که بسیاری از شناسایی‌های مدیترانه‌ای از عهدۀ آن برنمی‌آیند.
دوم، نیوفاندلند تنها مقصد آمریکای شمالی است که از پیش به مسیری واقعی و اثبات‌شدۀ در قرون وسطا در شمال اطلس تعلق دارد. حضور نورس‌ها در اَنس اکس میدوز شاهد محکمی است بر اینکه این مسیر واقعیت داشته است: یونسکو آنجا را نخستین سکونتگاهِ شناخته‌شدۀ اروپاییان در دنیای جدید می‌داند و پژوهشی در نیچر در سال ۲۰۲۱، فعالیت وایکینگ‌ها در نیوفاندلند را به سال ۱۰۲۱ میلادی تاریخ‌گذاری کرد (یونسکو، نیچر).
سوم، باستان‌شناسیِ تجربی نشان می‌دهد که شناورهای کوچکِ اطلس شمالی در دوران پیشامدرن می‌توانستند از این مسیر جان سالم به در ببرند. سفر برندنِ تیم سورین در سال‌های ۱۹۷۶-۷۷ با یک قایق چرمی از ایرلند، فارو، ایسلند و گرینلند گذشت و به نیوفاندلند رسید (مدخل آرشیو اینترنتی). این نکته برای هومر اهمیت دارد، زیرا این ایراد سهل‌انگارانه را کنار می‌زند که گذر از شمال اطلس با شناوری کوچک و پیشامدرن ذاتاً نامعقول است.
خاروبدیس و خلیج فاندی #
کتاب دریای شراب‌فام نوشتۀ هنریتا مرتز، خلیج فاندی را به مشهورترین نامزدِ امروزی برای خاروبدیس تبدیل کرد. این ایده هنگامی که می‌کوشد کل اودیسه را به‌صورت سفری پیوسته بر نقشه بنشاند ضعف‌هایی دارد، اما مقایسۀ خاروبدیس، قوی‌ترین بخش کتاب است.
جزئیات هومری مشخص‌اند:
- خاروبدیس دوره‌ای است.
- آب را فرو می‌کشد و بعد آن را با شدت بازمی‌گرداند.
- هنگام فروکش‌کردن آب، بستر دریا با ماسه‌ای سیاه نمایان می‌شود.
- این خطر با صخره‌ها و درختی پیوند دارد.
- آن‌قدر خطرناک است که کشتی‌ها را نابود می‌کند، اما آن‌قدر فراطبیعی نیست که الگوی فیزیکی‌اش از میان برود.
جزرومدهای خلیج فاندی از بزرگ‌ترین جزرومدهای زمین‌اند. سازمان پارک‌های کانادا دامنۀ آن‌ها را در پارک ملی فاندی تا ۱۲ متر اعلام می‌کند؛ در آنجا آبِ فروکش‌کرده بیش از یک کیلومتر از پهنه‌های جزرومدی را نمایان می‌سازد و دامنه هرچه به انتهای خلیج نزدیک‌تر می‌شویم افزایش می‌یابد (پارک‌های کانادا). نزدیک دهانۀ خلیج، میان جزیرۀ دیر در نیوبرانزویک و ایستپورت در ایالت مین، اولد سو یک سامانۀ واقعیِ گرداب جزرومدی است. این گرداب گودالی در بستر دریا را که حدود ۱۲۰ متر عمق دارد زیرورو می‌کند، چند ساعت پیش از مد کامل فعال‌تر است و گردابه‌ها، گودی‌ها، فواره‌ها و حفره‌هایی پدید می‌آورد (خلیج فاندی).
این مقایسه در اجزای خود کار می‌کند، نه به‌مثابۀ تطبیق با مکانی واحد. پهنه‌های خشک‌شدۀ بالادست خلیج و گردابِ دهانۀ آن، عوارضی متفاوت‌اند؛ اولد سو نیز در آب‌های عمیق می‌چرخد، نه آنکه بستر دریا را نمایان کند. خاروبدیسِ هومر هم روزی سه بار می‌چرخد، حال آنکه جزرومدهای فاندی دو بار رخ می‌دهند. آنچه فاندی فراهم می‌کند ترکیبی است که مدیترانه فاقد آن است: دریایی که بر اساس نظمی زمانی به‌وضوح پس می‌نشیند و بازمی‌گردد، و گردابی آن‌قدر پرتلاطم که نامی به خود بگیرد. اگر خاروبدیس خاطره‌ای دریانوردانه از آب‌های دارای جزرومد بزرگ را حفظ کرده باشد، آن خاطره از چنین ساحلی می‌آید که در هیولایی واحد فشرده شده است.
پروندۀ باستانیِ اقیانوس بیرونی #
شواهد باستانی در چهار دستۀ متفاوت جای می‌گیرند:
- سرزمین‌های اسطوره‌ای و خجستۀ غربی.
- گزارش جزایر اقیانوس اطلس در آن سوی ستون‌ها.
