سرودهای مرده‌ای که هنوز می‌خوانیم

خلاصه

• گفتار آیینی اغلب پس از آن‌که معنای روزمره‌اش از میان می‌رود، به‌صورت آوایی ناب و آکنده از نیرو باقی می‌ماند.
• آیین‌های تشرف بومیان استرالیا روشن‌ترین نمونه‌های نزدیک به بول‌رورر را در اختیار می‌گذارند: آوازهای مقدسی که هیچ‌کس نمی‌توانست ترجمه‌شان کند و در جهان‌های آیینی مردانه خوانده می‌شدند؛ جهان‌هایی که از سازِ غُرّان نیز پاسداری می‌کردند.
• آیین او-کی-پا در میان ماندان‌ها ردّی از تعلیق با قلاب به‌جا می‌گذارد: کت‌لین هنگام تعلیق، دعایی ثابت شنید که نتوانست ترجمه‌ای از آن به دست آورد.
• روم، نپال، جزایر تروبریاند، سولاوسی جنوبی، شمال آفریقا، زرتشتی‌گری، دهارانی بودایی و پاپیروس‌های جادویی یونانی همگی همین الگو را نشان می‌دهند.
• رسوایی ماجرا ساده است: آیین برای بقا به درک معنایی نیاز ندارد. گاهی نفهمیدن، خودِ مقصود است.

«هیچ‌کس نمی‌تواند آن را ترجمه کند»

• ک. لنگلو پارکر، قبیلهٔ یوئالایی (۱۹۰۵)

آواز مرده چیست؟ #

آواز مرده لزوماً آوازی به زبانی مرده نیست.¹ ماجرا بدتر و جالب‌تر است: آوازی که زندگی اجتماعی‌اش ادامه می‌یابد، حتی پس از آن‌که کلید معنایی‌اش شکسته است. دهان هنوز آن را می‌شناسد. بدن هنوز می‌داند چه وقت باید آن را بخواند. سالخوردگان هنوز می‌دانند که آواز خطرناک، مقدس، خوش‌یمن، نیاکانی یا الزامی است. اما معنای معمول آن به تاریکی فرو رفته است.

این روایتِ عامه‌پسند ماجراست: جسدی که هنوز آواز می‌خواند.

انسان‌شناسی برای همین پدیده واژگانی آرام‌تر دارد: زبان آیینی کهن، گونه‌های زبانی باطنی، آواهای غیرواژگانی، آیین‌های نیایشیِ برگرفته از زبان‌های بیگانه، آوازهای رؤیایی، گفتار سرّی، نام‌های جادویی، و عبارت‌های قالبیِ فسیل‌شده. اما این برچسب‌های مرتب، سیم برقِ داغِ نهفته در مرکز ماجرا را پنهان می‌کنند. یک جامعه می‌تواند آوایی دقیق را برای نسل‌ها حفظ کند، حتی پس از آن‌که دیگر معنای دقیق را حفظ نمی‌کند.

این نباید کسی را شگفت‌زده کند که دیده باشد کودکان قافیه‌های حیاط مدرسه را دسته‌جمعی می‌خوانند، هواداران فوتبال هجاهای بی‌معنای به‌ارث‌رسیده را فریاد می‌کشند، یا نمازگزاران در کلیسا اعتقادنامه‌هایی را به زبانی تکرار می‌کنند که نمی‌توانند واژه‌هایش را بفهمند. اما نمونه‌های زیر صرفاً از جنس «لاتین بلد نیستم» نیستند. قوی‌تر از این‌اند. در میانشان آوازهایی هست که گفته می‌شود حتی برای خوانندگانشان نیز نامفهوم‌اند؛ سرودهای کاهنانه‌ای که خودِ کاهنان به‌سختی می‌فهمیدند؛ زبان‌های شمنی‌ای که گویشوران عادی از پی‌شان برنمی‌آیند؛ هجاهای جادویی‌ای که گفته می‌شود ترجمه، نیروی آن‌ها را از میان می‌برد؛ و آوازهای تشرفی‌ای که در کنار کهن‌ترین ابزار صداسازِ جعبه‌ابزار آیینی بشر اجرا می‌شوند: بول‌رورر.

برای بحث گسترده‌تر snakecult.net دربارهٔ فناوری‌های آیینی به‌مثابه فسیل‌های فرهنگی ژرف، این موضوع خویشاوندی نزدیک دارد با بول‌رورر به‌مثابه نشانگر تشرف مردانه، میم‌پلکس پلیادها و بول‌رورر، و شیوه‌ای که زبان عدن را می‌شکند. این مقاله بُعد زبانیِ همان پدیده است.

آیین می‌تواند از ترجمهٔ خودش بیشتر دوام بیاورد. وقتی چنین می‌شود، آوا خودِ اثر باستانی می‌شود: فسیلی قابل‌حمل از اقتدار، هراس، تبار و تماس با امر الهی.

