چندمعناییِ نام‌های زنگِ چرخان در فرهنگ‌های گوناگون

خلاصه

• در سراسر قاره‌ها، نام زنگِ چرخان اغلب هم‌زمان به‌عنوان اصطلاحی کیهان‌شناختی به کار می‌رود—نیا، روح/جوهر، روان، باد، تندر، و حتی «پدربزرگ». نمونه‌ها در ادامه، همراه با ارجاعات اولیه، آمده‌اند. [^oai1]
• در استرالیا، tundun در میان گونایکورنای «مرد» است و جفت آن، rukut tundun، «زن» نام دارد؛ tjurunga در میان آررنته به تخته‌های مقدسی گفته می‌شود که روح/«جوهر» شخص را در خود دارند. [^oai1]
• در آئوتئاروا، نیوزیلند، pūrerehua به معنای «شب‌پره/پروانه» است؛ این اصطلاح نمونه‌ای از انتقال معنایی از صدا به حشره و نیز نام ابزار باران‌سازی/درمان است. ^{1 2}
• در یونان باستان، rhómbos دامنه‌ای از معانی را دربر می‌گیرد: زنگ چرخان، گردانۀ جادویی، صدای چرخش/غرش، و شکل لوزی (و معانی دیگر). ^{3 4}
• در شمال‌غرب آمازون، اصطلاحات مرتبط با یوروپاری/باراسانا He سازها را به «جهان نیاکان/گذشته/ارواح» پیوند می‌دهند، نه صرفاً به «مجموعه‌ای از فلوت‌ها». ⁵

چرا نام‌های یک تختهٔ چرخان همچنان به معنای «روح»، «باد» یا «پدربزرگ» هستند#

هرجا که زنگِ چرخان رواج یافته، طنین بم و بی‌منبعِ آن در واژگان تثبیت شده است: زبان‌ها آن را با واژه‌هایی برای شخص، روح، باد/تندر، یا نیا نام‌گذاری می‌کنند. این امر تصادفی نیست—آکوستیک به هستی‌شناسی نشت می‌کند. جدول زیر اصطلاحات بومیِ گواهی‌شده و دیگر معانی آن‌ها را گرد می‌آورد و برای هر مورد، منابعی دقیق از قوم‌نگاری دست‌اول، فرهنگ‌ها، یا سوابق موزه‌ای ارائه می‌کند. [^oai1]

نمایهٔ چندمعنایی (موارد منتخبِ گواهی‌شده در منابع)#

یادداشت‌ها: (i) هرجا ستون زبان خالی است، منبع مورد استناد کارکرد/چندمعنایی را مستند می‌کند، اما واژهٔ بومی مشخصی ارائه نمی‌دهد. (ii) املاءها مطابق منابع هستند؛ بسیاری از آن‌ها امروزه صورت‌های معیارشده دارند.

این الگو چه می‌گوید (و چرا تکرار می‌شود)#

1. صدای نادیدنی → اصطلاحات روح/نیا. tjurunga آررنته «بخش روح» و جوهر انتقال‌پذیر شخص را در خود دارد؛ جویدن/نوشیدن غبار تراشیده‌شده از آن، این معناشناسی را عینیت می‌بخشد. tundun کورنای «پدربزرگ» و مذکر است و با «همسر»ی جفت می‌شود—هستی‌شناسی جنسیت‌مند بر سازها نگاشت می‌شود. [^oai1]

2. آکوستیک باد/تندر → اصطلاحات جوی. nakaantan گروس ونتر به معنای «سردکننده» است (و همچنین دماسنج) و اصطلاحات آپاجی/ناواهو بر صدا («صدادهنده»، «نالان») و نیز چوبِ صاعقه‌خورده تأکید می‌کنند. نمادپردازی آوایی و «عمل‌گراییِ باد» به واژگان سرایت می‌کند. ^{10 8}

3. مجموعه‌های اسطوره‌ای → نام‌های چتری. در شمال‌غرب آمازون، Yuruparí هم یک مجموعهٔ آیینی/سازی را نام می‌دهد و هم قهرمان فرهنگی/قانون‌گذار را؛ دربارهٔ He باراسانا صراحتاً گفته می‌شود که چندمعنا است و به «نیاکانی»، گذشته، و قلمرو ارواح دلالت دارد. واژه به مفصلی میان هستی‌شناسی و تجهیزات تبدیل می‌شود. ⁵

4. لغزش میان حوزه‌ها. pūrerehua مائوری از شب‌پره (حشره) به زنگِ چرخان امتداد می‌یابد، احتمالاً از طریق صدای شمایلی و پرواز؛ ῥόμβος یونانی صدا، شکل، اسباب‌بازی، و آیین را در یک ریشه گرد می‌آورد. بازخورد میان صورت و معنا نقشی اساسی ایفا می‌کند. ^{1 2 3 4}

پرسش‌های متداول#

پرسش ۱. آیا tjurunga به معنای «زنگِ چرخان» است یا «روح»؟
پاسخ. هر دو—و بیش از این. Churinga/tjurunga تخته‌ها/سنگ‌های مقدس (که برخی از آن‌ها زنگِ چرخان هستند) را نام می‌دهد که بخش روح شخص را در خود دارند؛ «جوهر» آن‌ها را می‌توان در جریان آیین‌ها فروبرد. این یک درهم‌آمیختگیِ شیء و روح است، نه ترجمه‌ای سرراست.