- تعبیرهای صریح از «سرزمینی بزرگ» یا «قاره‌ای روبه‌رو».
- سامان‌دهی جغرافیاییِ رومیِ متأخر به جزایر خجستگان، جزایر قناری، توله و سفرنامه‌های ساحلیِ اطلس.
| منبع | نشانی | بخشی که جایگاهی برای آن در بحث می‌گشاید | دسته |
|---|---|---|---|
| هومر، اودیسه | ۱۰-۱۲ | لائستریگونیانِ روزبلند، گذر از اقیانوس به سرزمین مردگان، مهِ کیمریان و نمایان‌شدن بستر دریا به‌دست خاروبدیس. | نمونه‌های همتای شمال اقیانوس اطلس در دل اسطورۀ حماسی |
| هزیود، کارها و روزها | ۱۶۷-۱۷۳ | قهرمانان «در کرانه‌های زمین» و در جزایر خجستگان، کنار اقیانوس ژرف، زندگی می‌کنند؛ زمین سالی سه بار میوه می‌دهد. | سرزمین خجستۀ غربی |
| پیندار، المپیه ۲ | ۶۸-۸۳ | پاک‌شدگان نزد کرونوس زندگی می‌کنند، آنجا که «نسیم‌های اقیانوس» پیرامون جزیرۀ خجستگان می‌وزند. | سرزمین خجستۀ غربی |
| افلاطون، تیمائوس | ۲۴ای-۲۵دی | آتلانتیس پیش از ستون‌هاست؛ از آنجا دریانوردان می‌توانند به جزایر دیگر و سپس به «قاره‌ای روبه‌رو» در پیرامون دریای راستین برسند. | سرزمینی بزرگ در آن سوی جزایر اطلس |
| افلاطون، کریتیاس | ۱۰۸ای-۱۰۹آ | روایت آتلانتیس از سر گرفته می‌شود، این بار چون جنگی دیرین در اطلس که سرزمین‌های بیرون از ستون‌ها را دربرمی‌گیرد. | دریافت‌های آتلانتیس |
| شبه‌ارسطو، دربارۀ شگفتی‌های شنیده‌شده | ۸۴ / ۸۳۷آ | کارتاژیان جزیره‌ای متروک در آن سوی ستون‌ها می‌یابند که جنگلی و رودخیز و حاصلخیز است و سپس دسترسی به آن را محدود می‌کنند. | جزیرۀ پنهان اطلس |
| دیودور سیسیلی، کتابخانه | ۵.۱۹-۲۰ | فنیقیانی که باد آن‌ها را به دوردست‌های غرب می‌برد، جزیره‌ای حاصلخیز در اطلس با رودها، میوه‌ها و چشم‌اندازی دل‌انگیز می‌یابند و آن را به همگان می‌شناسانند؛ کارتاژ بعدها جلوی مهاجرنشینیِ تیرنیاییان (اتروسک‌ها) را در آنجا می‌گیرد. | جزیرۀ اطلسِ فنیقی/کارتاژی |
| دیودور سیسیلی، کتابخانه | ۲.۴۷ | ورای سرزمین کلتیان، در اقیانوس شمالی، جزیرۀ بزرگی به نام هایپربورئا قرار دارد که معبدی گرد برای آپولون در آن است. | جزیرۀ اقیانوس شمالی |
| پیتئاس به روایت استرابون | استرابون ۱.۴.۲ | توله شش روز در شمال بریتانیا و نزدیک دریای یخ‌زده است؛ استرابون این ادعا را نقل می‌کند، اما به پیتئاس بدگمان است. | کاوش در اقیانوس شمالی |
| استرابون، جغرافیا | ۱.۴.۶؛ ۲.۳.۶ | استرابون از گذر دریاییِ اقیانوسی، جهان‌های مسکون، آتلانتیس و کرانه‌های اطلس بحث می‌کند و در عین حال جغرافیای بیش‌ازحد جسورانه را نقد می‌کند. | دریافت پژوهشگرانه |
| پلوتارک، دربارۀ چهره‌ای که در قرص ماه دیده می‌شود | ۹۴۱آ-ث | اوگیگیا پنج روز دریانوردی به غرب بریتانیاست؛ جزایر دورتر راه به خشکیِ بزرگی می‌برند که اقیانوس را دربرگرفته است. | نیرومندترین متن دربارۀ «سرزمین بزرگ» |
