ذهن‌های هولوسن در حالت دشوار: اسکیزوفرنی، اختلال دوقطبی و پیدایش آگاهی

خلاصه

• سری زمانی DNA باستانیِ آکباری و رایش، انتخاب جهت‌دار نیرومندی را در اوراسیایی‌های غربی نشان می‌دهد: امتیازهای چندژنیِ اسکیزوفرنی و دوقطبی کاهش می‌یابند، در حالی که امتیازهای هوش، میزان تحصیلات و درآمد در طول حدود ۱۰ تا ۱۴ هزار سال گذشته افزایش پیدا می‌کنند. ¹
• اگر این جابه‌جایی‌های امتیاز چندژنی (PGS) را به‌عنوان جابه‌جایی‌های تقریبی در استعداد نهفته در نظر بگیریم، به اعداد تکان‌دهنده‌ای می‌رسیم: اروپاییانِ هولوسن آغازین، به‌طور معقول، ۵ تا ۸ برابر اسکیزوفرنی بیشتر، حدود ۴ تا ۵ برابر اختلال دوقطبی بیشتر، میانگین توانایی حدود ۱۰ تا ۱۲ نمره پایین‌تر در بهرهٔ هوشی، حدود ۲ سال تحصیل کمتر، و «پتانسیل درآمدی» به‌مراتب پایین‌تری داشته‌اند.
• اگر این صفات را روی هم بگذاریم، به روان‌شناسی‌ای بسیار متفاوت از روان‌شناسی ما می‌رسیم: جهانی که در آن از هر بیست بزرگسال، یک نفر به‌سوی روان‌پریشی می‌لغزد، از هر پانزده نفر، یک نفر درگیر طوفان‌های مانیا ـ افسردگی می‌شود، و دنبالهٔ چپِ محدودیت‌های شناختی فربه‌تر است.
• اگر همان شیب‌ها را به‌عنوان یک آزمایش فکری به ۲۰، ۴۰ یا ۸۰ هزار سال پیش بسط دهیم، منحنی‌ها منفجر می‌شوند: برون‌یابی ساده‌لوحانه خیلی زود به نرخ‌های دورقمیِ روان‌پریشی و شکاف‌های بهرهٔ هوشیِ چند انحراف معیار می‌انجامد؛ و این امر اشاره دارد به اینکه ذهن‌های پیشاهولوسینی در بوم‌شناسی شناختیِ به‌کلی متفاوتی می‌زیسته‌اند.
• همهٔ این‌ها به‌طور طبیعی همچون پشتیبانی کمّی از نظریهٔ حوا دربارهٔ آگاهی (EToC) خوانده می‌شود: بازگشت‌پذیری و خویشتن همچون نوآوری‌ای خطرناک پدیدار شدند؛ نوآوری‌ای که در سراسر هولوسن به‌شدت تحت انتخاب قرار گرفت، زیرا تبارهایی با خویشتن‌های باثبات‌تر و پُهنای‌باند بالاتر، به‌تدریج جایگزین معماری‌های شکننده و خدای‌زده شدند.

مقالهٔ همراه: برای بررسی عمیق‌تر اسکیزوفرنی، به‌طور خاص، و پیوندهای آن با نظریهٔ حوا، به “DNA باستانی نشان می‌دهد خطر اسکیزوفرنی در طول ۱۰٬۰۰۰ سال زدوده شده است” مراجعه کنید.