نمونه‌های بول‌رورر چندان پوشیده نیستند #

از همان جمله‌ای شروع کنیم که جست‌وجوی حاضر را برانگیخت. ک. لنگلو پارکر می‌گوید اجازه یافته بود «آواز بایامی» را بشنود؛ آوازی مقدس در میان یوئالایی‌ها که فقط مردانِ کاملاً تشرف‌یافته می‌توانستند بخوانند. پارکر می‌افزاید که زبان کهنِ آواز از پیش از میان رفته بود: آواز شناخته می‌شد و حق خواندنش پاسداری می‌شد، اما معنای کاملش فهمیده نمی‌شد Parker, The Euahlayi Tribe (اطلس بول‌رورر: بول‌رورر گایاندی / گورایمی بوراه در میان یوئالایی‌های رود نارَن).

این نخستین نمونهٔ زیر شیشه است: آوازی مقدس پس از شکست ترجمه، درون نظامی از تشرف باقی می‌ماند. منظور این نیست که همهٔ خوانندگان نادان یا بی‌دقت‌اند. منظور این است که آیین بیش از بازگوییِ معمول، به میراث، محدودیت و آوا اهمیت می‌دهد. دهانِ تشرف‌یافته مجاز است الگو را بازتولید کند؛ توضیح معنایی در مرتبهٔ دوم قرار دارد.

نمونه‌ای استرالیایی و حتی گویاتر را شرح آر. اچ. مَتیوز از آیین تشرف دیِرِیالِ بردهاوال به دست می‌دهد. زنان و سالخوردگان دور محوطهٔ آیینی می‌چرخند و آوازی می‌خوانند که به گفتهٔ مَتیوز، حتی برای خودِ خوانندگان نیز نامفهوم بود. سپس، صبح روز بعد، صدای تِرندون به گوش می‌رسد: تِرندون همان بول‌رورر است Mathews, “The Birdhawal Language,” ANU Press PDF (اطلس بول‌رورر: بول‌رورر تِرندون در آیین تشرف بردهاوال). بعدتر در آیین، بول‌روررها را نشان می‌دهند، می‌چرخانند و وارد سازوکار پنهانِ تشرف مردانه می‌کنند.

این دقیقاً از آن نمونه‌هایی است که باید آدم را وادارد از مرتب‌سازیِ بیش از حد دست بردارد. آواز مرده و بول‌رورر دو برچسب جداگانه در موزه نیستند. آن‌ها در یک میدانِ ولتاژِ آیینی جای دارند: تشرف، رازداری، محدودیت‌های جنسیتی، صدای هراس‌انگیز و واژگان کهن. اگر خودِ آواز دقیقاً همان بول‌رورر نباشد، باز هم در هوای بول‌رورر جریان دارد.

مواد استرالیایی پیوسته گونه‌های دیگری از این الگو به دست می‌دهند. در آرنهم‌لند غربی، براون و ایوانز مجموعه‌آوازهای مارکو را شرح می‌دهند که زبان‌های نیاکانی را زنده نگه می‌دارند، حتی وقتی دیگر گویشوران روانی برای گفت‌وگوی روزمره در دسترس نیستند Brown and Evans, “Songs that keep ancestral languages alive”. آوازهای تشرفی وارلپیری در آیین معاصر کوردیجی را شمار کمتری از متخصصان به‌طور کامل می‌شناسند، حال آن‌که بسیاری از شرکت‌کنندگان بی‌آن‌که بر پیوندهای نمادین آگاهی داشته باشند زمزمه یا آوازخوانی می‌کنند Curran, Contemporary Ritual Practice in an Aboriginal Settlement. در پژوهش‌های احیای آواز، از آوازهای سفریِ نیو ساوت ولز، مانند وانجی-وانجی، به‌عنوان نمونه‌هایی یاد می‌شود که در آن‌ها ممکن است متن‌های کهن همچنان خوانده شوند، بی‌آن‌که معنایشان به‌تمامی فهمیده شود Hodgetts, Guthi Girrmara.

بول‌رورر در همهٔ این نمونه‌های متأخر حضور ندارد. اما استرالیا نکتهٔ بنیادی‌تری را به‌طرزی نامعمول آشکار می‌کند: آوای کهن، محدودیت مقدس و فناوری تشرف معمولاً در کنار هم قرار می‌گیرند. سازی که بی‌آن‌که گلویی داشته باشد صدا تولید می‌کند، همسایهٔ کاملی است برای آوازی که صدا دارد، اما ترجمه ندارد.

ردّ تعلیق با قلاب در دشت‌های بزرگ واقعی است، اما از آنچه میم نشان می‌دهد آشفته‌تر #

ردّ دشت‌های بزرگ اهمیت دارد، چون تصویری را در خود دارد که همه به یاد می‌آورند: مردانی که از پوستشان آویخته‌اند، تا از هوش بروند می‌چرخانندشان و آن‌ها در میان درد دعا می‌خوانند. شرح جورج کت‌لین از او-کی-پای ماندان‌ها منبع کلاسیک این ماجراست. او نامزدهایی را توصیف می‌کند که با چوبک‌هایی آویخته شده‌اند، در هوا چرخانده می‌شوند و آزمونی را از سر می‌گذرانند که او آن را آیینی دینی و بزرگ می‌دانست Catlin, O-Kee-Pa: A Religious Ceremony. در نقطهٔ اوج، یکی از مردانِ آویخته دعایی ثابت یا فریادی خطاب به روح بزرگ بر زبان می‌آورد. کت‌لین می‌گوید نتوانسته بود ترجمه‌ای از آن به دست آورد.