| پلوتارک، سرتوریوس | ۸-۹ | دریانوردان برای سرتوریوس از دو جزیرۀ اطلس می‌گویند، ده‌هزار استادیا دورتر از آفریقا، که همان جزایر خجستگان دانسته می‌شوند. | جزایر خجستگان |
| پلوتارک، دربارۀ زوال اوراکل‌ها | ۴۱۹ای-۴۲۰آ | پیرامون بریتانیا جزایر مقدسِ دیوها قرار دارند؛ کرونوس در یکی از آن‌ها زندانی و خفته است. | جزایر مقدس شمالی |
| آئلیان / تئوپومپوس، تاریخ متنوع | ۳.۱۸ | اروپا، آسیا و لیبی جزایری‌اند که اقیانوس آن‌ها را احاطه کرده است؛ ورای آن‌ها قاره‌ای پهناور به نام مروپیس قرار دارد. | اسطورۀ قاره‌ای بیرونی |
| پومپونیوس ملا، جغرافیا | ۳.۱۰۲ | جزایر خجستگان روبه‌روی آفریقای ماسه‌ای قرار دارند و بی‌هیچ کاری خوراک ساکنانشان را فراهم می‌کنند. | جزایر خجستگان در جغرافیای رومی |
| سنکا، مدئا | ۳۷۵-۳۷۹ | اقیانوس جهان را خواهد گشود؛ سرزمینی پهناور آشکار خواهد شد؛ توله دیگر واپسین سرزمین نخواهد بود. | پیش‌گوییِ ادبی دربارۀ کشف سرزمین‌های غربی |
| پلینیوسِ مهتر، تاریخ طبیعی | ۶.۲۰۲-۲۰۵ | سبوسوس و یوبا جزایر خجستگان را برمی‌شمارند: اومبریوس، یونویا، کاپراریا، نینگواریا و کاناریا. | فهرست جزایر در منابع رومی |
| بطلمیوس، جغرافیا | کتاب ۱ | جزایر خجستگان نقش نصف‌النهارِ مبدأِ غربی را در جهان نقشۀ بطلمیوس ایفا می‌کنند. | سامان‌دهی جغرافیایی |
| آوینوس، کرانۀ دریا | ۹۰-۱۲۹؛ ۳۷۰-۴۱۰ | جزایر اوستریم‌نیدس، جزایر قلع و سرب‌اند؛ هیمیلکو از آب‌های اطلسِ کند، پُرعلف دریایی و دشوار سخن می‌گوید. | سنت سفرنامه‌های ساحلیِ غربی/شمالی |
| سولینوس، مجموعه | ۵۶ | سولینوس مطالب مربوط به جزایر خجستگان را تکرار و بسط می‌دهد: اومبریوس، یونویا، کاپراریا، نیواریا، کاناریا، میوه‌ها، پرندگان و عسل. | بازنویسیِ متأخر رومی |
| پروکلوس / مارکلوس | شرح تیمائوس | مارکلوس از روایت‌های مربوط به جزایر دریای بیرونی و پیوند آن‌ها با آتلانتیس می‌گوید؛ از جمله هفت جزیره و سه جزیرۀ بسیار بزرگ. | دریافت آتلانتیس در اواخر دوران باستان |
دو مدخل بیشترین بار استدلال را بر دوش دارند: «قاره‌ای روبه‌رو»ی افلاطون و «سرزمین بزرگ» پلوتارک. بقیه بی‌فایده نیستند، اما بیشترشان روایت‌هایی دربارۀ جزایرند. آن‌ها نشان می‌دهند که یونانیان و رومیان جغرافیای نمادینِ پایداری از غربِ دور در ذهن داشتند. اما به‌خودیِ خود آمریکا را شناسایی نمی‌کنند.
قطعه‌های متن اصلی: ترجمه‌های کاری #
جدول بالا نشان می‌دهد باید کجا را جست‌وجو کنیم. جدول بعدی واژگانی را در اختیار می‌گذارد که این پرونده را ارزشمند می‌کنند. اینها ترجمه‌های کاری‌ای هستند که برای این مقاله فراهم شده‌اند؛ نسخه‌های پیوندخورده بافت پیرامونی را در اختیار می‌گذارند.