«هیچ چیز دشوارتر از به‌راه‌انداختن نظمی نو نیست، هیچ چیز موفقیتش مشکوک‌تر نیست، و هیچ چیز پرداختن به آن خطرناک‌تر نیست.»
— ماکیاولی، شهریار

۱. DNA باستانی به‌مثابهٔ تاریخچهٔ آگاهی#

دست‌نوشتهٔ آکباری–رایش با DNA باستانی کاری تازه انجام می‌دهد: به‌جای جست‌وجوی گزینش‌های ناگهانیِ منفرد، روندهای زمانیِ امتیازهای چندژنی را برای صفات مدرن—اسکیزوفرنی، اختلال دوقطبی، هوش، میزان تحصیلات و درآمد—در میان حدود ۸٬۰۰۰ اوراسیاییِ غربیِ باستانی و حدود ۶٬۵۰۰ اوراسیاییِ غربیِ امروزی برازش می‌کند. ¹

نتیجهٔ اصلی ساده و بی‌رحمانه است:

• الل‌هایی که خطر اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی را افزایش می‌دهند، در سراسر هولوسن به‌طور نظام‌مند حذف شده‌اند.
• الل‌هایی که امتیازهای آزمون‌های بهرهٔ هوشی را بهبود می‌بخشند، سال‌های تحصیل را افزایش می‌دهند و درآمد خانوار را بالا می‌برند، به‌طور نظام‌مند مورد ترجیح قرار گرفته‌اند. ¹

در نگاه نخست، این داستانی دربارهٔ سلامت و جایگاه اجتماعی ـ اقتصادی است. اما اگر نظریهٔ حوا دربارهٔ آگاهی (EToC) را خوانده باشید، دشوار است که در آن چیزی عمیق‌تر نبینید:

هولوسن فقط دربارهٔ گندم و شهرها نبود. این دوره، جلسه‌ای ۱۰٬۰۰۰ ساله برای رفع اشکالِ خویشتن انسانی بود.

برای محسوس‌کردن این موضوع، باید شیب‌های چندژنی را به اعداد شهودی ترجمه کنیم. این کار مستلزم انتخاب یک مدل و واقعاً اجرای آن است.

۲. یک قطعه ریاضی، با بی‌رحمی تمام#

ما از مدل استاندارد استعداد ـ آستانه برای تشخیص‌های روان‌پزشکی استفاده خواهیم کرد.²

1. فرض کنید صفت نهفته‌ای وجود دارد که در جمعیت مدرن با توزیع تقریباً N(0,1) پراکنده است.
2. یک آستانهٔ ثابت (T) تشخیص را تعریف می‌کند: اگر از آن عبور کنید، اسکیزوفرنیک، دوقطبی و مانند آن محسوب می‌شوید.
3. شیوع مادام‌العمر مدرن، (T) را تعیین می‌کند.
4. اگر میانگین توزیع استعداد به اندازهٔ (\mu) جابه‌جا شود (برحسب واحدهای انحراف معیار)، جرم احتمالیِ بالای (T) نیز متناسب با آن تغییر می‌کند.

آکباری و همکاران، شیب‌های هولوسینیِ امتیازهای چندژنی (γ) را در اختیار ما می‌گذارند: تقریباً

• اسکیزوفرنی: γ ≈ –۰٫۸۴ انحراف معیار (ژنوم‌های هولوسن آغازین تقریباً +۰٫۸۴ انحراف معیار پرخطرتر از ژنوم‌های مدرن‌اند).
• اختلال دوقطبی: γ ≈ –۰٫۶۷ انحراف معیار.
• هوش: γ ≈ +۰٫۷۹ انحراف معیار.
• درآمد خانوار: γ ≈ +۱٫۱۱ انحراف معیار.
• سال‌های تحصیل: γ ≈ +۰٫۶۱ انحراف معیار. ¹

به‌جای آنکه PGS را برشی کوچک و پرنویز از استعداد در نظر بگیریم، رویکرد صریح و بی‌پرده را در پیش می‌گیریم: γ را جانشینی برای جابه‌جایی واقعیِ میانگین استعداد در طول حدود ۱۰٬۰۰۰ سال قرار می‌دهیم و می‌بینیم چه نوع جهانی از آن حاصل می‌شود.

این کار را برای هر صفت یک بار انجام می‌دهیم و سپس آن‌ها را روی هم می‌گذاریم.

