خلاصه

  • لائوزی در ژوانگ‌زی تاریخچه‌ای از ذهن را در چهار دورهٔ فرمانروایی روایت می‌کند. در دوران پادشاهِ فرزانه، شون، به نوزادان در پنج‌ماهگی سخن‌گفتن می‌آموختند و «پیش از آنکه نخستین لبخند را بزنند، گفتنِ «چه کسی» را آغاز می‌کردند». سپس «برای نخستین بار مردم جوان‌مرگ شدند» (ژوانگ‌زی، تیان‌یون).
  • یادداشتی کهن بر این عبارت، واژه را چنین تعریف می‌کند: ««چه کسی» یعنی بازشناختن آدم‌ها از یکدیگر» (تای‌پینگ یولان ۳۶۰). نخستین واژهٔ ذهنِ سقوط‌کرده، واژه‌ای است که آدم‌ها را از هم متمایز می‌کند.
  • لائوزی می‌خواهد «نوزادی باشد که هنوز لبخند نزده است» (دائوده‌جینگ ۲۰). به گفتهٔ او، همان نوزاد کسی است که «زنبورها، عقرب‌ها، افعی‌ها و مارها نیشش نمی‌زنند» (دائوده‌جینگ ۵۵، هم در متنِ رایج و هم در دست‌نوشتهٔ ابریشمیِ ماوانگ‌دویی).
  • داناییِ فرزانگان، در همان فصلِ ژوانگ‌زی، «از دُمِ عقرب دردناک‌تر است». در چینِ دائویی، دانش نیشی است.
  • ژوانگ‌زی و هوآینان‌زی آغازِ انحطاط را به دورانِ فو‌شی، نخستین پادشاهِ تن‌مار، نسبت می‌دهند. «دانایی نخست به‌تدریج پدیدار شد» و سپس «ذهن، ذهن را شناخت».
  • چهار دورهٔ فرمانرواییِ لائوزی، گام‌به‌گام با اعصارِ بشرِ هزیود هم‌خوانی دارد. هر دو از عصری نخست سخن می‌گویند که در آن مردمان برای مردگانشان سوگواری نمی‌کنند؛ از کودکی‌ای که نابهنگام فرا می‌رسد و زندگی‌ها را کوتاه می‌کند؛ و سپس از نژادی با ذهن‌های فردی و جنگ.
  • دائوییان، توالیِ نظریهٔ حوا را تاریخِ خودشان روایت کردند: ذهنی که یکی بود، سپس واژه‌ای آموخته‌شده برای آدم‌ها، و پس از آن خودشناسی و مرگ. آنان نیز همچون سفر پیدایش، این را هبوط می‌دانستند.

我獨泊兮其未兆,如嬰兒之未孩。
«من تنها آرامم، بی‌آنکه هنوز نشانی پدیدار شده باشد؛ همچون نوزادی که هنوز لبخند نزده است.»
— دائوده‌جینگ ۲۰ (متنِ وانگ‌بی)


لائوزی دربارهٔ کودکی که گفت «چه کسی» چه گفت؟ #

این صحنه در فصلِ «گردشِ آسمان» (天運، تیان‌یون) از ژوانگ‌زی آمده است؛ فصلی از فصل‌های بیرونی که پیروانِ ژوانگ‌زی در اواخر دورهٔ دولت‌های جنگ‌طلب و اوایل دورهٔ هان، حدود سدهٔ سوم پیش از میلاد، گرد آوردند. کنفوسیوس تازه از دیدارِ لائوزی بازگشته است. سه روز سخنی نمی‌گوید. وقتی شاگردانش از او توضیح می‌خواهند، می‌گوید:

«اکنون سرانجام اژدهایی را دیده‌ام. اژدها حلقه می‌زند و پیکر می‌شود، از هم می‌گشاید و نقش می‌شود؛ بر ابرنَفَس می‌تازد و از یین و یانگ خوراک می‌گیرد. دهانم باز ماند و نتوانستم ببندمش.» (吾乃今於是乎見龍……予口張而不能嗋)

شاگردش زی‌گونگ می‌رود تا خود اژدها را ببیند. به پیرمرد می‌گوید که پادشاهانِ فرزانهٔ روزگارِ گذشته هر یک به شیوه‌ای فرمانروایی می‌کردند، اما همگی سزاوارِ شهرتشان‌اند. لائوزی به او می‌گوید نزدیک‌تر بیاید و تاریخی دیگر، پادشاه به پادشاه، برایش بازمی‌گوید (ژوانگ‌زی، تیان‌یون):

«هنگامی که امپراتورِ زرد بر جهان فرمان می‌راند، دل‌های مردم را یکی کرد. اگر پدر یا مادرِ مردی می‌مرد و او نمی‌گریست، کسی سرزنشش نمی‌کرد.

هنگامی که یائو بر جهان فرمان می‌راند، دل‌های مردم را خویشاوندمدار کرد. اگر سوگواریِ خود را بر پایهٔ نزدیکیِ خویشاوندی درجه‌بندی می‌کردند، کسی سرزنششان نمی‌کرد.

هنگامی که شون بر جهان فرمان می‌راند، دل‌های مردم را به رقابت واداشت. زنانِ باردار فرزندانشان را در ده‌ماهگی به دنیا می‌آوردند؛ کودک در پنج‌ماهگی می‌توانست سخن بگوید؛ پیش از آنکه به نخستین لبخند برسد، گفتنِ «چه کسی» را آغاز می‌کرد؛ و آنگاه بود که برای نخستین بار مردم جوان‌مرگ شدند.

