اطلس بول‌روئر: نقشه‌برداری از هزار گواه دربارهٔ عجیب‌ترین ساز جهان

خلاصه

• اطلس بول‌رورر را ساختم؛ نقشه‌ای تعاملی از جهان که بیش از ۱٬۲۰۰ گواهِ منتشرشده از بول‌رورر (به‌علاوه حدود صد مدخلِ نامزد) را در بر می‌گیرد، تا الگوهایی را ببینم که هیچ ادبیات منطقه‌ایِ واحدی نمی‌تواند نشان دهد.
• وقتی داده‌ها را بر اساس کاربردِ ثبت‌شده کدگذاری کردم، مناطق گرادیانی تقریباً یکنواخت از امر مقدس تا امر پیش‌پاافتاده می‌سازند: از ۱۶۶ مدخل استرالیایی، ۱۱۳ مورد ساز را به آیین تشرف پیوند می‌دهند و ۵ مورد به بازی؛ حال آن‌که از ۱۴۷ مدخل اروپایی، ۸۸ مورد اسباب‌بازی‌اند و فقط ۲ مورد به آیین تشرف مربوط می‌شوند. من این را صورتِ جغرافیاییِ «آموزهٔ بازمانده‌ها»ی ویکتوریاییِ تایلور می‌دانم.
• ژرفای زمانی با تیغه‌های اروپاییِ اواخر عصر یخبندان، ساخته‌شده از استخوان و شاخ، با قدمتی حدود ۱۹٬۰۰۰ تا ۱۱٬۷۰۰ سال، تثبیت می‌شود؛ نامزدهای قدیمی‌تری نیز در پیِ آن‌ها قرار دارند. پس از عصر یخبندان، شواهدِ کاوش‌شدهٔ اروپا تا دورهٔ قرون وسطا به پراکندگیِ اندکی می‌رسد که درباره‌اش اختلاف نظر هست؛ سپس، سازهای استخوانیِ چرخان دوباره در شهرهای قرون وسطایی پدیدار می‌شوند که بیشترشان اسباب‌بازی‌اند.
• آفریقای زیرِ صحرا از نظر پیوند با باروریِ محصولات کشاورزی با گینهٔ نو، منطقهٔ نمونهٔ کتاب‌های درسی، هم‌خوانی دارد؛ و آمریکای شمالی بزرگ‌ترین خوشهٔ کاربردهای درمانی و مرتبط با هواوهوا را در خود جای داده است.
• نام‌های آوانماییِ تکرارشونده — توندون، پاکا پاکا، ثرِم‌ثرِم، جویم‌جویم — در زبان‌های نامرتبط و در بیشتر مناطق عمدهٔ نقشه تکرار می‌شوند؛ و هرجا معنایی از آن‌ها باقی مانده، غرش تقریباً همیشه صدای یک موجود است، نه صدای هواوهوا.

«این اسباب‌بازیِ ناچیز شاید کهن‌ترین، گسترده‌ترین و مقدس‌ترین نماد دینی در جهان باشد.»

— آلفرد سی. هَدِن، مطالعهٔ انسان (۱۸۹۸)، ص. ۲۵۸، دربارهٔ بول‌رورر

اطلس بول‌رورر چیست و چرا آن را ساختم #

بول‌رورر تقریباً چیزی نیست: تیغه‌ای تخت از چوب، استخوان یا سنگ که یک سرش سوراخ شده، به بندی بسته شده و به چرخش درمی‌آید. هوا بر لبهٔ در حال چرخش می‌ایستد و دوباره به جریان می‌افتد، و آن شیء ناله می‌کند — غُرّشی بم، ضربان‌دار و بی‌جایگاه که انگار از همه‌جا و از چیزی زنده می‌آید. این صدا در همهٔ قاره‌های مسکونی، صدای خدایی، نیایی یا هیولایی بلعنده شنیده شده است. اما در روستایی در لتونی یا حیاط مدرسه‌ای در انگلستان نیز صدای خوشایندی بوده که کودکی می‌تواند با تکه‌ای چوب باریک و بندی تولید کند.