۳. اسکیزوفرنی: زیستن در نزدیکی لبهٔ پرتگاه

۳.۱ از ۰٫۷٪ تا حدود ۵٪: روان‌پریشی چقدر بیشتر می‌شود؟#

شیوع مادام‌العمر مدرنِ اسکیزوفرنی حدود ۰٫۳ تا ۰٫۷ درصد است و رقم حدود ۰٫۷٪ یکی از ارقام پرارجاع به‌شمار می‌رود. ³

در یک توزیع نرمال استاندارد:

• ۰٫۷٪ در دنبالهٔ بالایی با آستانه‌ای برابر با (T \approx 2.46) انحراف معیار متناظر است.

اکنون میانگین استعداد را در ۱۰٬۰۰۰ سال پیش، به‌اندازهٔ +۰٫۸۴ انحراف معیار به عقب جابه‌جا کنید:

• مدرن: میانگین ۰، آستانه ۲٫۴۶ ⇒ ۰٫۷٪ بالاتر از آستانه.
• هولوسن آغازین: میانگین +۰٫۸۴، آستانهٔ مؤثر = ۲٫۴۶ – ۰٫۸۴ = ۱٫۶۲ انحراف معیار، که در دنباله با ≈ ۵٫۳٪ متناظر است.

این یعنی جهشی ۷٫۵ برابری در شیوع.

کمی گرد کردن اعداد، یادسپاری ساده‌تری به دست می‌دهد:

امروز: حدوداً از هر ۱۵۰ نفر، یک نفر به اسکیزوفرنی مبتلا می‌شود.
اوراسیایی‌های غربیِ هولوسن آغازین: تقریباً از هر ۲۰ نفر، یک نفر.

در روستایی با ۲۰۰ بزرگسال، مسئله دیگر یک کودک تسخیرشده در حاشیهٔ شهر نیست؛ بلکه ده بزرگسال‌اند که در میان خانواده‌ها و تبارها پراکنده‌اند و به‌سوی توهم‌های مزمن، هذیان‌ها و رفتار آشفته می‌لغزند.

۳.۲ فقط دنباله نیست#

استعداد پیوسته است. میانگین را بالا ببرید تا فقط افراد بیشتری از خط تشخیص عبور نکنند؛ بلکه ابرِ تحت‌بالینیِ زیر آن نیز فربه‌تر شود:

• افراد بیشتری صداهای گذرا می‌شنوند، در ابرها و سایه‌ها الگو می‌بینند و احساس می‌کنند زیر نظرند.
• افراد بیشتری با واقعیت‌آزمایی ضعیف زندگی می‌کنند و زیر فشار روانی به‌سوی چارچوب‌های تبیینیِ پارانوئید می‌لغزند.

اسکیزوفرنی در روان‌پزشکی مدرن، صورت فاجعه‌بارِ چیزی است که در سراسر توزیع، در شکل‌های خفیف، وجود دارد. بالا بردن میانگین به‌اندازهٔ نزدیک به یک انحراف معیار، تمام چشم‌انداز را به‌سوی صداهای درونی و عاملیتِ ازهم‌گسیخته جابه‌جا می‌کند.

از منظر EToC، این دقیقاً همان چیزی است که از ذهنی انتظار می‌رود که تازه دریافته است می‌تواند دربارهٔ خودش بیندیشد و اکنون این کار را بد انجام می‌دهد: سامانه پیوسته محتوای تولیدشدهٔ خود را با عاملان بیرونی اشتباه می‌گیرد.

۴. اختلال دوقطبی: بیش‌فرکانس‌کردن حلقهٔ بازگشتی

۴.۱ چهار یا پنج برابر مانیا بیشتر#

شیوع مادام‌العمر جهانیِ اختلالات طیف دوقطبی امروز حدود ۱ تا ۲ درصد است و حدود ۱٫۵٪ برآورد مرکزی معقولی به‌شمار می‌رود. ⁴

۱٫۵٪ در دنبالهٔ N(0,1) آستانه‌ای برابر با (T \approx 2.17) انحراف معیار می‌دهد.