| منبع | ترجمۀ مستقیمِ کاری | آنچه به استدلال می‌افزاید |
|---|---|---|
| هومر، اودیسه ۱۰.۸۰-۸۶ | «آنجا راه‌های شب و روز به یکدیگر نزدیک می‌شوند. مردی که بی‌خواب بماند می‌تواند دو مزد بگیرد: یکی با گله‌داری و دیگری با چراندن گوسفندان سپید؛ زیرا راه‌های شب و روز نزدیک‌اند.» | روشنایی روز در عرض‌های جغرافیایی بالا ملموس‌ترین سرنخ هومری است. این سرنخ از مدیترانۀ مرکزی دور می‌شود و به سوی اقیانوس شمالی می‌رود. |
| هومر، اودیسه ۱۱.۱۳-۱۹ | «آنجا سرزمین و شهر مردمان کیمریان است، پیچیده در مه و ابر. هرگز خورشید درخشان با پرتوهایش بر آنان نمی‌تابد؛ نه هنگامی که به آسمانِ ستاره‌نشان بالا می‌رود و نه هنگامی که از آسمان رو به زمین بازمی‌گردد؛ شبِ ویرانگر بر فرازِ مردگانِ بینوا گسترده است.» | سرزمینی مه‌گرفته و بی‌خورشید در کرانۀ اقیانوس دقیقاً همان تصویری است که نیوفاندلند و گراند بنکس را به بحث مربوط می‌کند. |
| هومر، اودیسه ۱۲.۲۳۵-۲۴۳ | «چون آن را بالا آورد، همچون دیگی بر آتشی بزرگ به جوش آمد و غرید؛ پاشش آب بر فراز هر دو صخره فروریخت. اما چون دریای شور را فروبلعید، ماسۀ زیرین را آشکار کرد، تیره و آبی‌فام و سیاه؛ و صخره پیرامونش سخت به غرش درآمد.» | خاروبدیس پیش از آنکه توصیف هیولایی باشد، توصیفی جزرومدی است: حرکت دوره‌ای آب، بستر نمایان، صخره‌ها و غرش. |
| هزیود، کارها و روزها ۱۶۷-۱۷۳ | «دور از خدایان نامیرا، پسر کرونوس آنان را در کرانه‌های زمین جای داد. آنان بی‌رنج در جزایر خجستگان، کنار اقیانوسِ ژرف‌گرداب، زندگی می‌کنند؛ زمینِ غله‌پرور برایشان سالی سه بار میوه‌های شهدآگین می‌آورد.» | بهشت دوردستِ غربی در کنار اقیانوس، از همان آثار کهن یونانی است، نه خیال‌پردازیِ متأخر قرون وسطایی. |
| پیندار، المپیه ۲.۶۸-۸۳ | «آنان که سه بار، در هر دو سوی [مرگ]، کوشیده‌اند روان خود را از بی‌عدالتی دور نگاه دارند، راه زئوس را به سوی برج کرونوس می‌پیمایند. آنجا نسیم‌های اقیانوس پیرامون جزیرۀ خجستگان می‌وزند و گل‌های زرین می‌درخشند.» | پیندار جزیرۀ خجستۀ غربی را با کرونوس و اقیانوس، هر دو، در شعر یونانیِ فرهیخته جای می‌دهد. |
| افلاطون، تیمائوس ۲۴ای-۲۵آ | «آن هنگام دریا در آنجا گذرپذیر بود. در برابر دهانه‌ای که شما آن را ستون‌های هراکلس می‌خوانید، جزیره‌ای به بزرگیِ لیبی و آسیا روی‌هم قرار داشت. از آنجا مسافران می‌توانستند به جزایر دیگر بروند و از آن جزایر به سراسر قاره‌ای روبه‌رو که آن دریای راستین را دربرگرفته بود.» | این روشن‌ترین بخش کلاسیک دربارۀ «جزایر و سپس قاره»، در آن سوی دروازۀ اطلس است. |
| شبه‌ارسطو، دربارۀ شگفتی‌های شنیده‌شده ۸۴ | «می‌گویند کارتاژیان جزیره‌ای را در اقیانوس، در آن سوی ستون‌های هراکلس، یافتند: خالی از سکنه، پوشیده از گونه‌های گوناگون درخت، مشبک به رودهای قابل کشتیرانی و سرشار از میوه. چند روز دریانوردی با آن فاصله داشت.» | این روایتی از کشف جزیره‌ای پونی در اطلس است: جزیره، رودها، جنگل‌ها، میوه و پنهان‌کاری. |
| دیودور سیسیلی، کتابخانه ۵.۱۹-۲۰ | «روبه‌روی لیبی، در دل اقیانوس، جزیره‌ای نسبتاً بزرگ قرار دارد که چندین روز دریانوردی به سوی غرب با آن فاصله است. زمینش حاصلخیز است؛ بخش بزرگی از آن کوهستانی و بخش دیگر هموار است؛ رودهای قابل کشتیرانی آبیاری‌اش می‌کنند و باغ‌ها و درختان گوناگون، آن را برای لذت‌بردن مناسب می‌سازند.» | دیودور همان سنتِ جزیرۀ اطلس را با جغرافیایی کامل‌تر بازمی‌گوید و آن را به دریانوردان فنیقی/کارتاژی پیوند می‌دهد. |
| پلوتارک، دربارۀ چهره‌ای که در قرص ماه دیده می‌شود ۹۴۱آ-ث | «اوگیگیا پنج روز دریانوردی به غربِ بریتانیاست. سه جزیرۀ دیگر، با فواصل برابر از آن و از یکدیگر، به سوی غروبِ تابستان جای دارند. ورای آن‌ها سرزمین بزرگ قرار دارد که دریای بزرگ را دربرگرفته است.» | پلوتارک نیرومندترین متن باستانی دربارۀ مسیری شمالی است که از میان جزایر به سرزمین اصلیِ غربی می‌رسد. |
| آئلیان / تئوپومپوس، تاریخ متنوع ۳.۱۸ | «اروپا، آسیا و لیبی جزایری‌اند که اقیانوس پیرامونشان روان است. بیرون از این جهان تنها قاره‌ای هست، بی‌کران از نظر وسعت، که در آن شهرهای بزرگ برپاست و مردمانی با قوانین گوناگون زندگی می‌کنند.» | تئوپومپوس همان ساختار ذهنی را حفظ می‌کند: جهان شناخته‌شده چون جزیره‌ای در حلقۀ اقیانوس، با قاره‌ای بزرگ‌تر در آن سوی آن. |
| سنکا، مدئا ۳۷۵-۳۷۹ | «در سال‌های آینده روزگاری فراخواهد رسید که اقیانوس بندهای هستی را بگشاید، زمین عظیم گشوده شود، تتیس جهان‌های تازه را آشکار کند و توله دیگر واپسین سرزمین نباشد.» | سنکا نشان می‌دهد که آشکارشدن سرزمین‌های تازه در غرب، پیش از ۱۴۹۲، در فرهنگ ادبی رومی اندیشه‌پذیر بوده است. |
بهترین متن باستانی پلوتارک است، نه هومر #
اگر پرسش این باشد که «کدام متن کلاسیک بیش از همه به آمریکای شمالی شباهت دارد؟»، پاسخ اودیسه نیست. پاسخ اثر پلوتارک با عنوان دربارۀ چهره‌ای که در قرص ماه دیده می‌شود است.