این همان نمونهٔ تعلیق با قلاب است. به‌اندازهٔ کافی واقعی است. مسئلهٔ زبان درون همان آیینی مطرح می‌شود که تعلیق را در بر دارد.

اما باید با این پیوند به بول‌رورر هم کمی بی‌پروایی و هم کمی احتیاط کرد. شرح او-کی-پای کت‌لین سرشار از طبل، جغجغه، نقاب، نقش‌آفرینیِ حیوانی، آوازهای پزشکی و هراسِ نمایشیِ مقدس است، اما من در آن بول‌رورری نمی‌یابم. پیوند نیرومندترِ نزدیک به دشت‌های بزرگ، چیز دیگری است. پروژهٔ زبان آرَپاهو به بول‌رورر به‌عنوان سازی هوایی اشاره می‌کند که با باد و رقص ارواح پیوند دارد و گاهی برای آغاز آوازخوانی به کار می‌رود، درحالی‌که سوت‌های استخوان عقاب به رقص خورشید تعلق دارند Arapaho Language Project, “Air Instruments” (اطلس بول‌رورر: بول‌رورر اسباب‌بازی یا بادیِ آرَپاهو). این به معنای آن نیست که «آیین تعلیق با قلابِ ماندان‌ها از بول‌رورر استفاده می‌کرد». نکته خنک‌تر و پیچیده‌تر این است: جهان‌های آواییِ مقدس در دشت‌های بزرگ و نواحی پیرامونی، تعلیق با قلاب، دعاهای ثابتِ ترجمه‌نشده، سوت‌های رقص خورشید، آوازهای رقص ارواح و آوازخوانیِ پیوندخورده با بول‌رورر را در بر می‌گیرند؛ اما این عناصر در یک آیینِ یکپارچه و مرتب فروکاستنی نیستند.

مواد تتون‌سوِ فرانسیس دِنسمور لایهٔ دیگری به این بحث می‌افزاید. او از خوانندگان رقص خورشید و آگاهانی یاد می‌کند که برایشان دعای خوانده‌شده با نیرویی ویژه به واکان تانکا می‌رسد، و در مجموعهٔ گسترده‌تر موسیقی به ابهام زبان مقدس می‌پردازد Densmore, Teton Sioux Music. آثار جورج ا. دورسی، جیمز مونی و مواد متأخرترِ رقص ارواح نشان می‌دهند که آوازهای رؤیایی و عبارت‌های آیینیِ میان‌قبیله‌ای چگونه می‌توانستند به‌سرعت از مرزهای زبانی عبور کنند Mooney, The Ghost-Dance Religion. یادداشت‌های السی کلیوز پارسونز دربارهٔ کادو از آوازهای رقص ارواحی ثبت‌شده‌اند که واژه‌هایشان برای برخی قابل‌فهم و برای برخی دیگر نامفهوم بود و اغلب گفته می‌شد در رؤیا دیده شده‌اند یا از منابع غیرانسانی شنیده شده‌اند Parsons, “Notes on the Caddo”.

پس پاسخ به گمانهٔ اولیه دربارهٔ دشت‌های بزرگ چنین است:

1. تعلیق با قلاب همراه با دعای ترجمه‌نشده: بله، او-کی-پای ماندان‌ها.
2. سوراخ‌کردن بدن در رقص خورشید همراه با آواز مقدس: بله، در جهان آیینی گسترده‌تر دشت‌های بزرگ.
3. بول‌رورر همراه با رقص خورشیدِ دشت‌های بزرگ: منابع معتبر از آن پشتیبانی نمی‌کنند.
4. بول‌رورر همراه با رقص ارواح / آوازخوانی: بله، مواد آرَپاهو آن را در این زمینه جای می‌دهند.
5. بول‌رورر همراه با تشرف سرّی، به‌طور کلی‌تر در آمریکای شمالی: بله، به‌ویژه بر پایهٔ شواهد کالیفرنیا و ساحل شمال‌غربی.

این عقب‌نشینی نیست. این هیولایی بهتر است.

قاره‌های آمریکا دنیایی زیرزمینی از آوازهای نیمه‌فهمیده دارند #

وقتی دست از این مطالبه بردارید که هر نمونه باید بخشی از همان آیین باشد، قاره‌های آمریکا پیش رویتان گشوده می‌شوند. آوای کهن پیوسته در جامه‌هایی متفاوت بازمی‌گردد.

در کالیفرنیا، فردریک استار می‌گوید آوازهای رقص عقابِ کاهوئییا آن‌قدر کهن بودند که حتی خوانندگان نیز واژه‌هایشان را نمی‌فهمیدند Starr, American Indians. این تقریباً بیش از حد بی‌نقص است: آواز تنها برای بیگانگان ناآشنا نیست؛ خودِ خوانندگان نیز میراث‌دارانِ کلیدی گم‌شده‌اند.