شیب دوقطبی آکباری، یعنی γ ≈ –۰٫۶۷ انحراف معیار، را اعمال کنید:

• مدرن: میانگین ۰، آستانه ۲٫۱۷ ⇒ شیوع ۱٫۵٪.
• هولوسن آغازین: میانگین +۰٫۶۷، آستانهٔ مؤثر = ۲٫۱۷ – ۰٫۶۷ = ۱٫۵۰ انحراف معیار ⇒ شیوع ≈ ۶٫۷٪.

بنابراین اختلالات طیف دوقطبی از ۱ تا ۲ درصد به حدود ۷ درصد می‌رسند: افزایشی ۴ تا ۵ برابری.

در همان روستای ۲۰۰ نفره، که ده روستاییِ مبتلا به اسکیزوفرنی دارد، اکنون این افراد را نیز دارید:

• حدود ۱۴ نفر که در طول زندگی خود به دوره‌های واقعیِ مانیا یا هیپومانیا، همراه با افسردگی‌های عودکننده، متمایل می‌شوند.

برخی از آنان به‌شدت ناتوان خواهند شد. برخی دیگر نمونهٔ کلاسیکِ «هیپومانیکِ موفق» خواهند بود: افرادی کاریزماتیک، پرانرژی و خطرپذیر که به‌طور دوره‌ای فرو می‌پاشند.

۴.۲ تعامل مانیا با خویشتنی شکننده#

اختلال دوقطبی از نظر خلق‌وخو با اسکیزوفرنی متفاوت است، اما معماری آن‌ها با یکدیگر ارتباط دارد:

• مانیا عبارت است از پردازش بازگشتیِ بیش‌فرکانس‌شده: افکار شتابان، اهداف اغراق‌آمیز، کاهش نیاز به خواب و خودبزرگ‌بینی.
• افسردگی فروپاشی همان سامانه است؛ یعنی چرخش توان بازگشتیِ آن علیه خویشتن.

در جهانی که آگاهی هنوز تا حدی برون‌فکنی شده است—جهانی که در آن خدایان، نیاکان و ارواح تبیین پیش‌فرض به‌شمار می‌روند—حالت‌های مانیا به‌سادگی به‌صورت تسخیر یا الهام خوانده می‌شوند. آنان به این‌ها بدل می‌شوند:

• پیامبران، رهبران جنگی و بنیان‌گذاران کاریزماتیک فرقه‌ها که از یقین می‌غرند.
• و هنگامی که فرو می‌پاشند، به شاهدی زنده بدل می‌شوند بر اینکه خدایان خطرناک‌اند.

انتخاب در چنین جهانی صرفاً «دوقطبی بد است» نیست: ترکیبی از خطرپذیری، خلاقیت و تمرکز شدید می‌تواند به‌شدت سازشی باشد، اما فقط به شرط آنکه خویشتن از هم نپاشد. شیب‌های رایش به‌قوّت نشان می‌دهند که در طول هولوسن، تبارهایی که معماری مانیا در آن‌ها معمولاً از هم می‌پاشید، به‌آرامی جایگاه خود را از دست دادند.

۵. هوش: شکافی دورقمی

۵.۱ ۰٫۷۹ انحراف معیار در واقعیت به چه معناست؟#

پنل PGS هوش در آکباری و همکاران، در طول هولوسن γ ≈ +۰٫۷۹ انحراف معیار را نشان می‌دهد. ¹

بهرهٔ هوشی را با میانگین ۱۰۰ و انحراف معیار ۱۵ استاندارد کنید. اگر این ۰٫۷۹ انحراف معیار را به‌طور جدی جابه‌جایی در توانایی نهفته بگیریم، معادل است با:

[ 0.79 \times 15 \approx 12\ \text{IQ points}. ]

آن را ۱۰ تا ۱۲ نمره در نظر بگیرید.

بنابراین:

بر اساس این تقریب، میانگین اوراسیایی‌های غربی در حدود ۸ تا ۱۰ هزار سال پیش، در تکالیفی که آزمون‌های بهرهٔ هوشی ثبت می‌کنند—تشخیص الگو، حافظهٔ کاری و استدلال انتزاعی—تقریباً دو سوم انحراف معیار پایین‌تر از نوادگان مدرن خود بوده است.