هنگامی که یو بر جهان فرمان می‌راند، دل‌های مردم را دگرگون کرد. هر مردی ذهنِ خود را داشت و دست‌بردن به سلاح را خردمندانه می‌دانستند: «کشتنِ راهزن، کشتنِ انسان نیست.» … جهان به آشوب افتاد و کنفوسیوسیان و موهیست‌ها همگی پدیدار شدند.»

متنِ چینیِ عبارتِ مرکزی کوتاه و دشوار است:

舜之治天下,使民心競,民孕婦十月生子,子生五月而能言,不至乎孩而始誰,則人始有夭矣。

سپس لائوزی دربارهٔ همهٔ آنان داوری می‌کند:

«داناییِ سه فرمانروای فرزانه، در بالا با درخشندگیِ خورشید و ماه سرِ ستیز داشت، در پایین با جوهرِ کوه‌ها و رودها ناسازگار بود و در میان، چرخهٔ چهار فصل را برهم زد. دانایی‌شان از دُمِ عقرب دردناک‌تر بود. حتی کوچک‌ترین جانور هم نمی‌توانست در حقیقتِ سرشت و زندگیِ خود آرام بگیرد، و بااین‌حال خود را فرزانه می‌پنداشتند. شرم ندارند؟» (其知憯於𧓽蠆之尾)

متن می‌گوید زی‌گونگ همان‌جا ایستاده بود و نمی‌توانست آرام بگیرد.

«چه کسی» در ژوانگ‌زی چه معنایی دارد؟ #

واژهٔ کلیدی 誰، شویی، به معنای «چه کسی» است. این واژه برای پرسش دربارهٔ اشخاص به کار می‌رود. تا وقتی ندانید اشخاصِ متمایزی وجود دارند و یکی از آنان پاسخِ پرسش است، نمی‌توانید بپرسید «چه کسی؟».

دانشنامهٔ سونگیِ تای‌پینگ یولان (۹۷۷–۹۸۳ میلادی)، این عبارت را با یادداشتی کهن میان سطرها نقل می‌کند که آشکارا همین را می‌گوید (تای‌پینگ یولان ۳۶۰، بخشِ امورِ انسانی، ۱ · بارداری):

誰者,別人之意。未孩已擇人言,競教速成。
««چه کسی» یعنی بازشناختنِ آدم‌ها از یکدیگر. پیش از آنکه بتواند لبخند بزند، از میان واژه‌های مردم دست به گزینش زده بود: در رقابت برای آموزش، شتاب کردند تا زودتر به کمالش برسانند.»

این دو سطر سه نکته را در خود دارند.

واژهٔ مربوط به آدم‌ها آموخته می‌شود. هیچ‌چیز در این عبارت خودبه‌خود پدید نمی‌آید. شون دل‌ها را به رقابت واداشت (使)، یادداشت می‌گوید کودکان را آموزش می‌دادند (教之速، «به‌سرعت می‌آموختند») و آموزش خود مسابقه‌ای بود. واژهٔ مربوط به آدم‌ها از بیرون، از راهِ آموزش، می‌آید.

این واژه در توالی‌ای پدیدار می‌شود. نخست ذهن «یکی» است و برای مرده سوگواری نمی‌شود. سپس ذهنِ خویشاوندمدار می‌آید که مردگان را بر پایهٔ نزدیکی درجه‌بندی می‌کند. پس از آن «چه کسی» می‌آید، واژه‌ای که یک آدم را از دیگری متمایز می‌کند. سپس «هر مردی ذهنِ خود را داشت» (人有心). این روند از یکپارچگی به خویشاوندی، از آن به اشخاص و سپس به ذهن‌های فردی می‌رسد. این توالی‌ای تکوینی برای گونه است که در قالب چهار دورهٔ فرمانروایی بیان شده است.

این واژه نابهنگام می‌آید. نوزاد «چه کسی» را پیش از نخستین لبخند می‌گوید. 孩 به نخستین خنده یا لبخندِ اجتماعیِ نوزاد اشاره دارد: شووِن (۱۰۰ میلادی)، 咳 را «خندهٔ کودکِ خردسال» تعریف می‌کند و 孩 را صورتِ کهنِ آن می‌داند. نوزادانِ دورانِ شون واژهٔ تمایزگذاری را پیش از پیوند می‌آموزند. متن شتاب را خطا می‌داند، اما شتاب فقط آنچه را آموزش داده می‌شود آشکار می‌کند: واژهٔ مربوط به آدم‌ها و ذهنی که با آن همراه است.

نظریهٔ حوا دربارهٔ آگاهی بر آن است که «منِ» درونی کشف شد و سپس نسل به نسل آموزش داده شد، پیش از آنکه هرگز ذاتی باشد. همچنین بر آن است که واژه‌های مربوط به اشخاص، یعنی ضمیرها، همراه با خودآگاهی گسترش یافتند. فصلِ تیان‌یون روایتِ یک مکتبِ چینی از همین توالی را عرضه می‌کند: واژه‌ای مربوط به اشخاص که به کودکان آموزش داده می‌شود، و مردمی که پیش‌تر چنین نبودند.