گویندۀ پلوتارک اوگیگیا را پنج روز دریانوردی به غرب بریتانیا قرار می‌دهد. در ورای آن جزایر دیگری هست و ورای آن‌ها «سرزمین بزرگی» که اقیانوس را دربرمی‌گیرد. همین بخش، یونانیان را در پیرامون خلیجی در آن سرزمین بزرگ جای می‌دهد و تمام این مجموعه را به کرونوس و دانش کارتاژیان پیوند می‌زند (پلوتارک، دربارۀ چهره‌ای که در قرص ماه دیده می‌شود ۹۴۱آ-ث). سولا کل روایت را افسانه‌ای می‌خواند که از غریبه‌ای شنیده است و آن روایت نیز به آخرت‌شناسیِ قمریِ ارواح می‌انجامد؛ بنابراین گزارش مستقلی از یک سفر دریایی نیست.
این همان بخشی است که بازسازی‌های گمانه‌زن امروزی بارها به آن بازمی‌گردند. لیریتزیس و همکارانش در مجلهٔ پژوهش ساحلی استدلال کردند که می‌توان داده‌های نجومی و جغرافیاییِ پلوتارک را مسیرِ شمال اقیانوس اطلس به سوی خلیج سن‌لوران و نیوفاندلند خواند (لیریتزیس و همکاران، ۲۰۱۸). حتی خوانش اسطوره‌ای/افلاطونیِ کهن‌تری که در مقدمۀ لوب/تایر حفظ شده نیز به این استدلال کمک می‌کند: نشان می‌دهد که جغرافیای پلوتارک از همان آغاز بخشی از مجموعۀ آتلانتیس و اقیانوسِ بیرونی فهمیده می‌شده است (مقدمۀ تایر). این متن همچنان روشن‌ترین توصیف کلاسیک از مسیر جزیره‌ای به سوی سرزمینی اصلی در غرب است؛ ازاین‌رو پلوتارک باید در کانون این استدلال جای گیرد، نه در پاورقی.
مسیر جنوبی: کارتاژ، جزایر و گردابه #
روایت‌های جزایر کارتاژی در آثار شبه‌ارسطو و دیودور، نیرومندترین شواهد مربوط به مسیر جنوبی‌اند. هر دو متن اساساً روایتی از یک جنس دارند: کشتی‌هایی که از ستون‌ها می‌گذرند، جزیره‌ای حاصلخیز در اقیانوس می‌یابند و کارتاژ بعدتر دسترسی به آن را کنترل می‌کند. در روایت دیودور، کاشفان فنیقی جزیره را به همگان می‌شناسانند؛ سیاست کارتاژ به این مربوط است که چه کسانی می‌توانند در آنجا سکونت کنند.
لوچو روسو جسورانه‌ترین استدلال فنیِ معاصر را از منظر جغرافیایی مطرح کرده است. او در مقالۀ «دانش جغرافیاییِ دوربردِ هلنیستی که در داده‌های بطلمیوس پنهان است» استدلال می‌کند که جزایر خجستگانِ بطلمیوس مختصاتی دگرگون‌شده را حفظ کرده‌اند که در اصل با آنتیل کوچک سازگار بوده است، نه جزایر قناری (روسو، ۲۰۱۸). اگر روسو درست بگوید، سنتِ «جزایر خجستگان» شاید بازتابی از واقعیتِ کارائیب را در خود داشته باشد.
نکته این نیست که می‌توان هر خطای بطلمیوسی را به سفری پنهان رمزگشایی کرد. پژوهش دمیتری شچگلو دربارۀ خطای طول جغرافیاییِ بطلمیوس نشان می‌دهد چرا نباید اعداد را اختلافی ساده و یکسان در سراسر نقشه دانست (شچگلو، ۲۰۱۶). نکته این است که روسو مسیری فنی و نقشه‌نگارانه از سنت جزیره‌ای به پرسش کارائیب عرضه می‌کند.