این توهین نیست؛ سخنی دربارهٔ میانگین‌هاست. جمعیت‌ها تا حد زیادی هم‌پوشانی دارند؛ باهوش‌ترین کشاورز در ۷۰۰۰ پیش از میلاد همچنان از بسیاری از انسان‌های مدرن هوشمندتر است. اما در مجموع:

• حفظ سلسله‌مراتب پیچیدهٔ استنتاج دشوارتر است.
• افراد کمتری با آسودگی در بالای مثلاً بهرهٔ هوشی ۱۲۰ قرار می‌گیرند.
• دنبالهٔ زیر بهرهٔ هوشی ۷۰ به‌طور چشمگیری فربه‌تر است.

۵.۲ بر سر دنباله‌ها چه می‌آید؟#

با جابه‌جایی ۰٫۸ انحراف معیار به سمت پایین:

• سهم مدرنِ افراد زیر ۲- انحراف معیار (بهرهٔ هوشی < ۷۰): حدود ۲٫۳٪.
• با جابه‌جایی میانگین به‌اندازهٔ ۰٫۸- انحراف معیار: آستانهٔ مؤثر به ۱٫۲- انحراف معیار تبدیل می‌شود؛ دنباله ≈ ۱۱٫۵٪.

بنابراین سهم افرادی که در برخورد با انتزاع و برنامه‌ریزی چندمرحله‌ای با دشواری بسیار شدید مواجه‌اند، ممکن است از حدود ۲ تا ۳ درصد به حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد جهش کند.

در گروهی کوچک، این موضوع اهمیت دارد. این امر محدود می‌کند که:

• چه کسانی می‌توانند برنامه‌های آبیاری و ذخیره‌سازی را مدیریت کنند.
• چه کسانی می‌توانند آیین‌ها، تبارنامه‌ها و تعهدات را در ذهن خود منظم نگه دارند.
• چه کسانی می‌توانند نخستین خط‌ها را ابداع و رمزگشایی کنند.

عصرهای زرین و سیمین در EToC دیگر صرفاً برچسب‌هایی اسطوره‌ای نیستند، بلکه رژیم‌هایی شناختی با تفاوت آماری‌اند.

۶. میزان تحصیلات: ارادهٔ پایداری در برابر نمادها#

میزان تحصیلات (EA) جانشینی است برای چیزی شبیه به این پرسش که «تا چه مدت می‌توانی در فرهنگ نمادین بی‌حرکت بنشینی، پیش از آنکه دست بکشی و بیرون بروی؟»

مطالعهٔ ارتباط سراسر ژنوم EA3 (لی و همکاران، ۲۰۱۸) دریافت که یک انحراف معیار از PGS میزان تحصیلات، در گروه‌های معاصر، حدود ۳٫۶ سال تحصیل را پیش‌بینی می‌کند. ⁵

پنل EA آکباری γ ≈ +۰٫۶۱ انحراف معیار را ارائه می‌کند. ¹

ضرب کنید:

[ 0.61 \times 3.6 \approx 2.2\ \text{years}. ]

پس ژنوم‌های غرب اوراسیاییِ اوایل هولوسن، با ثابت نگه‌داشتن نهادها، حدود دو سال تحصیل کمتر از ژنوم‌های امروزی «می‌خواستند».

البته در آن زمان مدرسه‌ای وجود نداشت. اما اگر سواد، حساب‌وکتاب یا آموزش کاهنی گزینه‌هایی در دسترس بودند، مدل ما پیش‌بینی می‌کند:

• افراد کمتری حاضر بودند دوره‌های کارآموزی طولانی در سرزمین نمادها را با مداومت طی کنند.
• افراد بیشتری خلق‌وخویشان در برابر انتزاع ممتد طغیان می‌کرد—ملال، بی‌قراری، و بی‌تنظیمی عاطفی.