چرا مرگِ زودهنگام با نخستین «چه کسی» همراه است؟ #

جمله با 則人始有夭矣 پایان می‌یابد: «و آنگاه بود که برای نخستین بار مردم جوان‌مرگ شدند». 夭 به معنای مرگِ نابهنگام است؛ زندگی‌ای که پیش از موعدش پایان می‌گیرد. ژوانگ‌زی بیش از یک بار همین را می‌گوید. در فصلِ «پیرایشِ سرشت» (繕性، شان‌شینگ)، نخستین عصر چنین توصیف می‌شود (ژوانگ‌زی، شان‌شینگ):

«پیشینیان در تیرگیِ آشوب می‌زیستند و سراسرِ روزگار با آنان در آرامش بود. در آن زمان یین و یانگ آرام بودند، ارواح و اشباح آسیبی نمی‌رساندند، چهار فصل به اندازهٔ خود می‌گذشتند، ده‌هزار چیز دچار گزند نمی‌شدند و هیچ موجودِ زنده‌ای جوان‌مرگ نمی‌شد. هرچند آدمیان دانایی داشتند، به کارش نمی‌گرفتند. این را یگانگیِ برترین می‌نامند.»
(古之人,在混芒之中……羣生不夭,人雖有知,无所用之,此之謂至一。)

سپس انحطاط آغاز می‌شود و با یک مار آغاز می‌شود:

«فضیلت رو به کاستی نهاد تا سویرن و فو‌شی نخست ادارهٔ جهان را به دست گرفتند … فضیلت باز هم کاستی گرفت تا شِن‌نونگ و امپراتورِ زرد … فضیلت باز هم کاستی گرفت تا تانگ و یو [یائو و شون] … سپس آدمیان سرشتِ خود را وانهادند و از ذهن پیروی کردند. ذهن، ذهن را شناخت (心與心識) و دانایی برای سامان‌دادن به جهان بسنده نبود؛ پس حروف را بر آن افزودند و با آموزش گسترشش دادند.»

فو‌شی نخستین پادشاهِ تن‌مار است و در نقش‌برجسته‌های آرامگاه‌های هان با نووا، که او نیز تن‌مار است، جفت شده است. هوآینان‌زی که در ۱۳۹ پیش از میلاد به دربارِ هان تقدیم شد، همین انحطاط را به همان ترتیب روایت می‌کند و دربارهٔ آنچه در دورانِ او رخ داد، از این هم روشن‌تر است (هوآینان‌زی ۲، چوژن):

«هنگامی که روزگار رو به انحطاط نهاد و به فو‌شی رسید … **آنگاه دانایی برای نخستین بار، کم‌کم و به‌تدریج پدیدار شد: همگی می‌خواستند ذهنِ کودکانه و گشوده‌نشدهٔ خود را وانَهند و بیدار شدند تا به پیرامون، میانِ آسمان و زمین، بنگرند. پس فضیلتشان آشفته شد و دیگر نتوانست یکی بماند.»
(知乃始昧昧晽晽,皆欲離其童蒙之心,而覺視於天地之間)

ذهنِ پیش از هبوط، ذهنِ کودک است؛ 童蒙، به معنای «کودکانه و گشوده‌نشده». هبوط، بیدارشدن و به پیرامون نگریستن است. دو فصل بعد، هوآینان‌زی بهای آن را در یک سطر بیان می‌کند (هوآینان‌زی ۴، ژوئیشینگ):

食穀者知慧而夭。
«آنان که غله می‌خورند دانا و خردمندند، اما جوان‌مرگ می‌شوند.»

این همان 夭 در ژوانگ‌زی است. دانایی و مرگِ زودهنگام جفتِ یکدیگرند و با خوردنِ محصولی زراعی همراه می‌آیند. سفر پیدایش هم این را به همین ترتیب روایت می‌کند: «در روزی که از آن بخوری، به‌یقین خواهی مرد»، سپس «چشمان شما گشوده خواهد شد»، و سپس «به عرقِ پیشانی نان خواهی خورد تا به خاک بازگردی» (سفر پیدایش ۲:۱۷، ۳:۵، ۳:۱۹، ترجمهٔ کینگ جیمز).

چرا واژه‌ای برای آدم‌ها باید مرگ بیاورد؟ نخستین دوره پاسخ را می‌دهد. در دورانِ امپراتورِ زرد، هنگامی که دل‌ها «یکی» بودند، مردی برای پدر یا مادرِ مرده‌اش نمی‌گریست و کسی هم این را نادرست نمی‌دانست. هنوز کسی را به‌عنوان این شخص از دیگران جدا نکرده بودند، پس کسی هم نمی‌توانست به‌عنوانِ همین شخص از دست برود. سوگ به «چه کسی» نیاز دارد. به‌محض آنکه اشخاص پدید می‌آیند، کسی هست که پایان می‌یابد. در ژوانگ‌زی، مرگِ زودهنگام مرگی است که به چشم می‌آید؛ زندگی‌ای که پیش از موعد پایان می‌گیرد، چون اکنون زندگیِ کسی است. این کهن‌ترین دعویِ هبوط است: موجودی که می‌آموزد خودی است، می‌آموزد که خواهد مرد.

چه اندازه میان چهار دورهٔ فرمانرواییِ لائوزی و اعصارِ بشرِ هزیود شباهت هست؟ #

شباهت چشمگیر است. کارها و روزهای هزیود، که حدود ۷۰۰ پیش از میلاد در بئوسی در یونانِ مرکزی سروده شد، انحطاط را به صورت رشته‌ای از نژادها روایت می‌کند. خدابودن دشوار است این رشته را تاریخِ خود می‌خواند: نژادِ زرین، بی‌هیچ «منِ» درونی؛ نژادِ سیمین، که خود در آن به‌ناهنجار زاده شد؛ و نژادِ برنزی، که آن را به جنگ کشاند. چهار دورهٔ فرمانرواییِ لائوزی نیز به همان ترتیب از همین مراحل می‌گذرند.