بااین‌حال، سازوکارهای مسیر ناممکن نیستند. جریان‌های شمال اقیانوس اطلس گردابهای ساعت‌گرد پدید می‌آورند. جریان قناری در شرق آن و در کرانۀ شمال‌غربی آفریقا امتداد دارد؛ بادهای بسامان جریان استواییِ شمالی را به‌سوی غرب و به سمت کارائیب می‌رانند؛ و گلف‌استریم با سرعتی حدود یک تا سه گره در امتداد ساحل آمریکا به‌سوی نیوفاندلند می‌رود و سپس به‌سوی شمال‌شرق و اطلسِ باز می‌پیچد (خدمات اقیانوس‌شناسی NOAA؛ ادوسپیس آژانس فضایی اروپا). کشتی‌ای که در اطلس، در غربِ آفریقا یا شبه‌جزیرۀ ایبری، از مسیر خارج و به غرب رانده شود، به سوی کارائیب برده می‌شود، نه به خانه؛ و این همان وضعیتی است که دیودور توصیف می‌کند. جریان‌ها عبوری ناخواسته را از نظر فیزیکی محتمل می‌کنند؛ اما شاهدی نیستند بر اینکه چنین عبوری واقعاً رخ داده باشد.
مسیر شمالی: پیتئاس، توله، اوگیگیا، نیوفاندلند #
مسیر شمالی برای مطالب مربوط به اودیسه مناسب‌تر است، زیرا روزهای بلند، مه، سرما، صخره‌ها و حرکت جزیره‌به‌جزیره را توضیح می‌دهد. این مسیر از جهان پیتئاس می‌گذرد، نه کلمب: بریتانیا، جزایر شمالی، توله، دریای یخ‌زده و شاید گام‌های جزیره‌ایِ دورتر.
استرابون ادعای پیتئاس را حفظ می‌کند که توله در فاصلهٔ شش روز دریانوردی در شمال بریتانیا و در نزدیکی دریای یخ‌زده قرار داشت، و درعین‌حال پیتئاس را به‌عنوان منبعی غیرقابل‌اعتماد به سخره می‌گیرد (Strabo 1.4.2). این حفظ دوگانه سودمند است. به ما می‌گوید که سنت یونانی، از همان دوران کهن، ادعایی واقعی دربارهٔ اقیانوس شمالی داشت که به‌اندازه‌ای محل مناقشه بود که بحث‌برانگیز شود.
با پذیرفتن شواهد متأخرتر، مسیر از نظر فیزیکی روشن‌تر می‌شود:
| بخش | اهمیت | شواهد |
|---|---|---|
| بریتانیا تا جزایر شمالی | با روایت پیتئاس، چارچوبِ بریتانیا در غربِ پلوتارک و روشنایی روزِ عرض‌های جغرافیایی بالا در اودیسه مطابقت دارد. | Strabo on Pytheas |
| ایسلند/گرینلند، به‌منزلهٔ سنگ‌پله | گذر از اطلس شمالی را به رشته‌ای از مسیرهای دشوار بدل می‌کند، نه جهشی ناممکن. | Severin’s Brendan Voyage |
| نیوفاندلند | مقصدی اثبات‌شده برای دریانوردان نورس در دوره‌های بعد؛ منطقه‌ای مه‌آلود در کرانهٔ اقیانوس و از نظر نمادین نزدیک به سیمری‌های اودیسه. | UNESCO L’Anse aux Meadows |
| خلیج فاندی | مدّوجزرهای بسیار شدید و گرداب واقعیِ ناشی از مدّوجزر، در بخش‌های متفاوتی از خلیج: نمونه‌ای همسان، اما جزئی، از خاروبدیس. | Parks Canada Fundy tides, Old Sow |
به همین دلیل نباید خوانش اطلس‌محور را به این کاریکاتور فروکاست که «کشتی‌ای یونانی یکراست به آمریکا رفت». الگوی مناسب‌تر، نقشه‌ای شفاهی از شمال است: جزایر شناخته‌شده، جزایرِ شایعه‌شده، جزایر مقدس، سرزمین‌های مه‌آلود و خشکی بزرگی در دورترین کرانه.
چرا نباید کل مسیر را به‌زور بر یک نقشه منطبق کرد #
صورت‌های ضعیف این نظریه می‌کوشند هر ماجرای اودیسه را با مکانی واقعی و مشخص یکی بگیرند. این کار شعر را شکننده می‌کند. اگر آئولیا جزیره‌ای باشد، سیرسه جزیره‌ای دیگر، اسکیلا جزیره‌ای سوم، و هر جابه‌جایی‌ای ناگزیر از منطق امروزی دریانوردی پیروی کند، کافی است یکی از این تطبیق‌ها شکست بخورد تا استدلال فروبپاشد.
صورت قوی‌تر، شعر را متنی لایه‌لایه می‌داند:
- برخی ماجراها احتمالاً مدیترانه‌ای‌اند.
- برخی اسطوره‌ای و کیهان‌شناختی‌اند.