مجموعه‌های ارواح و کوکسو در کالیفرنیا همان‌جایی‌اند که بول‌رورر دوباره به صحنه بازمی‌گردد. مواد مربوط به پومویِ اس. اِی. برت مراسم ارواحی را شرح می‌دهد که به مردان تشرف‌یافته محدود بود و در آن رقصندگان نقش مردگان را بازی می‌کردند Barrett, Ceremonies of the Pomo Indians (اطلس بول‌رورر: بول‌روررِ صدای روحِ تابوشده و درمانگری در میان پومو). اثر تطبیقی ادوین لوب دربارهٔ آیین‌های تشرف و انجمن‌های سرّی، مواد کالیفرنیا را به کاربرد بول‌رورر در چارچوب انجمن‌های سرّی پیوند می‌دهد Loeb, “Tribal Initiations and Secret Societies”. در اینجا بستهٔ مرتبط، تعلیق با قلاب نیست. موضوع، نقش‌آفرینیِ ارواح، رازداری، تشرف و شیء پنهانی است که صدای غُرّان تولید می‌کند.

در کرانهٔ شمال‌غربی، مجموعه‌های آیینی زمستانی همین الگو را شدت می‌بخشند. لوب شواهد کوآکواکاواکو از آثار بواس را خلاصه می‌کند که در آن‌ها بول‌رورر به‌طور پنهانی در جریان نمایشی مربوط به ربوده‌شدن نوآموزان به‌دست ارواح چرخانده می‌شود Loeb 1929؛ گزارش بنیادین بواس همچنان بایگانیِ ژرف‌ترِ این موضوع است Boas, The Social Organization and the Secret Societies of the Kwakiutl Indians (اطلس بول‌رورر: بول‌روررِ آیین زمستانی کوآکیوتل). سپس موسیقی نوتکا و کوئلیوت اثر فرانسیس دِنسمور فضای همسایهٔ آوازهای رؤیایی را به دست می‌دهد: آوازهایی که در رؤیا آموخته می‌شوند، آوازهایی که به حیوانات نسبت داده می‌شوند، و مواد آیینیِ کلوکالی که در آن‌ها نیز بول‌رورر در اسناد گسترده‌تر حضور دارد Densmore, Smithsonian record.

باز هم: نه در قالبی واحد و مرتب. این دنیایی زیرزمینی است. آواز کهن، نقش‌آفرینیِ ارواح، دریافت در رؤیا، انضباط انجمن‌های سرّی و صداهای مصنوعِ ارواح پیوسته با یکدیگر تلاقی می‌کنند.

کاهنان روم جسدِ یک سرود را می‌خواندند #

این پدیده منحصر به اقوام قبیله‌ای، جوامع شفاهی یا معنای سهل‌انگارانه و کهنهٔ «بدوی» نیست. روم نیز آن را در جامهٔ رسمی داشت.

سالی‌ها، کاهنانِ جهندهٔ مارس، در آیین‌های کهن روم کارمن سالیاره را می‌خواندند. خلاصه‌نویسی‌های باستانی و مدرن بارها بر این نکته تأکید می‌کنند که این سرود چنان کهن و مبهم شده بود که فهمیدنش دشوار بود. فرهنگ کلاسیک اسمیت، که در لاکوس‌کورتیوس حفظ شده است، می‌گوید حتی خودِ کاهنان نیز به‌سختی آوازهای سالی را می‌فهمیدند LacusCurtius, “Salii”. معرفیِ کارمن سالیاره در کتابخانهٔ آگوستانا نیز آن را شعر آیینیِ کهنی می‌خواند که از همان روزگار باستان فهمش دشوار بود Carmen Saliare.

روم سرود کارمن آرواله، سرود برادران آروال، را نیز دارد. متنِ باقی‌ماندهٔ آن مشهور است، چون می‌توان آن را چاپ کرد و بررسی‌اش کرد، بی‌آن‌که به‌آسانی بتوان رامش کرد: صورت‌های کهن، قرائت‌های مورد اختلاف و تفسیر نامطمئن متن کارمن آرواله. سرود آروال به‌اندازهٔ نمونهٔ سالی‌ها موردی بی‌نقص نیست، چون دشواریِ پژوهشگر مدرن خودبه‌خود دشواریِ خوانندهٔ باستانی نیست. اما این دو در کنار هم، گونهٔ دولتِ باسواد از آواز مرده را نشان می‌دهند: دینی رسمی که واژگان فسیل‌شده را حفظ می‌کند، چون خودِ کهنگی گواهی بر اعتبار است.

این نکته باید بر نحوهٔ خواندن نمونه‌های استرالیایی و آمریکایی اثر بگذارد. باقی‌ماندن زبان آیینیِ مبهم نشانهٔ ناکامیِ سواد نیست. این ویژگیِ عامِ محافظه‌کاریِ آیینی است. اگر دولت روم بتواند برای سرودی نیمه‌مرده بودجه نگه دارد، یک انجمن سرّی هم می‌تواند همین کار را در بیشه‌زار انجام دهد.

زبان‌های شمنی طوری ساخته شده‌اند که در تاریکی فرو روند #

برخی آوازهای مرده پیامدهای تصادفیِ دگرگونیِ زبانی‌اند. برخی دیگر عمداً دشوار ساخته شده‌اند. گفتار شمنی اغلب جایی در میان این دو قرار می‌گیرد. کهن، استعاری، تخصصی، فشرده و محافظت‌شده است. مردم عادی ممکن است بدانند آیین وجود دارد و بااین‌حال واژه‌های آن را نفهمند.