نژاد زرین «همچون خدایان، بی‌هیچ اندوهی در دل، زندگی می‌کردند… و چون می‌مردند، گویی خواب بر آنان چیره شده بود» (کارها و روزها، ۱۱۲–۱۱۶، Evelyn-White 1914). مردمان امپراتور زرد، که دل‌هایشان «یکی» بود، هنگام مرگ پدر یا مادر نمی‌گریستند و هیچ‌کس این را نادرست نمی‌دانست. مرگ بی‌سوگواری، نشانهٔ مشترک هر دو عصر نخستین است.

سپس نژاد سیمین می‌آید:

ἀλλ᾽ ἑκατὸν μὲν παῖς ἔτεα παρὰ μητέρι κεδνῇ / ἐτρέφετ᾽ ἀτάλλων, μέγα νήπιος, ᾧ ἐνὶ οἴκῳ· / ἀλλ᾽ ὅτ᾽ ἄρ᾽ ἡβήσαι … / παυρίδιον ζώεσκον ἐπὶ χρόνον, ἄλγε᾽ ἔχοντες / ἀφραδίῃς
«کودکی صد سال در کنار مادر نیک‌خواهش پرورش می‌یافت، کودکی یکسره ساده‌دل [mega nēpios]، که در خانهٔ خود کودکانه بازی می‌کرد. اما چون به بلوغ می‌رسیدند… تنها اندک زمانی می‌زیستند و از حماقتشان رنج می‌بردند، زیرا نمی‌توانستند از گناه‌کردن و ستم‌کردن به یکدیگر دست بردارند.» (کارها و روزها، ۱۳۰–۱۳۵، Evelyn-White 1914)

Nēpios واژهٔ یونانیِ نوزادی است که هنوز آن‌قدر خردسال است که نمی‌تواند سخن بگوید؛ یعنی «ناـ‌واژه». مردان سیمین هزیود بیش از اندازه در کودکیِ خاموش می‌مانند؛ نوزادان شون را خیلی زود به سخن درمی‌آورند. این دو خطا در جهت‌های مخالف‌اند، اما هر دو متن همان دو چیز را کنار هم می‌گذارند: گذری نابهنگام به سخن‌گفتن و زندگی‌هایی که کوتاه می‌شوند (واژهٔ παυρίδιον در هزیود و 夭 در ژوانگ‌زی). در هر دو، گرفتاری در نوزادی و با مادر گره خورده است. کودک هزیود «در کنار مادر نیک‌خواهش» نگه داشته می‌شود؛ اصلاح شون با «زنان باردار» و فرزندان ده‌ماههٔ آن‌ها آغاز می‌شود.

نژاد برنزی «کارهای اندوه‌بار آرس و کردارهای خشونت‌آمیز را دوست می‌داشتند» (کارها و روزها، ۱۴۵–۱۴۶). در روزگار یو، «هر مردی ذهنی از آنِ خود داشت و سلاح‌برداشتن را خردمندانه می‌خواندند: “کشتن راهزن، کشتن انسان نیست”» و «جهان به آشوب افتاده بود». همین که ذهنی خصوصی پدید می‌آید، جنگ هم درمی‌گیرد.

ایستگاههزیود، کارها و روزها (یونان، حدود ۷۰۰ پیش از میلاد)لائوزی در ژوانگ‌زی، تیان‌یون (چین، سدهٔ سوم پیش از میلاد)
عصر نخستنژاد زرین: «بی‌هیچ اندوهی در دل»؛ مرگ «گویی خواب بر آنان چیره شده بود»امپراتور زرد: دل‌ها «یکی» بود؛ برای پدر یا مادر مرده نمی‌گریستند
نقطهٔ عطف—یائو: ذهن خویشاوندی؛ سوگواری برحسب نزدیکی درجه‌بندی می‌شود
نوزادیِ نابهنگامنژاد سیمین: صد سال در کنار مادر، نِپیوسی خاموش؛ سپس «تنها اندک زمانی»شون: سخن‌گفتن در پنج‌ماهگی، «چه کسی» پیش از نخستین لبخند، و «مردمان نخستین بار جوان‌مرگ شدند»
ذهن مسلحنژاد برنزی: «کارهای اندوه‌بار آرس و کردارهای خشونت‌آمیز»یو: «هر مردی ذهنی از آنِ خود داشت»؛ سلاح‌برداشتن را خردمندانه می‌خواندند؛ جهان به آشوب افتاده بود
حکم نهایی«کاش در میان مردان نسل پنجم نبودم» (۱۷۴–۱۷۵)«دانایی‌شان از نیشِ دُمِ کژدم دردناک‌تر بود»

در مرد سیاسی افلاطون، خدایی هست که در عصر نخست «خود شبان آنان بود»، پیش از آنکه مردمان ناچار شوند خود بر خویش فرمان برانند (۲۷۱e). پادشاهان نخستین لائوزی نیز به همین شیوه فرمان می‌رانند: آنان دل‌های مردم را می‌سازند و مردم هنوز دل‌هایی از آنِ خود ندارند. سه متن از دو سوی اوراسیا، پدیدآمدن خویشتن را سقوطی از عصری نخستین می‌دانند که از کودکیِ فاجعه‌بار می‌گذرد و به ذهن‌های خصوصی و جنگ می‌رسد. این همان ترتیبی است که نظریهٔ حوا ارائه می‌دهد و ترتیبِ نخستینی است که دائوئیان در روزگار فرمانروایی پادشاهان بیان کردند.