محصول فرهنگی این وضعیت روشن است: کاتبان کمتر، حقوق‌دانان کمتر، فیلسوفان تمام‌وقت کمتر؛ و اتکای بیشتر به سنت شفاهی، تجربهٔ مستقیم، و مناسک.

۷. درآمد خانوار: بالا رفتن از هزارتوی اجتماعی#

نمرهٔ چندژنیِ درآمد خانوار پرنویز است، اما بی‌معنا نیست. هیل و همکاران (۲۰۱۹) نشان می‌دهند که این شاخص هم‌پوشانی زیادی با EA و IQ دارد و در بانک زیستی بریتانیا حدود ۱۰–۱۱٪ از واریانس درآمد را تبیین می‌کند. ⁶

پنل درآمد آکباری γ ≈ +1.11 انحراف معیار را نشان می‌دهد. ¹

حتی بدون برازش افراطیِ واحدهای دقیق، یک جابه‌جایی یک‌انحراف‌معیاری بزرگ است. تفسیری تقریبی چنین است:

• ژنوتیپ‌های امروزی، به‌طور میانگین، برای موفقیت به‌مراتب بیشتر در محیط‌های اقتصادی پیچیده و رسمی‌شده آمادگی دارند—اگر استعداد نهفته را به لگاریتم درآمد نگاشت کنید، تقریباً معادل دو برابر شدن «ظرفیت درآمدی» است.
• ژنوتیپ‌های باستانی با احتمال بیشتری در جایگاه‌های محدود و محلی متوقف می‌شوند.

در زبان EToC، این جابه‌جایی از فرصت‌جویانِ گروه‌های کوچک به هدایت‌کنندگانِ نقش‌های باثبات است: مغزهایی که می‌توانند قواعد نهادی، منافع آتی، و بازی‌های مبتنی بر اعتبار اجتماعی را در افق‌های زمانی طولانی دنبال کنند.

۸. جمع‌بندی: بوم‌شناسی ذهنی هولوسن#

در اینجا جدولی فشرده برای خلاصه‌کردن تقابل ۱۰هزارساله، بر اساس مدل ترسیم‌شده در بالا، آمده است:

اکنون جمعیتی را تصور کنید که همهٔ این ویژگی‌ها در آن هم‌زمان وجود دارند.

۸.۱ ساختار سه‌لایه#

با چیزی شبیه یک بوم‌شناسی ذهنی سه‌لایه روبه‌رو می‌شویم:

1. گسترش‌یافتنِ دنبالهٔ پایینی

   • افراد بسیار بیشتری که با هر چیزی فراتر از تکالیف فوری و عینی مشکل دارند.
   • برنامه‌ریزی برای یک پروژهٔ آبیاری چندساله یا مسیر پیچیدهٔ کاروانی از دسترس خارج است.
   • اسطوره و مناسک باید در قالب‌هایی کوتاه، زنده، و به‌شدت تکرارشونده رمزگذاری شوند.

2. فربه‌شدنِ دنبالهٔ میانیِ ناپایدار

   • افراد نسبتاً زیادی که آن‌قدر باهوش‌اند که فراتر از روستا را ببینند، اما خودالگوهای شکننده‌ای دارند: دوره‌های روان‌پریشی، توفان‌های خلقی، و اندیشه‌پردازی پارانوئید.
   • اینان شمن‌ها، غیب‌گویان، بنیان‌گذاران کیش‌ها، پیامبران جنگ—و بسیاری از قربانیان—هستند.

3. دنبالهٔ بالاییِ باریک اما قدرتمند

   • افراد بسیار کمی که توان مدیریت انتزاع سطح بالا را دارند و در عین حال خلق باثبات و آزمون واقعیت را حفظ می‌کنند.
   • وقتی چنین افرادی پدیدار می‌شوند، به نقاط گرهی‌ای بدل می‌شوند که فرهنگ پیرامونشان متبلور می‌شود: قانون‌گذاران، کاهنان-معمار، و بنیان‌گذاران کیش‌های ماندگار.