مواد مربوط به چینتانگ رای در شرق نپال از روشن‌ترین نمونه‌هاست. رای، ریسیوا را زبانی آیینی برای خواندنِ موندوم توصیف می‌کند: گویشوران عادی نه می‌توانند آن را بخوانند و نه بفهمندش، و حتی متخصصان باتجربهٔ آیینی نیز ممکن است معنای معمول آن را به‌طور کامل درک نکنند Rai, “Mundum: A Case Study of Chintang Ritual Language”. این صرفاً زبانی بیگانه نیست. این ابهام آیینی در مقام فناوری اجتماعی است.

این الگو در هیمالیا تکرار می‌شود. شمن‌های ایگو از قوم ایدو میشمی در آروناچال پرادش، در وردهای آیینیِ بلند از گونه‌ای زبانی خاص استفاده می‌کنند که گویشوران عادیِ ایدو تنها بخشی از آن را می‌فهمند؛ دِلی و دیگر نویسندگان معاصر بر شکاف میان زبان روزمره و اجرای شمنی تأکید می‌کنند Delley, “The Igu Shamanic Tradition of the Idu Mishmi”. شمن‌های بومبوی تامانگ به‌جای گویش محاوره‌ایِ معمول تامانگ، با صورت‌های کهن و مبهم ورد می‌خوانند Holmberg, Order in Paradox. دربارهٔ سنت‌های رقص و آواز گوروئنگ غاتو اغلب گفته می‌شود که آوازها به زبانی خوانده می‌شوند که نه مخاطبان عادی نپالی و نه مخاطبان گوروئنگ به‌تمامی نمی‌فهمند Kailash/Wisdom Library, Ghatu study؛ گزارش‌های معاصر نیز همین برداشت را حفظ کرده‌اند: سنتِ آواز خلسه‌آوری که واژه‌هایش بیش از آن‌که تجزیه و فهمیده شوند، به ارث رسیده‌اند Nepali Times, “Ghatu dance of Lamjung”.

سولاوسی جنوبی نمونه‌ای کاهنانه می‌افزاید که نامش چنان است که گویی از رمانی فانتزی آمده، اما چنین نیست: باسا تو ری لانگیق، «زبان آسمان»، که با متخصصان آیینیِ بیسو در میان بوگی‌ها پیوند دارد. پژوهش‌های اخیر بیسوها را میانجیانی توصیف می‌کنند که می‌توانند در اجرای آیینی از این زبان الهی یا کهن استفاده کنند مقالهٔ Sage Open دربارهٔ بیسو؛ روایت‌های دیگر تأکید می‌کنند که این زبان به بیسوها و ارتباط با امر الهی محدود است Atlantis Press PDF. این لزوماً به معنای آن نیست که «هیچ بیسویی آن را نمی‌فهمد». این گونه‌ای متفاوت است: جامعه آن را نمی‌فهمد، چون مجرای گفتاریِ کاهنان است.

شمال آفریقا نمونه‌ای از زبان آیینیِ برگرفته از زبانی بیگانه به دست می‌دهد. در اجراهای دیوان الجزایر یا اجراهای نزدیک به گناوه، مجموعه‌های پیوندخورده با زبان هوسا می‌توانند پس از آن‌که جامعه دیگر در زندگی روزمره به هوسا سخن نمی‌گوید، در بافت‌های خلسه/درمان باقی بمانند Turner, Diwan/Gnawa PDF. جوامع سیدیِ مَکران نیز آوازهایی به سبک آفریقایی را حفظ کرده‌اند که به زبانی با خاستگاه احتمالیِ سواحیلی‌اند و دیگر در محل فهمیده نمی‌شوند During, “The Spirit Cults of the Makran Coast”. در اینجا، آواز مرده زخمی از جابه‌جاییِ اجباری، تجارت، برده‌داری و پراکندگی است. واژه‌ها بی‌معنا نیستند؛ تبارِ جابه‌جاشده‌اند.

جزایر تروبریاند جادو را به ضبط‌صوت بدل می‌کنند #

جزایر تروبریاند اهمیتی ویژه دارند، زیرا گونتر سِنفت دهه‌ها را صرف مستندسازیِ کارکرد گونه‌های خاص گفتار در آنجا کرده است. او در کیلیویلا، زبان معمول را از گفتار جادویی و از بیگا بالوما، «زبان ارواح مردگان»، متمایز می‌کند. در آوازهای برداشت محصول و سوگواری، صورت‌های زبانی کهن ممکن است حفظ شوند، حتی وقتی خوانندگان دیگر محتوای معنایی‌شان را نمی‌فهمند Senft, “Magic, missionaries and religion”.

این تقریباً آزمایشگاهی آرمانی برای آوازهای مرده است. آواز صرفاً متنی فرسوده نیست. به نظریه‌ای دربارهٔ کارآمدی تعلق دارد. جادو از آن‌رو کار می‌کند که درست تکرار شده، درست به ارث رسیده و به اقتدار نیاکانی پیوند خورده است.