کدام نوزاد را مارها نمی‌گزند؟ #

اکنون به خود لائوزی بازگردیم. دائوده‌جینگ بارها به نوزاد به‌مثابهٔ حالتی بازمی‌گردد که باید دوباره به آن رسید. فصل ۱۰: «نَفَس را متمرکز کردن و به نهایت نرمی رسیدن: آیا می‌توانی نوزاد باشی؟» فصل ۲۸: «نر را بشناس، به ماده پایبند بمان… و به نوزادی بازگرد» (知其雄,守其雌……復歸於嬰兒). فصل ۲۰ مرحلهٔ دقیق را نام می‌برد. هنگامی که جمعیت در بهار به بزم می‌نشیند و بر بلندی‌ها برمی‌آید، لائوزی می‌گوید:

«من تنها هنوز آرامم، بی‌آنکه نشانه‌ای از خود بروز دهم، همچون نوزادی که هنوز لبخند نزده است.» (如嬰兒之未孩)

این همان 孩، نخستین لبخند، است که نوزادان شون پیش از آنکه بگویند «چه کسی» هرگز به آن نرسیدند. دو متن همان نقطه را در گهواره نشانه‌گذاری می‌کنند. ژوانگ‌زی می‌گوید سقوط پیش از آن رخ داد و دائوده‌جینگ می‌گوید فرزانه به آن بازمی‌گردد. وانگ‌بی (۲۲۶–۲۴۹ میلادی)، که شرحش متن رایج را تثبیت کرد، جمعیتِ در حال بزم را مردانی می‌داند که «میل به پیش‌رفتن، دل‌هایشان را به رقابت می‌کشاند» (欲進心競). این همان 心競 است که شون به مردمش داد. او «دلِ نادان» لائوزی را در سطر بعد چنین شرح می‌دهد: دلی که «هیچ چیز را از هم جدا و طبقه‌بندی نمی‌کند» (心無所別析): هیچ تمایزی قائل نمی‌شود و هیچ «چه کسی»ای در کار نیست (وانگ‌بی، دائوده‌جینگ، ۲۰.

سپس فصل ۵۵ می‌گوید آن نوزاد از چه چیزی در امان است:

«کسی که فضیلت را به کمال در خود دارد، همچون نوزادی تازه‌زاده است. زنبورها، عقرب‌ها، افعی‌ها و مارها او را نمی‌گزند؛ جانوران درنده او را نمی‌گیرند؛ پرندگان شکاری بر او نمی‌تازند. استخوان‌هایش نرم و زردپی‌هایش انعطاف‌پذیر است، اما چنگش استوار است. هنوز پیوندِ زن و مرد را نمی‌شناسد، اما اندامش برمی‌خیزد: این اوجِ جوهر است. سراسر روز فریاد می‌زند و هرگز صدایش نمی‌گیرد: این اوجِ هماهنگی است.»
(含德之厚,比於赤子。蜂蠆虺蛇不螫,猛獸不據,攫鳥不搏……)

این شرحی متأخر نیست. این سطر در نسخهٔ ابریشمیِ ماوانگ‌دویی آمده که حدود ۱۶۸ پیش از میلاد در خاک دفن شده بود: 蜂蠆虺蛇弗螫، «زنبورها، عقرب‌ها، افعی‌ها و مارها نمی‌گزند» (متن ماوانگ‌دویی. وانگ‌بی دلیلش را چنین توضیح می‌دهد:

赤子無求無欲,不犯眾物,故毒蟲之物無犯之人也。
«نوزاد تازه‌زاده چیزی نمی‌جوید و میلی ندارد. هیچ موجودی را نمی‌آزارد و ازاین‌رو موجودات زهرآگین نیز او را نمی‌آزارند.»

هوآینان‌زی همین مصونیت را در آغاز تاریخ جای می‌دهد. در روزگار رونگ‌چنگ، پیش از زوال، «نوزادانشان را در آشیانه‌ها می‌گذاشتند… می‌شد دُم ببرها و پلنگ‌ها را گرفت و دنبالشان رفت، و افعی‌ها و مارها را می‌شد لگدمال کرد، و هیچ‌کس نمی‌دانست چرا چنین بود» (虺蛇可蹍، هوآینان‌زی، ۸، بن‌جینگ). همان فصل به کشت غله، حفر چاه‌ها، به آغل‌کشیدن جانوران و اختراع نوشتار می‌پردازد؛ زمانی که «آسمان غله باراند و ارواح شبانه مویه کردند».

پس دو چهره در میان است و رویاروی یکدیگر قرار دارند.

  • نوزادِ لبخند نزده. نه «چه کسی»ای می‌داند، نه میلی دارد و نه جنسیت‌ها را می‌شناسد؛ مار نیز او را نمی‌گزد.
  • داناییِ پادشاهِ فرزانه. این دانایی «از نیشِ دُمِ کژدم دردناک‌تر» است.

蠆، واژهٔ «کژدم»، در هر دو جا یک نویسه است: همان موجودی که نوزاد را نمی‌گزد، موجودی است که نیشش از دانایی هم فراتر می‌رود. متون دائویی دانایی و زهر را در یک سوی مرز می‌گذارند و کودکِ پیش از نخستین «چه کسی» را در سوی دیگر.