سال‌هاست دربارهٔ بول‌رورر می‌نویسم؛ بیشتر دربارهٔ معنای آن — مجموعهٔ آیین تشرف، اسطورهٔ بلعیده‌شدن، ماری که پشت غرش نهفته است. اطلس همراهِ تجربیِ آن نوشته‌هاست. هدفش ساده و فراگیر است: یافتن تمام گواه‌های منتشرشده از این ساز — گزارش‌های قوم‌نگارانه، نمونه‌های موزه‌ای، یافته‌های کاوش‌شده، ارجاعات متنی — و گردآوردن همهٔ آن‌ها در یک جا، با چیدمانی بر اساس مکان و زمان. نقشه اکنون بیش از ۱٬۲۰۰ گواه در خود دارد — حدود ۴۲۰ مورد در استرالیا و اقیانوسیه، نزدیک به ۲۴۰ مورد در آمریکای شمالی، ۲۰۰ مورد در آفریقا، ۱۵۰ مورد در اروپا و نزدیک به ۱۰۰ مورد در آمریکای جنوبی — به‌علاوهٔ حدود صد مدخلِ نامزد و صد موردِ غیابِ مستند. هرکدام صفحهٔ مدخلِ خود را دارد، همراه با منابعی که بر آن‌ها استوار است و در بیشتر موارد تصویری از خودِ شیء.

اهمیت گردآوری این داده‌ها در این است که هیچ پژوهشگری تمام ادبیات را نمی‌خواند. متخصص استرالیاشناسی با چورینگاها آشناست؛ متخصص ملانزی با فلوت‌ها و غَرّان‌های فرقهٔ مردان؛ متخصص آفریقا با فرقهٔ دودو؛ و باستان‌شناس با چند آویزِ ماگدالنی آشنایی دارد. هرکدام بر پژوهش هَدِن در سال ۱۸۹۸، یا فریزر، یا لوب، یا زریس، یا گورلی، به‌علاوهٔ منطقهٔ تخصصیِ خود تکیه می‌کند. مناطق را کنار هم بگذارید و آن‌ها را بشمارید؛ آن‌گاه چیزهایی پدیدار می‌شوند که در هر کتابخانه به‌تنهایی نادیدنی بودند.

بول‌رورر چقدر قدمت دارد؟ شواهدِ ژرفای زمانی و میانهٔ کم‌مایهٔ آن #

فهرست حدود ۱۷۵ مدخل باستان‌شناختی از سراسر جهان را در بر می‌گیرد؛ تقریباً ۸۰ مورد آن‌قدر مستندند که به‌طور پیش‌فرض روی نقشه نمایش داده شوند و بقیه در مقام نامزد نگه داشته شده‌اند. هیچ‌کدام با کاربردی مشاهده‌شده همراه نیستند. یک تیغهٔ کاوش‌شده بر پایهٔ شکل، سوراخ آن و آثار ساییدگیِ بند، و اغلب بر پایهٔ نمونه‌های بازسازی‌شده‌ای که با چرخاندن غرش می‌کنند، بول‌رورر به شمار می‌آید.

مستندترین خوشهٔ کهن به اروپا در اواخر عصر یخبندان تعلق دارد: تیغه‌های استخوانی و شاخیِ دورهٔ ماگدالنی و آهرنسبورگی، متعلق به حدود ۱۹٬۰۰۰ تا ۱۱٬۷۰۰ سال پیش. تیغهٔ لا روش دو بیرول، نخستین شیئی که پیشاتاریخ‌شناسیِ اروپا آن را بول‌رورر شناخت، در همین دسته قرار می‌گیرد؛ همراه با سن-مارسل، قطعهٔ رایموندن و قطعهٔ استخوان گوزن شمالیِ شتِل‌مور که نمونهٔ بازسازی‌شدهٔ آن روی بندی یک‌متری زمزمه می‌کند. در پیِ آن‌ها نامزدهایی قدیمی‌تر و کم‌اطمینان‌تر قرار دارند: قطعات سولوتری از لِسپوگ و بادگول (حدود ۲۲٬۰۰۰ تا ۱۷٬۰۰۰ پیش از میلاد) و یک نوک استخوانیِ سوراخ‌شدهٔ اورینیاسی از پوتوچکا زیالکا در اسلوونی (حدود ۳۳٬۰۰۰ پیش از میلاد). تا آنجا که می‌توانیم گذشتهٔ دور این ساز را در دست بگیریم، همین است.