از منظر نظریهٔ ایو، این دقیقاً همان چیزی است که یک گونه زمانی به نظر می‌رسد که:

• به‌تازگی خودآگاهی بازگشتی را کشف کرده است،
• هنوز این صفت را به‌طور کامل تثبیت نکرده است، و
• اکنون دوره‌ای طولانی از انتخاب بر سر شیوه‌های خودبودن را پشت سر می‌گذارد.

شیب‌های هولوسن دربارهٔ «سلامت» در برابر «بیماری» نیستند؛ دربارهٔ حذف معماری‌هایی هستند که بیش از حد آسان فرو می‌پاشند و تقویت معماری‌هایی که می‌توانند انتزاع در مقیاس بزرگ را بدون ازهم‌گسیختن تحمل کنند.

۹. پیش بردن خط: ۱۰هزار، ۲۰هزار، ۴۰هزار، ۸۰هزار سال پیش#

اکنون به بخش سرگرم‌کننده و اندکی غیرمسئولانه می‌رسیم.

روندهای آکباری در بازهٔ نمونه‌برداری‌شده تقریباً خطی‌اند. γ را به‌عنوان تغییر طی ~۱۰هزار سال در نظر بگیرید و خط را به‌عنوان یک مدل اسباب‌بازی به عقب امتداد دهید، فقط برای اینکه ببینیم اوضاع با چه سرعتی از کنترل خارج می‌شود.

۹.۱ اسکیزوفرنی در گذر زمان#

به یاد داشته باشید:

• آستانهٔ (T_{sz} ≈ 2.46).
• γ_sz ≈ –۰.۸۴ به ازای هر ۱۰هزار سال.
• جابه‌جایی میانگین در زمان (t) (هزار سال پیش) تقریباً برابر است با (\mu(t) = 0.084 \times t) انحراف معیار.

چند نقطه را محاسبه کنیم:

در ۲۰هزار سال پیش، این خط ساده‌لوحانه همین حالا ادعا می‌کند که از هر پنج بزرگسال، یک نفر به آستانه‌های امروزی اسکیزوفرنی می‌رسد. در ۴۰هزار سال پیش می‌گوید اکثر مردم چنین‌اند؛ و در ۸۰هزار سال پیش، اساساً همه.

بدیهی است که این نمی‌تواند به‌معنای لفظی درست باشد. هدف این تمرین دقیقاً برعکس است:

برون‌یابی خطی سادهٔ روند هولوسن به واپسِ پارینه‌سنگیِ پسین، فوراً این صفت را به اشباع می‌رساند؛ و این به ما می‌گوید که هم (الف) انتخاب باید پیش‌تر نیز در جریان بوده باشد، و هم (ب) مقولهٔ امروزیِ «اسکیزوفرنی» در زمان‌های عمیق تاریخی دیگر معنای خود را از دست می‌دهد.

در ۴۰هزار یا ۸۰هزار سال پیش، هرچه در ذهن انسان‌ها می‌گذشته، این نبود که «۸۰٪ مردم به اختلال DSM-5 مبتلا هستند». چیزی شبیه این بود:

• صداهای درونی، رؤیاها، و عاملیتِ به‌هم‌پیوسته‌نبوده آن‌قدر شایع‌اند که حالت پیش‌فرض شناخت محسوب می‌شوند؛
• ذهنیتِ پیوسته، باثبات، و تک‌خودیِ سوژه—بینش ایو—هنگام ظهور نادر و ناپایدار است.

مدل فریاد می‌زند که ذهن‌های پیشاهولوسن در محیطی می‌زیستند که آنچه ما روان‌پریشی می‌نامیم انحراف نبود، بلکه زمینه‌ای بود که خودهای باثبات به‌تدریج از دل آن پدیدار شدند.

۹.۲ دوقطبی در گذر زمان#

برای دوقطبی نیز همین کار را انجام دهید:

• آستانهٔ (T_{bp} ≈ 2.17).
• γ_bp ≈ –۰.۶۷ به ازای هر ۱۰هزار سال ⇒ μ(t) ≈ 0.067 × t.