- برخی ممکن است روایت‌های دریانوردانِ دوردست را حفظ کرده باشند.
- برخی نیز شاید در تخیل یونانیِ دوره‌های بعد، به مکان‌های دیگری منتقل شده یا صورت بومی‌تری یافته باشند.
مسئلهٔ آئائا ضرورت این رویکرد را نشان می‌دهد. اودیسئوس در آنجا شرق و غرب را گم می‌کند، و سیرسه به تبارنامهٔ خورشیدیِ اقیانوسی تعلق دارد؛ امری که از فرضیهٔ اطلس‌محور پشتیبانی می‌کند. اما در کتاب ۱۲، آئائا همچنین جایگاه سپیده‌دم و طلوع‌های خورشید خوانده می‌شود، که آن را به سوی شرق می‌کشاند. این جای‌گذاری، امکانِ یک مسیر پیوسته به‌سوی غرب را منتفی می‌کند و نشان می‌دهد جغرافیای اسطوره‌ای چگونه شکل می‌گیرد، آن‌گاه که چند نظام نمادین در هم تنیده شده‌اند.
آنچه مجموعهٔ گسترده‌تر شواهد نشان می‌دهد #
منابع، در کنار هم، سه الگو را نشان می‌دهند.
نخست، جزایر خجستگان خیالی متأخر نیستند که پس از کلمب اختراع شده باشند. هزیود و پیندار پیش‌تر زندگی خجسته در غرب، در کنار اقیانوس، را جای داده‌اند. نویسندگان رومیِ دوره‌های بعد، همین بن‌مایه را به مجموعه‌ای جغرافیایی از جزایر بدل می‌کنند.
دوم، روایت‌های اطلس‌محورِ کارتاژی و فنیقی، بن‌مایه‌هایی واقعی در ادبیات کلاسیک‌اند. پسودو-ارسطو و دیودوروس یک الگوی محوری را دوبار نقل می‌کنند: دریانوردان پونی جزیره‌ای پربرکت در غرب می‌یابند و دسترسی به آن اکتشاف، از نظر سیاسی کنترل می‌شود.
سوم، زبانِ «قاره‌ای در آن‌سوی اقیانوس» وجود دارد. افلاطون، پلوتارک و تئوپومپوس به‌روایت آلیانوس، گواهان اصلی‌اند. زمینه‌های روایتشان متفاوت است، اما نقشهٔ ذهنیِ مشترکشان انکارناپذیر است: جهان ما، اقیانوسِ پیرامون آن، جزایری در دریای بیرونی و خشکیِ بزرگ‌تری در آن‌سوی آن.
پس پرسش این نیست که آیا نویسندگان کلاسیک مقوله‌ای برای سرزمین‌های غربیِ آن‌سوی اقیانوس داشتند یا نه. داشتند. پرسش این است که آیا هیچ‌یک از این مقوله‌ها روایت‌های واقعی از آن‌سوی جهان جزیره‌ایِ میانهٔ اطلس را حفظ کرده‌اند.
داوری نهایی #
آیا اودیسئوس آمریکا را کشف کرد؟ این پرسش، اگر قرار باشد عنوانی خبری دربارهٔ عصر مفرغ باشد، بیش‌ازحد محدود است. اما اگر برچسبی اسطوره‌ای برای یادمانِ کهن‌ترِ مسیرهای اطلس باشد، شایسته است جدی گرفته شود.
این استدلال بر بخش‌هایی مشخص تکیه دارد: روزهای بلند و سرزمین مه‌آلود هومر، خاروبدیس به‌مثابهٔ خطری دریایی ناشی از مدّوجزر، قارهٔ مقابل در افلاطون، جزیرهٔ فنیقی و کارتاژیِ پسودو-ارسطو و دیودوروس، خشکی بزرگ در غرب بریتانیا در روایت پلوتارک، قارهٔ آن‌سوی اقیانوسِ حلقه‌وار در روایت تئوپومپوس، و چشم‌انداز شاعرانهٔ سنکا از جهان‌های تازه در آن‌سوی توله. جغرافیای طبیعی بانک‌های گرند، نیوفاندلند، گلف‌استریم، زنجیرهٔ جزایر میان‌راهیِ اطلس شمالی و خلیج فاندی را نیز به اینها بیفزایید؛ حاصل دیگر شباهتی پراکنده نیست، بلکه الگویی منسجم از کرانه‌های بیرونی اقیانوس است.
پس بهترین نتیجه‌گیری ساده است: اودیسه شاید یکی از کهن‌ترین ظرف‌های یونانیِ برجای‌مانده برای روایت‌هایی دربارهٔ اطلس بیرونی باشد، و نویسندگان کلاسیکِ دوره‌های بعد نیز جغرافیای هم‌خوانِ کافی را حفظ کرده‌اند تا پرسش آمریکا همچنان مطرح بماند. متون به‌تنهایی نمی‌توانند این مسئله را حل کنند؛ برای آن، کشفی مطمئن در قارهٔ آمریکا لازم است که تاریخش به پیش از ۱۴۹۲ برسد.