پس از آن، لوح‌های نوسنگیِ آناتولی می‌آیند: تیغه‌های استخوانیِ سوراخ‌شده و نقش‌دارِ گوبکلی‌تپه و کورتیک‌تپه (حدود ۱۰٬۴۰۰ تا ۸٬۰۰۰ پیش از میلاد) که کاوشگران گوبکلی‌تپه، الیور دیتریش و ینس نوتروف، آن‌ها را با بول‌روررها مقایسه کردند، بی‌آن‌که کاربردشان را قطعی بدانند. از شهرِ متأخرتری که در آن سفال به کار می‌رفت، یعنی چاتال‌هویوک (این شیء متعلق به حدود ۶٬۷۰۰ تا ۶٬۵۰۰ پیش از میلاد است)، تیغه‌ای شاخی به دست آمده که گزارشِ استخوان‌های ساخته‌شدهٔ همان محوطه آن را بول‌رورر می‌خواند.

پس از عصر یخبندان، شواهدِ کاوش‌شدهٔ اروپا به‌شدت کاهش می‌یابد. آنچه میان دورهٔ ماگدالنی و قرون وسطا باقی می‌ماند، پراکندگی‌ای اندک و مورد مناقشه است: تیغه‌های استخوانیِ میان‌سنگی از براندنبورگ، تیغه‌ای سنگی و سوراخ‌شده از تیلبورخ-کرایوِن در هلند (حدود ۵٬۵۰۰ پیش از میلاد)، کنگموزه در دانمارک، تیغه‌ای از سنگ رسی از توف در نروژ (حدود ۳٬۰۰۰ پیش از میلاد) و صفحه‌ای نقش‌دار از عصر مفرغ یا عصر آهن در گاده‌بوش. هیچ‌کدام به‌طور قطعی ابزار آیینی نیستند و چند موردشان شاید آویز باشند. روشن‌ترین شاهدِ وجود این ساز در این هزاره‌ها اصلاً از دل خاک به دست نیامده است: رومبوس کلاسیک، سازِ چرخانی که در آیین‌های اسرارآمیز یونانی به کار می‌رفت و از کلمنت اسکندرانی و پاپیروس گوروب شناخته شده است — متنی، نه شیئی. ¹ هنگامی که استخوان‌های چرخان، از حدود سال ۸۰۰ میلادی به بعد، به تعداد زیاد در شهرها و اردوگاه‌های سرزمین‌های سفلی، انگلستان، حوزهٔ بالتیک، سوئد و نووگورود دوباره پدیدار می‌شوند، الگو روشن است. تقریباً نیمی از این یافته‌های قرون وسطایی و اوایل دوران مدرن (۸ مورد از ۱۴ مورد در اطلس) به‌عنوان اسباب‌بازی کودکان یا اشیای سرگرمی شناخته شده‌اند و دربارهٔ بقیه، از جمله سازهای چرخانِ چوبیِ نووگورود، کاربردی ثبت نشده است. هیچ‌کدام با شواهدی از کاربرد آیینی همراه نیستند.

این تاریخ‌ها حداقلی‌اند، نه حداکثری. استخوان و شاخ در جاهایی باقی می‌مانند که چوب دوام نمی‌آورد؛ و مناطقی که زنده‌ترین سنت‌ها را دارند — استرالیا و اقیانوسیه به‌تنهایی بیش از یک‌سوم همهٔ مدخل‌ها را در خود جای داده‌اند — با چوب کار می‌کردند؛ چوبی که در خاک گرمسیری چیزی از خود بر جای نمی‌گذارد. گذشتهٔ دور آن‌ها به صورت هنر صخره‌ای نمایان می‌شود، نه تخته‌هایی که باقی مانده باشند. قدیمی‌ترین بول‌روررِ کاوش‌شده، قدیمی‌ترین بول‌رورر نیست.

اگر تیغه‌های عصر یخبندان، چنان‌که نمونه‌های قوم‌نگارانهٔ هم‌سنجی نشان می‌دهند، چنین کاربردی داشته‌اند، همان شیء توالی اروپا را از دو سر در بر می‌گیرد: از ابزار آیینی تا اسباب‌بازی قرون وسطایی. این صورتِ ژرفای زمانیِ همان گرادیانی است که بقیهٔ نقشه توصیف می‌کند.