پرسش ۲. آیا Yuruparí ساز است یا نیا/قانون؟
پاسخ. در سطح منطقه‌ای، همهٔ این‌هاست: مجموعه‌ای سری برای مردان (فلوت‌ها، شیپورها، و گاه زنگ‌های چرخان)، طبقه‌ای از اسطوره‌ها، و پیکره‌ای قهرمانانه و تمدن‌ساز—معانی دقیق آن در میان گروه‌های مختلف تفاوت دارد. He باراسانا این منطق را در خود فشرده می‌کند: «نیاکانی» در گسترده‌ترین معنای آن. ⁵

پرسش ۳. آیا یونانیان واقعاً از rhómbos به‌عنوان زنگِ چرخان استفاده می‌کردند؟
پاسخ. بله؛ منابع ῥόμβος را هم به‌عنوان گردانۀ آیینی در آیین‌های رازآمیز و هم به‌عنوان ابزار جادویی/فرفرهٔ وزوزکنان معنا می‌کنند—همین واژه شکل لوزی را نیز نام می‌دهد. چندمعنایی در خود واژه نهفته است. ^{4 3}

پرسش ۴. چرا pūrerehua مائوری هم به معنای «شب‌پره» است و هم زنگِ چرخان؟
پاسخ. نگاشت شمایلی: نوسان پرتحرک و طنین بال‌بال‌زنِ ساز، حشره را تداعی می‌کند. منابع مائوری pūrerehua را صراحتاً برای هر دو معنا تعریف می‌کنند. ^{1 2}

پانوشت‌ها#

منابع#

• The Bullroarer: An Interactive World Atlas — برای ثبت‌های مربوط به بول‌روئرِ کورنای، مودتیِ یوین، یونتای دیری، بریبونِ چپارایی، چورینگای آرونتا/آررنته، پورِرِهوا‌ی مائوری، رومبوسِ یونان باستان، تزی‌دیتین‌دیِ آپاچی و تسین‌دی‌نیِ ناواهو، با این جدول مقابله شده است.
• اسپنسر، بالدوین و گیلن، فرانسیس. The Native Tribes of Central Australia (1899), ch. “Churinga of the Arunta and other tribes.* (on churinga containing a person’s spirit part and the transference of “essence”).
• هاویت، اِی. دبلیو. The Jeraeil, or Initiation Ceremonies of the Kurnai Tribe (1885) (PDF). (نام‌های tundun “the man,” rukut tundun “the woman,” “Grandfather” کورنای). [^oai1]
• هاویت، اِی. دبلیو. Native Tribes of South-East Australia (1904), Wikisource edition. (فهرست شکل‌هایی که بول‌روئرهای مودتی [یوین] و یونتا [دیری] را ثبت می‌کند). ⁶
• موزه پیت ریورز (آکسفورد). “Howitt–Tylor papers” (archival summary). (بریِبون و وابولکان چپارایی؛ “virtue” تشرف). ⁷
• Te Aka Māori Dictionary. “pūrerehua.” (شب‌پره/پروانه؛ ساز). ¹
• تِ آرا – دانشنامهٔ نیوزیلند. “Māori musical instruments – taonga pūoro.” (کاربرد بول‌روئر در درمان/باران‌آوری). ²
• بریتانیکا. “Rhombos.” (بول‌روئر در آیین‌های یونانی). ⁴
• ویکی‌واژه. “ῥόμβος (rhómbos).” (فهرست معانی برگرفته از LSJ: بول‌روئر، چرخ/فرفرهٔ جادویی، رومبوس و مانند آن). ³
• هیو-جونز، استیون. The Palm and the Pleiades: Initiation and Cosmology in Northwest Amazonia (1979)—chapter excerpts. (دربارهٔ Yuruparí به‌عنوان صورت کوتاه و He به‌عنوان “ancestral/past/spirit world” چندمعنا). ⁵
• موزهٔ متروپولیتن هنر. “Bullroarer (imunu viki) — ‘weeping spirit’” (collection entry). (خلیج پاپوآ؛ توضیح معنایی و زمینهٔ آیینی).
• بورک، جان جی. The Medicine-Men of the Apache (1892), Project Gutenberg text. (زمینهٔ آیینی/آب‌وهواییِ “sounding wood,” تزی‌دیتین‌دی آپاچی). ⁸
• فرانسیسکن‌های سن میکائلس. An Ethnologic Dictionary of the Navaho Language (1910), Internet Archive record. (منبع واژگانیِ تسین ندی‌نی “groaning stick”). ⁹
• کروبر، اِی. اِل. Ethnology of the Gros Ventre (1908) (PDF). (“making cold,” ناکاآنتان گروس ونتر “thermometer” همچنین). ¹⁰
• زِریس، اوتو. “The Bull-roarer among South American Indians” (1953) (PDF). (بررسی جنوب آمریکا دربارهٔ کارکردها/اصطلاحات). ¹²