منابع #
- هومر. Odyssey، Book 10، Book 11 و Book 12. بخش‌هایی از حماسهٔ یونانی دربارهٔ لستریگون‌ها، سیرسه، سیمری‌ها و خاروبدیس.
- هزیود. Works and Days، سطرهای ۱۶۷-۱۷۳. جزایر خجستگان در کنار اقیانوس.
- پیندار. Olympian Odes 2، سطرهای ۶۸-۸۳. جزیرهٔ خجستگان و نسیم‌های اقیانوس.
- افلاطون. Timaeus، 24e-25d، و Critias، 108e-109a. آتلانتیس، جزایر بیرونی و قارهٔ مقابل.
- پسودو-ارسطو. On Marvellous Things Heard، 84 / 837a. کشف یک جزیرهٔ اطلس به‌دست کارتاژیان.
- دیودوروس سیکولی. Library of History 5.19-20 و 2.47. جزیرهٔ اطلسِ فنیقی و جزیرهٔ شمالیِ هایپربوریایی.
- استرابون. Geography 1.4. پیتئاس، توله و تردید باستانیان دربارهٔ ادعاهای مربوط به اقیانوس شمالی.
- پلوتارک. On the Face Which Appears in the Orb of the Moon، 941A-C. اوگیگیا در غرب بریتانیا و خشکی بزرگِ آن‌سوی آن.
- پلوتارک. Sertorius، 8-9. جزایر خجستگان در اطلس.
- پلوتارک. De Defectu Oraculorum، 419E-420A. جزایر مقدس پیرامون بریتانیا و کرونوسِ خفته.
- آلیانوس. Varia Historia 3.18. مروپیسِ تئوپومپوس و قارهٔ عظیمِ آن‌سوی اقیانوس.
- پومپونیوس مِلا. Chorographia، 3.102. جزایر خجستگان.
- سنکا. Medea، 375-379. اقیانوس، جهان‌های تازه و توله.
- پلینیوسِ بزرگ‌تر. Natural History، 6.202-205. فهرست جزایر خجستگان.
- کلودیوس بطلمیوس. Geography. جزایر خجستگان به‌عنوان نصف‌النهار نقشه‌نگاری غربی.
- آوینئوس. Ora Maritima، 90-129 و 370-410. اوستریم‌نیدها و اطلسِ هیمیلکو.
- سولینوس. Polyhistor، 56. بازنویسیِ روایت جزایر خجستگان.
- پروکلوس. Commentary on Plato’s Timaeus. قطعه‌ای از مارکلوس دربارهٔ روایت‌های مربوط به جزایر دریای بیرونی.
- لوچو روسو. “Far-reaching Hellenistic geographical knowledge hidden in Ptolemy’s data.” Mathematics and Mechanics of Complex Systems 6، شمارهٔ 3 (2018): 181-200.
- یوانیس لیریتزیس و همکاران. “Does Astronomical and Geographical Information of Plutarch’s De Facie Describe a Trip Beyond the North Atlantic Ocean?” Journal of Coastal Research 34، شمارهٔ 3 (2018): 651-674.
- هنریِت مرتس. The Wine Dark Sea: Homer’s Heroic Epic of the North Atlantic. 1964.
- تیم سورین. The Brendan Voyage. 1978.
- بیرگیتا والاس و یونسکو. L’Anse aux Meadows National Historic Site. مرکز میراث جهانی یونسکو.
- مارگوت کویتمس و همکاران. “Evidence for European presence in the Americas in AD 1021.” Nature 601 (2022): 388-391.
- سرویس اقیانوسِ ادارهٔ ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA). “Surface Ocean Currents.” مروری بر چرخابهٔ اطلس شمالی و گلف‌استریم.
- آژانس فضایی اروپا. “The North Atlantic Gyre.” مروری بر جریان‌های اقیانوسی.
- پارک‌های کانادا. “Tides.” پارک ملی فاندی. دامنهٔ مدّوجزر، جزرومدهای دوبار در روز و پهنه‌های گِلیِ نمایان‌شده بر اثر جزر.
- گردشگری خلیج فاندی. “Old Sow Whirlpool.” شرح منطقه‌ایِ سامانهٔ گردابهای ناشی از مدّوجزر.
- سی‌بی‌سی نیوز. “A Mysterious Fog Has Shrouded Newfoundland for Days. Here’s Why.” ۹ آوریل ۲۰۲۱. توضیحی دربارهٔ مه و جریان.
- آدریانا فورمبی-فرناندز و همکاران. “Spatial and Temporal Structure of the Fog Life Cycle over Atlantic Canada and the Grand Banks.” Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society 151 (2025): e4953. پژوهش دربارهٔ اقلیم‌شناسیِ مه.
- دیمیتری شچگلوف. “The Error in Longitude in Ptolemy’s Geography Revisited.” The Cartographic Journal 53، شمارهٔ 1 (2016): 3-14.
مطالعهٔ مقالههای دیگر