از ساز مقدس تا اسباب‌بازی کودکان: گرادیانی جهانی #

مدخل‌ها را بر اساس منطقه گروه‌بندی کنید و هرکدام را بر پایهٔ کاربردی که منبعش برای ساز ذکر می‌کند کدگذاری کنید — کاربرد در آیین تشرف در یک سر طیف و استفاده به‌عنوان اسباب‌بازی کودک در سر دیگر — آن‌گاه جهان به چیزی نزدیک به یک شیب منظم درمی‌آید. من این را صورتِ کمّیِ چیزی می‌دانم که ادوارد تایلور در سال ۱۸۷۱ «آموزهٔ بازمانده‌ها» نامید: این اندیشه که شیئی آیینی و جدی در جامعه‌ای دیگر به شکل اسباب‌بازی‌ای بی‌معنا باقی می‌ماند؛ فسیلی از جدیتی ازدست‌رفته. تایلور این استدلال را بر حکایت‌ها استوار کرد. نقشه برایش اعداد می‌گذارد.

این شمارش‌ها از داده‌های منتشرشدهٔ اطلس تا سپتامبر ۲۰۲۶ گرفته شده‌اند (۱٬۲۱۴ گواه). یک مدخل زمانی در ردهٔ «کاربرد در آیین تشرف» یا «کاربرد به‌عنوان اسباب‌بازی» شمرده می‌شود که منبعِ ذکرشده آن کاربرد را مستند کرده باشد؛ یک مدخل می‌تواند هر دو نشان را داشته باشد یا هیچ‌کدام را، و نبودِ یک نشان گواهِ نبودِ آن کاربرد نیست. یک تصویرِ منطقه‌ای به‌تنهایی نمی‌تواند توالی تاریخی را اثبات کند، چون اسباب‌بازی‌ای در لتونی لزوماً از آیینی در لتونی سرچشمه نگرفته است. بااین‌حال، شواهد اروپا این توالی را در بُعد زمانی نشان می‌دهد: تیغهٔ چرخان در متون کلاسیکِ آیین‌های اسرارآمیز ابزاری مقدس است و در لایه‌های قرون وسطایی به اسباب‌بازی بدل می‌شود.

در یک سر طیف، مردان یوین غرش را صدای دارامولون می‌شنیدند و مجازاتِ زنی که سرچشمهٔ آن را می‌دید مرگ بود. در سر دیگر، در تپه‌های ناگا و سراسر آسیای جنوبی، همان شیء اسباب‌بازیِ فصلیِ پسران است — پرنده‌پران، ثرِم‌ثرِمی که در کشتزارها می‌چرخانند. آسیای شرقی حالتِ حدّی است: در جریان اصلیِ باسوادِ منطقه — چینِ هان، ژاپنِ یاماتو و کره — بول‌رورر به‌کلی از شواهدِ تأییدشده غایب است. این ساز فقط در حاشیه‌های آن تمدن‌ها، در میان یی‌ها، اویغورهای تورفان و آینوها، دوام آورده است. هرجا دولت و واژهٔ مکتوب از راه می‌رسند، به نظر می‌رسد تختهٔ غران خاموش می‌شود. من در جایی دیگر استدلال کرده‌ام که همین ساز نشانه‌ای تقریباً جهانی برای آیین تشرف مردان است؛ این گرادیان پیامدِ فرسودنِ آیینی است که آن را نشانه‌گذاری می‌کرد.

بول‌رورر و کشاورزی: آفریقا در کنار گینهٔ نو #

در ادبیات پژوهشی، گینهٔ نو نمونهٔ شاخصِ بول‌روررِ کشاورزی است: آیین‌های یام و خانه‌های مردان، جایی که صدای ساز باروریِ محصول را تضمین می‌کند. اطلس این پیوند را تأیید می‌کند، اما انحصاری‌بودنش را نه. پیوندهای صریح با محصولات کشاورزی (کاشت، برداشت، باغ‌ها، باروریِ محصولات) از آنچه ادبیات نشان می‌دهد کم‌شمارترند: ۳۷ مدخل نشانِ کشاورزیِ اطلس را دارند؛ باران و جادوی هواوهوا جداگانه کدگذاری شده‌اند. از میان حدود ۲۱۳ مدخلِ آن منطقه، ۱۳ مورد به گینهٔ نو و تنگهٔ تورس تعلق دارند و ۱۰ مورد از حدود ۲۰۰ مدخل به آفریقای زیر صحرا. نرخ در هر دو مورد تقریباً یکسان است: حدود یک مدخل از هر بیست.