از همین روست که استعارهٔ ضبط‌صوت سودمند است، اما کامل نیست. ضبط‌صوت آوا را بی‌آن‌که بفهمد حفظ می‌کند. خوانندهٔ آیینی آوا را حفظ می‌کند، درحالی‌که جامعه او را مجاز، موظف، دگرگون‌شده یا خطرناک می‌داند. ضبط‌صوتِ انسانی همچنین کاهن است.

به همین دلیل است که الگوی آواز مرده برای مسئلهٔ انتشار و نقاب آیینی اهمیت دارد. بسته‌های آیینی می‌توانند صورت‌هایی را منتقل کنند که توضیح‌های اولیه‌شان دگرگون یا ناپدید شده است. آوا باقی می‌ماند، چون کارکردی مستقل از بازگوییِ معنایش یافته است.

واژه‌های جادویی به ترجمه نیاز ندارند #

در انتهای دیگر طیف، با واژه‌های آیینی‌ای روبه‌رو هستیم که صرفاً ترجمه‌شان دشوار نیست. نیروی آن‌ها از این‌جاست که در برابر ترجمه مقاومت می‌کنند.

پاپیروس‌های جادویی یونانی و مصری آکنده از ووکِس ماجیکای هستند: نام‌هایی با ظاهر بیگانه، رشته‌های واکه، القاب الهی و هجاهایی که مانند جمله‌های معمول رفتار نمی‌کنند. پژوهش مونیکا اَملسر دربارهٔ ووکِس ماجیکای آن‌ها را زبانی آیینیِ جهان‌ساز می‌داند، نه مطالبی تصادفی و بی‌معنا Amsler, “Voces Magicae and Imperial / Late-Antique World-Making”. اِفِسیا گراماتا، وردی محافظتی و مشهور، به مجموعه‌ای نام‌دار از واژه‌های بی‌معنا یا جادویی بدل شد که نیروی محافظتی داشتند Bernabe, Oxford Academic chapter.

یامبلیخوس صورت فلسفیِ همین گرایش را عرضه می‌کند. او در دربارهٔ اسرار استدلال می‌کند که نام‌های مقدسِ بیگانه را نباید ترجمه کرد، زیرا ترجمه پیوند الهی و نیروی آیینیِ آواها را از بین می‌برد Iamblichus, On the Mysteries, section 7. آنجا آموزه آشکارا پیش چشم ماست: آوا وسیله‌ای برای انتقال معنا نیست؛ آوا ماده‌ای مستقل است.

سنت‌های دهارانیِ بودایی همین رگه را زنده نگه می‌دارند. دهارانی‌ها اغلب در جوامعی که به سانسکریت سخن نمی‌گویند، به‌شکل عبارت‌های هجاییِ سانسکریت‌گونه خوانده می‌شوند؛ و سنت‌های تفسیری اغلب می‌پذیرند که ترجمهٔ کامل ناممکن است یا اصلاً موضوعیت ندارد 84000, Ratnaketu Dharani؛ کوهستان طبل دارما، توضیحی دربارهٔ دهارانی. سرودخوانی بیزانسی نیز سنتِ غیرواژگانیِ خود را در کراتماتا و تِرِتیسماتا دارد: آوازخوانیِ ممتد با آواهای غیرواژگانی، به‌جای واژه‌های معمول Varelas, “Nonsense Syllables in Byzantine Chant Tradition”.

مانتراهای وِدایی به دقتی افزوده نیاز دارند. این‌که بگوییم «مانتراهای ودایی بی‌معنایند» بیش از حد خام است. ادعای دقیق‌تر آن است که خودِ سنت هندی دربارهٔ معنا، ابهام و تفسیر بحث کرده است. وجود نیروکتای یاسکا از آن‌روست که فهم واژه‌های ودایی چنان دشوار شده بود که به توضیح نظام‌مند نیاز داشت؛ و بحث‌های معاصر دربارهٔ کَوْتسا مناقشهٔ دیرینه بر سر این را حفظ کرده‌اند که آیا برخی مانتراها اصلاً معنایی دارند یا نه Viswanathan, PhilPapers abstract. فریتس استال این استدلال را گسترش داد و مدعی شد که آیین می‌تواند به‌جای معناشناسی، تابع نحو و اجرا باشد Staal, “The Meaninglessness of Ritual”. این نظریه عمداً تحریک‌آمیز است، اما در این مجموعه جای دارد، چون امکان هولناک را به‌روشنی بیان می‌کند: آیین می‌تواند بدون معنا، به مفهوم معمول کلمه، عمل کند.

اوستاییِ زرتشتی گونهٔ دیگری از آیین نیایشیِ فسیل‌شده را به دست می‌دهد. اوستایی از گفتار روزمره کنار رفت، اما از نظر آیینی ضروری باقی ماند؛ بعدها در مناقشه‌های اصلاحی، تلاوت دعاها آماج انتقاد قرار گرفت، زیرا برای بسیاری از اجراکنندگان و شنوندگان نامفهوم شده بود Andres-Toledo, UNL Digital Commons؛ Dhalla, History of Zoroastrianism, chapter 59. باز هم، مسئله ناآگاهی به‌مثابه شکست نیست. مسئله حفظ‌کردن به‌مثابه کنشی دینی است.