این همان چارچوبی است که این وبگاه در آن بخششِ مار را می‌بیند: میوهٔ دانایی زهری بود و گزیده‌شدن و بیدارشدن یک رویدادند. اگر دائوده‌جینگ را از این منظر بخوانیم، فصل‌هایش با هم جور درمی‌آیند. فرزانه به آن سوی گزیده‌شدن بازگشته است. او در جایی ایستاده که مار کاری با او ندارد، زیرا کسی آنجا نیست که مار بیدارش کند.

متون کلاسیک دائویی سقوط را چگونه روایت می‌کنند؟ #

زوال ذهن‌ها در یک افسانه خلاصه نمی‌شود. این زوال در پیکرهٔ متون دائویی در چند روایت بازگو می‌شود و این روایت‌ها دربارهٔ مراحل آن هم‌داستان‌اند.

متن (تاریخ)وضعیت نخستینآنچه آن را می‌شکندآنچه در پی می‌آید
ژوانگ‌زی، تیان‌یون (سدهٔ سوم پیش از میلاد)دل‌ها «یکی» بود؛ برای پدر یا مادر مرده نمی‌گریستندشون به کودکان می‌آموزد پیش از نخستین لبخند بگویند «چه کسی»«مردمان نخستین بار جوان‌مرگ شدند»؛ «هر مردی ذهنی از آنِ خود داشت»؛ دانایی بدتر از نیش کژدم بود
ژوانگ‌زی، شان‌شینگ (سدهٔ سوم پیش از میلاد)«یگانگیِ غایی»: هیچ موجودی جوان‌مرگ نمی‌شد؛ دانایی کاربردی نداشتزوال از سویرن و فو‌شی تا یائو و شون«ذهن، ذهن را شناخت»؛ نوشتار و دانش افزوده شد
ژوانگ‌زی، ماتی (سدهٔ سوم پیش از میلاد)مردمان در میان جانوران زندگی می‌کردند و «در نادانی یکسان بودند»؛ میان بزرگ‌مرد و فرومایه تمایزی نمی‌گذاشتندفرزانگان مهرورزی و درستی را می‌آورند«جهان نخستین‌بار دچار تردید شد… و نخستین‌بار به بخش‌ها تقسیم شد»
ژوانگ‌زی، یینگ‌دی‌وانگ (سدهٔ چهارم پیش از میلاد)هون‌دون، امپراتورِ مرکز، هیچ روزنه‌ای نداشتشو و هو هفت سوراخ در او گشودند، «تا ببیند، بشنود، بخورد و نفس بکشد»«در روز هفتم هون‌دون مرد»
هوآینان‌زی، ۲ (۱۳۹ پیش از میلاد)«ذهنِ کودک‌وار و گشوده‌نشده»در روزگار فو‌شی، «دانایی نخستین‌بار پدیدار شد»؛ مردم «بیدار شدند تا نگاه کنند»شن‌نونگ و امپراتور زرد «در آسمان و زمین روزنه‌هایی گشودند»
هوآینان‌زی، ۸ (۱۳۹ پیش از میلاد)نوزادان را در آشیانه‌ها می‌گذاشتند؛ می‌شد افعی‌ها را لگدمال کردغله، چاه‌ها، شبانی و نوشتار«ارواح شبانه مویه کردند»
هوآینان‌زی، ۴ (۱۳۹ پیش از میلاد)آنان که نَفَس می‌خورند درازعمرند؛ آنان که نمی‌خورند خدایان‌اندخوردن غله«دانا و خردمند شدند، اما جوان‌مرگ می‌شوند»
دائوده‌جینگ، ۲۰، ۵۲، ۵۵ (سده‌های چهارم تا دوم پیش از میلاد)نوزادی که «هنوز لبخند نزده»؛ مارها نوزاد را نمی‌گزندگشودن «روزنه‌ها» و پی‌گرفتن امور«تا پایان عمرت رهایی نخواهی یافت»

فصل «سم اسبان» (馬蹄، ماتی) در ژوانگ‌زی حال‌وهوای وضعیت نخستین را چنین ترسیم می‌کند: «در عصر فضیلت کامل، مردمان در کنار پرندگان و جانوران می‌زیستند… در نادانی یکسان بودند و فضیلتشان از آنان جدا نمی‌شد… چگونه می‌توانستند بزرگ‌مرد را از فرومایه بازشناسند؟» (同乎无知……惡乎知君子小人哉). سپس فرزانگان آمدند و «جهان نخستین‌بار دچار تردید شد… و جهان نخستین‌بار به بخش‌ها تقسیم شد» (天下始疑矣……天下始分矣) (ژوانگ‌زی، ماتی). تردید و تقسیم همان نقطهٔ آغازند. «چه کسی» پرسشی است که تقسیم می‌کند.

مار بیش از یک‌بار بر آستانهٔ این دگرگونی می‌ایستد. در دو روایت، زوال در روزگار فو‌شی آغاز می‌شود. لیه‌زی، متنی رایج که تاریخش را حدود سدهٔ چهارم میلادی می‌دانند، می‌گوید: «فو‌شی، نووا، شن‌نونگ و فرمانروای شیا بدن مار و چهرهٔ انسان داشتند… پیکرهایی غیرانسانی و فضیلتِ فرزانگان بزرگ.» این «فرزانگان ایزدیِ روزگاران باستان، سرشتِ همه‌چیز را می‌شناختند و آوای هر گونهٔ دیگری را درمی‌یافتند». در مقابل، ستمگرانی که بعدها آمدند «چهره و هفت روزنه‌ای درست همچون آدمیان و دل‌هایی چون جانوران داشتند» (لیه‌زی، هوانگ‌دی). آن جفتِ مارپیکر آموزگارانِ دانشی ازدست‌رفته‌اند و هفت روزنه از آنِ فروافتادگان است.