نمونه‌های آفریقایی به‌اندازهٔ نمونه‌های ملانزیایی بسط‌یافته‌اند: اوماتیلای اوکوالووذی، «پرندگان بزرگ» که صدای چرخانده‌شده‌شان در آیینی پنهانی و شبانه برای آوردن باران و برکت‌دادن به کاشت، حمل می‌شود؛ فرقهٔ دودوی گوانا جوکون که با باران و برداشت محصول پیوند دارد؛ و بول‌روررِ فالی که فصلِ کاربردش با رسیدن ارزن سرخ هم‌زمان است. آن‌سوی اقیانوس اطلس، جشنوارهٔ میوهٔ پِکی در زینگو علیا و آیین‌های افزایش ماهی در آمازون به همین خانواده تعلق دارند، هرچند اطلس فقط چند مدخل آمریکای جنوبی را به این شیوه کدگذاری می‌کند.

در دلِ این نکته، اصلاحی دوم و ظریف‌تر هم هست. مدخل‌های مرتبط با کشاورزی بیش از آن‌که از آیین تشرف دور باشند، به‌سوی آن گرایش دارند: ۱۹ مورد از ۳۷ مورد هم محدود یا آیینِ تشرفی‌اند، در حالی که این نسبت در کل فهرست حدود یک‌سوم است. باروریِ محصولات به‌ندرت کنشی مستقل از جادوی هواوهواست؛ اغلب یکی دیگر از چیزهایی است که فرقهٔ مردان مدعیِ مهار آن است، و در همان مجموعهٔ بسته‌ای جای دارد که مالکِ غرش، اسطورهٔ بلعیده‌شدن و طرد زنان است. باروری و پنهان‌کاری دو کاربردِ جداگانهٔ ساز نیستند؛ آن‌ها یک کاربردند.

درمان و هواوهوا: خوشهٔ آمریکای شمالی #

کاربرد درمانی به آمریکای شمالی تعلق دارد. این قاره بزرگ‌ترین خوشهٔ مدخل‌های اطلس را در بر می‌گیرد که در آن‌ها بول‌رورر ابزاری درمانی است: کمی بیش از دوازده مورد، بیش از هر منطقهٔ دیگری. آپاش‌ها بول‌روررهای درمانی را از چوبِ درختی می‌تراشیدند که صاعقه به آن زده بود؛ در ناواهوها، این ساز در آیین‌های آوازخوانیِ تشرفی برای درمان به کار می‌رفت؛ و زونی‌ها، کاهنان باران و انجمن‌های درمانیِ جنوب‌غربی، آن را ابزار پزشک می‌دانستند. آمریکای شمالی در کاربردهای مرتبط با هواوهوا نیز از همهٔ مناطق بزرگ پیشتاز است: ۶۱ مورد از ۲۴۰ مدخل آن نشانِ هواوهوا دارند، یعنی حدود یک مورد از هر چهار مورد.

ادبیات تطبیقی، بول‌روررهای درمانیِ جنوب‌غربی را کنجکاوی‌ای منطقه‌ای می‌داند؛ پانوشتِ مردم‌نگاری‌های پوئبلو. اما وقتی گردآوری و با بقیهٔ جهان مقایسه و شمارش شوند، این «کنجکاوی» به بزرگ‌ترین تمرکز در هر جای جهان بدل می‌شود. این نتیجهٔ همیشگیِ چنین کاری است: چیزی که در تک‌نگاشتِ یک منطقه کم‌اهمیت به نظر می‌رسد، وقتی همهٔ مناطق بر سر یک میز قرار می‌گیرند، به نقطهٔ اوج جهانی تبدیل می‌شود.

زنان، پنهان‌کاری و اسطورهٔ بنیان‌گذار #

بول‌رورر در بخش بزرگی از جهان ابزاری برای طرد زنان است. حدود ۲۶۵ مدخل، گواهِ محروم‌کردن زنان یا افرادِ ناآیین‌دیده از شنیدن صدای ساز یا دیدن آن هستند؛ هستهٔ سختِ این موارد — جاهایی که مجازات زن مرگ است — در استرالیا، ملانزی، مناطق پست آمریکای جنوبی و آفریقا متمرکز است. این همان عرصهٔ مجموعهٔ بلعیده‌شدن است: غرش خودِ هیولاست، آیین تشرف یعنی بلعیده‌شدن و زاده‌شدنِ دوباره، و راز با شدیدترین مجازاتی که جامعه در اختیار دارد پاسداری می‌شود.