راهنمای میدانیِ آوازهایی که واژه‌هایشان به تاریکی فرو رفتند #

جدول زیر عمداً گسترده است. نمونه‌های مستقیمِ آواز مرده، زبان‌های آیینیِ تخصصی، آوای مقدسِ غیرواژگانی و مجموعه‌های تشرفیِ نزدیک به بول‌رورر را در بر می‌گیرد. ستون آخر اهمیت دارد: می‌گوید بول‌رورر تا چه اندازه به نمونه نزدیک است. این آزمونِ خلوص نیست. نقشه‌ای از میزان نزدیکی است.

چرا واژه‌ها می‌میرند اما آواز باقی می‌ماند #

الگوی آواز مرده چند سازوکار دارد.
این سازوکارها می‌توانند جداگانه عمل کنند، اما نمونه‌های نیرومندتر حاصلِ هم‌افزایی آن‌ها هستند.

۱. صدای دقیق از توضیح مهم‌تر می‌شود.
با فرمول‌های جادویی، مانتراها و آوازهای تشرف اغلب همچون دستورالعمل‌هایی رفتار می‌شود.
اگر صدا تغییر کند، آیین شکست می‌خورد.
این امر محافظه‌کاری آوایی را از به‌روزرسانی معنایی نیرومندتر می‌کند.

۲. متخصصان تفسیر را در انحصار خود می‌گیرند.
اگر فقط مردانِ تشرف‌یافته، شمن‌ها، کاهنان یا بیسوها مجاز به اجرای آن زبان باشند، فهم عمومی هدف نیست.
مبهم‌بودن بخشی از منصب می‌شود.
ممکن است شخصِ مجاز بداند چگونه واژه‌ها را به‌کار ببرد، حتی اگر هیچ‌کس نتواند آن‌ها را به زبان روزمرهٔ خانه ترجمه کند.

۳. تغییر زبان پیوند را می‌گسلد.
جامعه زبانش را عوض می‌کند؛ آواز نه.
این وضع در تروبریاند، مکران، دیوان، اوستایی و بسیاری از نمونه‌های ثبت‌شدهٔ بومیان استرالیا دیده می‌شود.
آواز به فسیلی آوایی بدل می‌شود.

۴. خاستگاه رؤیایی، ابهام را موجه می‌سازد.
اگر آواز از پرنده‌ای، خویشاوندی مرده، روحی، کوهی یا رؤیایی سرچشمه گرفته باشد، لازم نیست گفتاری عادی باشد.
آوازهای رقص شبح آمریکای شمالی و آوازهای رؤیایی ساحل شمال‌غربی این نکته را به‌ویژه آشکار می‌کنند.

۵. نفهمیدن می‌تواند بر قدرت بیفزاید.
دستورالعملی شفاف به بازار تعلق دارد.
فرمولی مبهم به معبد تعلق دارد.
از همین روست که یامبلیخوس می‌تواند از نام‌های الهیِ ترجمه‌ناپذیر دفاع کند و bullroarer پیش از آن‌که بدانی فقط تکه‌چوبی متصل به بندی است، هراس‌انگیزتر باشد.

نکتهٔ آخر، نکتهٔ ناخوشایند ماجراست.
آیین صرفاً از ناآگاهی جان به در نمی‌برد.
ممکن است از ناآگاهیِ مهارشده تغذیه کند.
bullroarer پنهان اثر می‌کند، چون زنان و نوآموزان صدای روحی را می‌شنوند.
آواز مرده اثر می‌کند، چون خواننده حامل چیزی می‌شود که از توضیح قدیمی‌تر است.

از همین روست که آواز مرده در کنار مسئلهٔ کیهان‌زاییِ bullroarer جای می‌گیرد.
هر دو فناوری‌های آیینیِ عاملیت نامرئی‌اند.
یکی صدایی بی‌بدنِ مرئی می‌سازد.
دیگری پیامی بی‌معنای مرئی پدید می‌آورد.

رسوایی نهایی: معنا محموله نیست #

آدم‌های مدرن را چنان تربیت می‌کنند که زبان را سامانه‌ای برای انتقال معنا بدانند.
واژه‌ها بسته‌هایی‌اند؛ ترجمه بسته را می‌گشاید؛ ارتباط زمانی موفق می‌شود که بسته به مقصد برسد.

زبان آیینی به این الگو می‌خندد.
در این موارد، محموله فقط محتوای معنایی نیست.
بلکه قدمت، خطر، اقتدار، خاطره، مرز گروهی، خطاب الهی و اجرای بدنی را نیز دربرمی‌گیرد.
جامعه صرفاً نمی‌پرسد: «معنای این جمله چیست؟»
می‌پرسد: «چه کسی اجازه دارد آن را بگوید؟»
«چه کسی آن را آموخته است؟»
«اگر آن را نادرست بخوانند چه رخ می‌دهد؟»
«چه کسی نباید آن را بشنود؟»
«کدام موجود نامرئی پیش از همه آن را می‌شنود؟»

به همین دلیل است که آوازهای مرده همچنان خوانده می‌شوند.
آن‌ها ارتباط‌هایی شکست‌خورده نیستند.
بقاهایی موفق‌اند.