هفت روزنهٔ هون‌دون چه ارتباطی با این ماجرا دارند؟ #

آخرین داستانِ فصل‌های درونیِ ژوانگ‌زی کوتاه‌ترین سقوط در ادبیات است (ژوانگ‌زی، یینگ‌دی‌وانگ):

«شو و هو اندیشیدند که چگونه نیکیِ هوندون را جبران کنند. گفتند: «همهٔ آدمیان هفت روزنه دارند تا ببینند، بشنوند، بخورند و نفس بکشند. تنها اوست که هیچ‌کدام را ندارد. بیایید سوراخ‌کردنشان را بیازماییم.» هر روز یک روزنه برایش سوراخ کردند. روز هفتم هوندون مرد.»
(人皆有七竅,以視聽食息,此獨无有,嘗試鑿之。日鑿一竅,七日而渾沌死。)

هوندون نخستین موجودِ مُهروموم‌شده است، و گشودنِ او هدیه‌ای است که می‌کشد. او به خانواده‌ای جهانی از نخستین انسان‌های مُهروموم‌شده تعلق دارد. این خانواده، از آدمِ مندایی که «دهانش را نگشوده بود» تا نخستین مردمانِ آرِرنته که با چاقویی سنگی شکافته شدند، موضوعِ نخستین انسان مُهروموم‌شده بود است؛ و آیین استرالیایی‌ای که آن را بازاجرا می‌کند، در دهان دو بار گشوده می‌شود و در اطلسِ بول‌رورر روایت شده است.

افزودهٔ دائویی‌ها دستورِ وارونه‌کردنِ آن است. دائوده‌جینگ، فصل ۵۲:

«جهان آغازی داشت، و آن آغاز مادرِ جهان است. چون مادر را دریابی، فرزند را می‌شناسی؛ چون فرزند را شناختی، بازگرد و به مادر پایبند بمان، و تا پایان عمرت در خطر نخواهی بود. روزنه‌ها را ببند، درها را فروبند، و تا پایان عمرت رنج نخواهی برد. روزنه‌ها را بگشا، پیِ کارها برو، و تا پایان عمرت نجات نخواهی یافت.»
(塞其兌,閉其門,終身不勤。開其兌,濟其事,終身不救。)

فصل ۵۶ همین را تکرار می‌کند: «آنان که می‌دانند سخن نمی‌گویند؛ آنان که سخن می‌گویند نمی‌دانند. روزنه‌ها را ببند، درها را فروبند» (知者不言,言者不知。塞其兌,閉其門). هوندون را با سوراخ‌کردنِ روزنه‌هایش کشتند، و به فرزانه گفته می‌شود که روزنه‌های خود را ببندد. مادر پیش از فرزند می‌آید، و راه بازگشت از میان او می‌گذرد.

آیا می‌توان خودِ آموخته‌شده را دوباره از تن به در کرد؟ #

دائویی‌ها فقط برای ذهنِ نخستین سوگواری نکردند. آنان دستورهایی برای بازگشت به آن نیز دادند، و این دستورها از خودی حکایت دارند که در جهتِ وارونهٔ ترتیبِ شکل‌گرفتنش، از هم باز می‌شود.

در «هم‌ترازکردنِ همه‌چیز» (齊物論، چی‌وو‌لون)، زی‌چیِ دیوارِ جنوبی، تکیه‌زده بر دستهٔ صندلی‌اش می‌نشیند، سر برمی‌گیرد و بازدم می‌کند: «سست، گویی نیمهٔ دیگرش را از دست داده باشد» (嗒焉似喪其耦). شاگردش می‌پرسد چه شده است، و او می‌گوید: «همین حالا، خودم را از دست دادم» (今者吾喪我). سپس با تصویری از صدا آن را توضیح می‌دهد: «تودهٔ بزرگ نفس را بیرون می‌دهد، و نامش باد است. تا وقتی نوزد، هیچ رخ نمی‌دهد؛ چون بوزد، ده‌هزار روزنه به غرش درمی‌آیند» (作則萬竅怒呺) (ژوانگ‌زی، چی‌وو‌لون). روزنه‌ها سرچشمهٔ صدا هستند، و آن‌که «خودِ» خویش را از دست داده، به باد گوش می‌دهد که از میان آن‌ها می‌نوازد.

در «استاد بزرگِ نیاکان» (大宗師، دا‌زونگ‌شی)، یان هویی به کنفوسیوس می‌گوید که نیک‌خواهی و درست‌کاری را از یاد برده است، سپس آیین‌ها و موسیقی را، و سرانجام «می‌نشیند و فراموش می‌کند» (坐忘): «می‌گذارم اندام‌هایم فروبریزند، شنوایی و بینایی را کنار می‌گذارم، از پیکرم می‌گسلم و دانستن را وامی‌نهم، و با راهِ بزرگ یکی می‌شوم» (墮枝體,黜聰明,離形去知,同於大通). شاگرد جای استاد را می‌گیرد و کنفوسیوس می‌خواهد از او پیروی کند (ژوانگ‌زی، دا‌زونگ‌شی).

اجزا را به‌ترتیب بگذارید. سقوط از یک دل آغاز شد، به تمایزگذاشتن میان مردم رسید، سپس به ذهنی که ذهن را می‌شناسد، و بعد به روزنه‌هایی که سوراخ شدند. راه بازگشت از دست‌دادنِ «خود»، بستنِ روزنه‌ها، کنارگذاشتنِ بینایی و شنوایی، و بدل‌شدن به نوزادی می‌گذرد که هنوز لبخند نزده است. سنتی که خود را صرفاً سرشتِ انسانی می‌دانست، از چنین نردبانی بهره‌ای نمی‌برد. دائویی‌ها خود را چیزی می‌دانند که بر تن شده است، و ازاین‌رو چیزی که مردی خویشتن‌دار می‌تواند از تن به در کند.