بر فراز این طرد، یکی از مشهورترین روایت‌های انسان‌شناسی قرار گرفته است — اسطورهٔ بنیان‌گذاری که می‌گوید زنان نخست مالکِ بول‌رورر بودند و مردان آن را دزدیدند و اکنون با ایجاد وحشت از این سرقت پاسداری می‌کنند. من این روایت را با بررسیِ دستی، تا بیش از دوازده موردِ کاملاً استوار پی‌گیری کرده‌ام؛ بیشترشان در ساهول‌اند — و آنچه آن‌ها را چشمگیر می‌کند تکرار همین روایت در بیرون از استرالیاست: در میان واوژاها و کامایوراهای زینگو علیا، و در سیگوی دوگون. اسطورهٔ خاستگاهی تقریباً یکسان در سه قاره نشانه‌ای ژرف است؛ و من شرحِ مفصلِ استدلال را در مقالهٔ زنان و بول‌رورر آورده‌ام.

نام بول‌رورر چیست: نام‌های تکرارشونده و صدای یک موجود #

دو نکته دربارهٔ نام‌های روی نقشه برایم دل‌نشین‌اند، چون می‌توان آن‌ها را اثبات کرد و هیچ‌کس پیش‌تر نشمرده بودشان.

نخست، نام‌های آوانماییِ تکرارشونده — هجایی که برای تقلید غرش دوبار می‌آید — پدیده‌ای جهانی و ثابت‌اند. حدود یک نام بومیِ ثبت‌شده از هر پانزده نام را تشکیل می‌دهند و در بیشتر مناطق عمدهٔ نقشه، در زبان‌هایی که با یکدیگر خویشاوند نیستند، دیده می‌شوند: توندون در میان کورناهای جنوب‌شرقی استرالیا، پاکا پاکا در میان ویک‌مونگکان‌های کیپ‌یورک، جویم‌جویم در گران‌چاکو، ثرِم‌ثرِم در تپه‌های ناگا، گُوین‌گُوین در میان سان‌های کالاهاری، بوری‌بوری در ساردینیا و هوهو در پلی‌نزی. این ساز در همه‌جا، به شیوه‌ای یکسان، نامِ خود را می‌گوید — درست همان چیزی که از شیئی انتظار می‌رود که معنایش خودِ صدای آن است.

نکتهٔ دوم، و قوی‌تر، این است: هرجا شرحی از معنای نام باقی مانده باشد، غرش به‌طور قاطع صدای موجودی انسان‌وار شناخته می‌شود — نیا، روح یا هیولا — و تقریباً هرگز صرفاً صدای هواوهوا نیست. از بیش از صد مدخلی که صدا را «صدایِ X» می‌نامند، تقریباً همه از یک موجود نام می‌برند: دارامولون، اورو، کایامونوِ بلعنده. تقریباً هیچ‌کدام نیرویی مانند تندر یا باد را به‌خودی‌خود نام نمی‌برند. بول‌رورر در بنیادِ خود صدای هواوهوا نیست؛ صدای کسی است که سخن می‌گوید. من الگوی کامل را در واژه‌نامهٔ جهانیِ نام‌های بول‌رورر واکاویده‌ام.

بول‌رورر و مار #

برای خوانندگان این وبگاه، برجسته‌ترین رشته در سراسر این فهرست مار است. نمای مار در اطلس ۹۶ مدخل را نشان‌گذاری می‌کند که در آن‌ها ساز با مار پیوند دارد. حدود پانزده مورد از این مدخل‌ها پیوند را به‌طور مستقیم برقرار می‌کنند — از راه نام، نقش‌مایه یا اسطوره — و گستره‌شان قاره‌هایی را در بر می‌گیرد که هیچ‌گاه سنتی مشترک نداشته‌اند. واژهٔ گوگو ییمیدیر دونگول برای این ساز، به‌معنای دقیق کلمه، «مار» است. بول‌روررِ یولنگویی که با پیتون نقاشی شده تصویری از مار بزرگِ یورلونگور نیست — وقتی بر بندش چرخانده می‌شود، خودِ صدای گرسنهٔ اوست و مردانی که آن را می‌چرخانند به ماری تبدیل می‌شوند که پسران را می‌بلعد. چورینگای گودانجی از رود مک‌آرتور ماری دارد که زیر اُخرای سرخ در سراسر طول تیغه امتداد یافته و همراه با تاریخچهٔ توتمیِ خود خوانده می‌شود. در زینگو علیا، نقش‌های زیگزاگیِ مار بر تخته‌ها دیده می‌شوند؛ رومبِ دوگون نیز نامش را با مارِ نقاب بزرگ مشترک دارد.