و شاید این مهم‌ترین درس برای اندیشه‌ورزی به‌سبک EToC باشد.
پیش از آن‌که زبان به صدای خصوصیِ خودآگاهی بدل شود، زبان همچنین دستگاهی عمومی برای پدیدآوردن حالت‌های دگرگون‌شده، سلسله‌مراتب اجتماعی، تداوم نیاکانی و هراس مقدس است.
برخی از بادوام‌ترین صورت‌های آن، روشن‌ترینشان نیستند.
این‌ها صورت‌هایی‌اند که محکم‌تر از همه به کنش آیینی گره خورده‌اند.

واژه‌ها می‌میرند.
دهان، جسد را به حرکت وامی‌دارد.
bullroarer به چرخش درمی‌آید.
همه آن‌قدر می‌فهمند که بترسند.

پانوشت‌ها #

منابع #

1. Parker, K. Langloh. The Euahlayi Tribe. 1905.
2. Mathews, R. H. “The Birdhawal Language”. بازچاپ‌شده به‌وسیلهٔ ANU Press.
3. Catlin, George. O-Kee-Pa: A Religious Ceremony; and Other Customs of the Mandans. 1867.
4. Arapaho Language Project. “Arapaho Air Instruments”.
5. Densmore, Frances. Teton Sioux Music. بولتن 61 دفتر قوم‌شناسی آمریکا، 1918.
6. Mooney, James. The Ghost-Dance Religion and the Sioux Outbreak of 1890. دفتر قوم‌شناسی آمریکا، 1896.
7. Parsons, Elsie Clews. “Notes on the Caddo”. 1921.
8. Starr, Frederick. American Indians. 1898.
9. Barrett, S. A. Ceremonies of the Pomo Indians. 1917.
10. Loeb, Edwin M. “Tribal Initiations and Secret Societies”. University of California Publications in American Archaeology and Ethnology 25(3)، 1929.
11. Boas, Franz. The Social Organization and the Secret Societies of the Kwakiutl Indians. 1897.
12. Densmore, Frances. Nootka and Quileute Music. بولتن 124 دفتر قوم‌شناسی آمریکا، 1939.
13. Laade, Wolfgang. Traditional Songs of the Western Torres Straits. یادداشت‌های Folkways Records، دههٔ 1960.
14. British Museum. Muralag bullroarer object record.
15. Haddon, A. C. and Sidney H. Ray. Reports of the Cambridge Anthropological Expedition to Torres Straits, Vol. III: Linguistics. 1907.
16. Brown, Reuben and Nicholas Evans. “Songs that keep ancestral languages alive: A Marrku songset from western Arnhem Land”. 2017.
17. Curran, Georgia. Contemporary Ritual Practice in an Aboriginal Settlement. ANU.
18. Hodgetts, Leah. Guthi Girrmara. دانشگاه نیوکاسل.
19. Senft, Gunter. “Magic, missionaries and religion: Some observations from the Trobriand Islands”. 2010.
20. Rai, Novel Kishore. “Mundum: A Case Study of Chintang Ritual Language”. 2009.
21. Delley, Razzeko. “The Igu Shamanic Tradition of the Idu Mishmi”. 2023.
22. Holmberg, David H. Order in Paradox: Myth and Ritual among Nepal’s Tamang. انتشارات دانشگاه کرنل، 1989.
23. Kailash / Wisdom Library. Study of Ghatu dance-song tradition.
24. Nepali Times. “Ghatu dance of Lamjung”.
25. Nurhayati et al. “Bissu and the sacred language of South Sulawesi”. Sage Open، 2023.
26. Atlantis Press. Article on Basa To ri Langi and Bissu ritual language.
27. Turner, Tamara. Study of Algerian Diwan trance music.
28. During, Jean. “The Spirit Cults of the Makran Coast”.
29. LacusCurtius / Smith’s Dictionary. “Salii”.
30. Bibliotheca Augustana. Carmen Saliare.
31. The Latin Library. Carmen Fratrum Arvalium.
32. Amsler, Monika. “Voces Magicae and Imperial / Late-Antique World-Making”. Asdiwal: Revue genevoise d’anthropologie et d’histoire des religions 16 (2021).
33. Bernabe, Alberto. Chapter on the Ephesia Grammata. Oxford Academic.
34. Iamblichus. On the Mysteries, Section 7.
35. 84000. The Ratnaketu Dharani.
36. Dharma Drum Mountain. Explanation of dharani.
37. Varelas, Christos. “Nonsense Syllables in Byzantine Chant Tradition”.
38. Viswanathan, S. “Frits Staal, Kautsa, and the Meaning of Vedic Mantras”. مدخل PhilPapers.
39. Staal, Frits. “The Meaninglessness of Ritual”.
40. Andres-Toledo, Miguel Angel. Zoroastrian Avestan ritual language study. مخزن دیجیتال دانشگاه نبراسکا-لینکلن.
41. Dhalla, M. N. History of Zoroastrianism, Chapter 59.
42. The Bullroarer: An Interactive World Atlas. اسناد مرتبط: Euahlayi Narran River Gayandi / Gurraymi Boorah bullroarer، Birdhawal Turndun initiation bullroarer، Muralug waness bullroarer، Arapaho toy or wind bullroarer، Kwakiutl winter-ceremony bullroarer و Pomo taboo spirit-voice and curing bullroarer.