نوزادانِ واقعی پیش از نخستین لبخند چه می‌کنند؟ #

در اینجا متون کهن و اتاقِ کودک دربارهٔ ترتیبِ رویدادها هم‌داستان‌اند. نوزادان در حدود شش تا هشت هفتگی نخستین لبخند اجتماعی را می‌زنند (نقاط عطفِ رشدِ مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها). در حدود هجده تا بیست‌وچهارماهگی خود را در آینه بازمی‌شناسند (آمستردام ۱۹۷۲)، و ضمیرهای اول‌شخص و پرسشِ «چه کسی؟» در سالِ دوم و سوم پدیدار می‌شوند. روایت‌های آیینیِ هان که در همان فصل از تای‌پینگ یولان نقل شده‌اند، این ترتیبِ آهسته را می‌شناسند: «چون آدمی تازه زاده می‌شود، پنج چیز را ندارد: چشمانش نمی‌بینند، نمی‌تواند بخورد، نمی‌تواند راه برود، نمی‌تواند سخن بگوید، نمی‌تواند دگرگون شود… در سه‌سالگی ملاج بسته می‌شود و آنگاه می‌تواند سخن بگوید.» این روایت‌ها همچنین می‌دانند که دختران در هر مرحله‌ای که نام می‌برند، جلوترند: دندان‌درآوردن در هفت‌ماهگی در برابر هشت‌ماهگی، افتادنِ دندان‌های شیری در هفت‌سالگی در برابر هشت‌سالگی، و «دگرگونی» [بلوغ] در چهارده‌سالگی در برابر شانزده‌سالگی (تای‌پینگ یولان، ۳۶۰، به نقل از کونگ‌زی جیا‌یوی).

با این معیار، نوزاد پنج‌ماههٔ دوران شون که می‌گوید «چه کسی؟» اعجوبه‌ای است و هشداری. هر کودک در سال‌های نخست زندگی‌اش سراسر تاریخ را از سر می‌گذراند. از دلِ «یک» آغاز می‌کند، بی‌آن‌که «چه کسی؟»ای در کار باشد و بی‌آن‌که مرگی در کار باشد. سپس واژهٔ مربوط به اشخاص را از کسانی می‌آموزد که به او آموزش می‌دهند، و با آن درمی‌یابد که کیست و خواهد مرد. متون کلاسیک دائویی این تاریخ را در قالب فرمانرواییِ پادشاهان ثبت کردند و مار را در دو سرِ آن جای دادند. شاهِ نخستینِ مارپیکر بر تخت بود هنگامی که شناخت طلوع کرد، و مار هنوز نوزادی را که هنوز نیاموخته بپرسد «چه کسی؟» نخواهد گزید.

منابع #

متون اولیه (همه از چینی نقل شده‌اند؛ ترجمه‌ها از نویسنده‌اند)

  • Zhuangzi 莊子: 應帝王 Ying diwang; 齊物論 Qiwulun; 大宗師 Dazongshi; 馬蹄 Mati; 天運 Tianyun; 繕性 Shanxing. ویکی‌نبشتهٔ چینی. فصل‌های درونی: سدهٔ چهارم پیش از میلاد؛ فصل‌های بیرونی: سده‌های سوم تا دوم پیش از میلاد. ترجمهٔ انگلیسیِ در مالکیت عمومی: James Legge (جیمز لگ)، The Texts of Taoism، کتاب‌های مقدس شرق، ۳۹–۴۰ (آکسفورد، ۱۸۹۱).

  • Daodejing 道德經، همراه با شرح وانگ بی (سدهٔ سوم میلادی): Wang Bi text. نسخه‌های ابریشمیِ ماوانگ‌دویی، الف و ب (مقبره در حدود ۱۶۸ پیش از میلاد بسته شد)، متنِ مقابله‌شده: 老子 (帛書校勘版).

  • Huainanzi 淮南子 (ارائه‌شده در ۱۳۹ پیش از میلاد): 卷2 俶真訓; 卷4 墜形訓; 卷8 本經訓.

  • Liezi 列子 (متنِ به‌جامانده، حدود سده‌های سوم تا چهارم میلادی): 黃帝篇.

  • Taiping yulan 太平御覽 (۹۷۷–۹۸۳ میلادی)، خوان ۳۶۰، بخش 人事部一 (叙人؛ 孕)، نقل‌کنندهٔ Zhuangzi، همراه با یادداشتِ میان‌خطیِ کهن و Kongzi jiayu: 卷0360.

  • پیدایش ۲–۳، King James Version.

  • هزیود، Works and Days، ترجمهٔ Hugh G. Evelyn-White (Loeb، ۱۹۱۴)، Project Gutenberg. متن یونانی: Perseus.

  • افلاطون، Statesman ۲۷۱e.

منابع ثانویه

  • Centers for Disease Control and Prevention (مرکزهای کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها)، “Milestones in Action: by 2 months”.
  • Beulah Amsterdam (بیولا آمستردام)، “Mirror self-image reactions before age two”، Developmental Psychobiology ۵ (۱۹۷۲): ۲۹۷–۳۰۵، doi:10.1002/dev.420050403.