این رشته تا ژرفای زمان هم امتداد می‌یابد. یکی از لوح‌های کورتیک‌تپه، متعلق به همان جهانِ نوسنگیِ آناتولی که گوبکلی‌تپه نیز به آن تعلق دارد، نواری از سه مار دارد که با لوزی‌های هاشورخورده نقش شده‌اند. دورتر، در مرز شواهد، لوحی از عاج ماموت با قدمت حدود ۲۰٬۰۰۰ سال از مالتا در سیبری قرار دارد که یک روی آن سه مار و روی دیگرش مارپیچ‌های تودرتو کنده‌کاری شده‌اند؛ پژوهشگران شوروی خود آن را با چورینگاهای استرالیایی مقایسه کرده بودند. ² هیچ منبع تطبیقی‌ای این‌ها را کنار هم نچیده است — هرچند باید در اینجا به نکتهٔ احتیاط‌آمیزِ صادقانه هم اشاره کرد: در رقص مارِ هوپی از بول‌رورر استفاده می‌شود، اما کاربرد آن در آنجا فراخواندن باران و تندر است، نه بازنماییِ مار؛ ازاین‌رو آن را در میان مواردِ پیوندِ مستقیم نمی‌شمارم. پیوندی که سال‌هاست میان مار، غرش و خاستگاهِ زبانِ آیینی دنبال می‌کنم، همه‌جا وجود ندارد؛ اما واقعی و میان‌قاره‌ای است.

نقشه‌برداری از غیاب #

بررسی‌های کلاسیک، حضور را ثبت می‌کردند. وقتی هَدِن یا فریزر نقشهٔ پراکندگی می‌ساختند، جای خالی روی نقشه فقط به این معنا بود که کسی چیزی در آن باره ننوشته است. اطلس همچنین جاهایی را ثبت می‌کند که ناظرانِ آموزش‌دیده به آن‌ها سر زدند و چیزی نیافتند — و این کار، جای خالی را از نادانسته به داده بدل می‌کند.

روشن‌ترین نمونه در دلِ پرتراکم‌ترین منطقهٔ بول‌روررِ جهان قرار دارد. گینهٔ نو آکنده از این ساز است، اما جهانِ ماسیم در خلیج میلنه و ساحلِ استان مرکزی — میدانِ پژوهشِ خودِ مالینوفسکی و سلیگمن — فضای خالیِ مستندی است. زندگیِ آیینی در آنجا بیشتر بر مبادلهٔ کولا و نقاب‌های بزرگ هِوِهِه می‌چرخد؛ تختهٔ غران به‌سادگی بخشی از زبانِ آیینیِ محل نیست. ثبتِ این غیاب است که استدلالِ انتشار را آزمون‌پذیر می‌کند: اگر ساز گسترش یافته باشد، باید شکاف‌هایش را توضیح داد؛ و شکافی را که ثبت نکرده‌اید نمی‌توانید توضیح دهید. (این غیاب‌ها در فهرست ثبت شده‌اند، نه روی نقشهٔ عمومی.)

چگونه اطلس را بخوانیم #

تمام آنچه در بالا آمده ادعاست؛ مدخل‌ها شواهدند و قرار است در میانشان گشت. می‌توانید نقشه را باز کنید و بر اساس منطقه پیش بروید — آفریقا، آمریکای جنوبی، اروپا — یا مستقیم سراغ باستان‌شناسی بروید و نقطه‌های ژرفای زمانی را دنبال کنید. هر نقطه صفحهٔ مدخلی را باز می‌کند که منابع و معمولاً خودِ شیء را نشان می‌دهد. در کنار نقشه، مقاله‌های بلند قرار دارند که در آن‌ها به یک رشتهٔ منفرد فضای کافی داده می‌شود: مجموعهٔ بلعیده‌شدن، زنان و بول‌رورر، لوح‌های سنگ لوحِ ایبریایی، تفاوتِ صداسازِ وزوزی با بول‌روررِ واقعی و هنرِ به‌سبکِ پرتونگاری که با آن همراه است؛ در همین وبگاه، پسرانِ غران سویهٔ انسانیِ ماجرا را روایت می‌کند. هزاران واقعیتِ کوچک، وقتی کنار هم قرار می‌گیرند، دیگر مجموعه‌ای از چیزهای عجیب‌وغریب نیستند، بلکه به استدلالی بدل می‌شوند — دربارهٔ ژرفای تاریخیِ این ساز و معنایی که تکه‌ای چوبِ غران بر بندی، برای تقریباً هرکسی که زمانی آن را چرخانده، داشته است.

پانویس‌ها #

Sمنابع #

اطلس بر ادبیات تطبیقیِ کلاسیک و نیز چند صد فهرستِ موزه‌ای و مردم‌نگاریِ منطقه‌ای استوار است. آثار بنیادین:

۱. هَدِن، آلفرد سی. The Study of Man. لندن: Bliss, Sands & Co.، ۱۸۹۸. نخستین بررسیِ جدیِ جهانی دربارهٔ بول‌رورر و منبعِ ادعای “most ancient, widely spread, and sacred” (ص. ۲۵۸؛ ص. ۳۲۷ در چاپ ۱۹۰۸ انتشارات John Murray).

۲. تایلور، ادوارد ب. Primitive Culture, جلد ۱. لندن: John Murray، ۱۸۷۱. خاستگاهِ “doctrine of survivals”؛ گرادیانِ مقدس تا اسباب‌بازی، صورتِ کمّیِ آن را به دست می‌دهد.

۳. فریزر، جیمز ج. The Golden Bough: A Study in Magic and Religion. نسخهٔ پروژهٔ گوتنبرگ. چارچوب تطبیقی‌ای که در آن نقشِ آیینیِ بول‌رورر نخستین‌بار رواج یافت.

۴. لوب، ادوین م. Tribal Initiations and Secret Societies. انتشارات دانشگاه کالیفرنیا در باستان‌شناسی و قوم‌نگاریِ آمریکا، جلد ۲۵، شمارهٔ ۳ (۱۹۲۹): ۲۴۹–۲۸۸. دربارهٔ هستهٔ آیینیِ ساز.

۵. زریس، اتو. Das Schwirrholz: Untersuchung über die Verbreitung und Bedeutung der Schwirren im Kult. اشتوتگارت: Strecker und Schröder، ۱۹۴۲. جامع‌ترین پژوهشِ انتشار پیش از این اثر؛ زریس آن را در پژوهشِ سال ۱۹۵۳ خود دربارهٔ آمریکای جنوبی گسترش داد.

۶. گورلی، ک. ا. Sound-Producing Instruments in Traditional Society: A Study of Esoteric Instruments and Their Role in Male–Female Relations. کانبرا: دانشگاه ملی استرالیا، ۱۹۷۵. پژوهشِ مرجع دربارهٔ بول‌روررِ فرقهٔ مردان در گینهٔ نو.

۷. فان بال، یان. Dema: Description and Analysis of Marind-anim Culture (South New Guinea). لاهه: Martinus Nijhoff، ۱۹۶۶. دربارهٔ جایگاه بول‌رورر در مجموعهٔ باروری و پنهان‌کاری.

۸. توزین، دونالد. The Voice of the Tambaran: Truth and Illusion in Ilahita Arapesh Religion. برکلی: انتشارات دانشگاه کالیفرنیا، ۱۹۸۰. پژوهش کلاسیک دربارهٔ رازِ صدا و اجرای آن.

۹. دیتریش، الیور و ینس نوتروف. “A Decorated Bone ‘Spatula’ from Göbekli Tepe. On the Pitfalls of Iconographic Interpretations of Early Neolithic Art.” Neo-Lithics 1/16 (۲۰۱۶): ۲۲–۳۱. تردیدِ محتاطانهٔ خودِ کاوشگران دربارهٔ این‌که آیا لوح‌های آناتولی بول‌رورر بوده‌اند یا نه.

۱۰. دوووا، میشل. پژوهش‌هایی دربارهٔ اشیای صداسازِ پارینه‌سنگیِ زبرین، از جمله rhombes از دورهٔ ماگدالنیِ فرانسه. دربارهٔ آکوستیکِ نمونه‌های عصر یخبندان.