باز هم، اگر این را به‌معنای لفظی بگیریم بی‌معناست—و نکته همین است. روند هولوسن را به‌اندازهٔ کافی به عقب امتداد دهید، و جهانی را توصیف می‌کند که در آن بی‌ثباتی خلقی تقریباً همگانی است. در جایی پیش از آن، منحنی باید خم شود. یا، جالب‌تر از این: معماری‌ای که بعدها به‌صورت دوقطبی بروز می‌کند ممکن است پیش از تثبیت خودهای بلندمدت و مبتنی بر نقش، چیزی شبیه به نظام انگیزشی پیش‌فرض بوده باشد.

۹.۳ هوش و تحصیل در گذشته#

برای IQ، γ_IQ ≈ +۰.۷۹ به ازای هر ۱۰هزار سال داریم. اگر آن را جابه‌جایی در واحدهای انحراف معیار توانایی تفسیر کنیم:

پس اگر همین بازی خطی را ادامه دهید، انسان میانگین در ۴۰هزار سال پیش، در مقایسه با ما، بر اساس هنجارهای ما حدود IQ ۵۰ می‌گرفت—نه به این دلیل که «ناقص» بوده است، بلکه چون آزمون‌ها برای جایگاه بسیار متفاوتی کالیبره شده‌اند.

باز هم، منظور این نیست که روان‌سنجیِ لفظیِ کرومانیون‌ها ارائه کنیم. این شیوهٔ روشنی است برای گفتن اینکه:

معماری‌هایی که استدلال انتزاعی مدرن را برای ما چنین آسان می‌کنند، احتمالاً برای مدت بسیار طولانی تحت انتخاب بوده‌اند، و برش هولوسنی‌ای که ما می‌توانیم ببینیم، فقط آخرین بخش تند این صعود است.

همین امر دربارهٔ EA و درآمد نیز صدق می‌کند: γ_EA و γ_income را امتداد دهید و خیلی زود به جهانی می‌رسید که در آن تقریباً هیچ‌کس نمی‌تواند تحصیل طولانی را تحمل کند یا نقش‌های اقتصادی پیچیده را مدیریت نماید. این امر با سابقهٔ باستان‌شناختیِ گروه‌های کوچک و سست‌سازمان‌یافتهٔ شکارگر-گردآورنده در بخش اعظم تاریخ Homo sapiens، به‌طرزی ناراحت‌کننده خوب سازگار است.

۱۰. نظریهٔ ایو: خودآگاهی به‌مثابهٔ نوآوری مرگبار#

نظریهٔ ایو دربارهٔ خودآگاهی، به‌صورت کارتونی، استدلال می‌کند که:

1. خودآگاهی بازگشتی تحولی متأخر در تکامل انسان است.
2. این ویژگی ابتدا در زنان تثبیت می‌شود (ایو)، و مردان بعدتر، از طریق انتخاب بر سر موفقیت اجتماعی و جنسی، از آن پیروی می‌کنند.
3. ظهور اولیهٔ خود امتیاز نیست، بلکه یک ضربهٔ روانی است: پیش از آنکه ابزارهای فرهنگی لازم برای کنارآمدن با گناه، اضطراب، و آگاهی از مرگ را داشته باشید، به آن‌ها دست می‌یابید.
4. فرهنگ‌ها با مناسک و اسطوره‌هایی پاسخ می‌دهند که هم خودآگاهی را القا می‌کنند و هم دربرمی‌گیرند—کیش‌های مار، مناسک مشقت، آیین‌های تشرف، و سنت‌های رازآمیز.
5. در طول هزاره‌ها، دودمان‌هایی که مغزهایشان می‌توانند بدون ازهم‌گسیختن میزبان یک خود باشند، بیش از دودمان‌هایی که مغزهایشان نمی‌تواند، تولیدمثل می‌کنند.

پنل‌های شناختی آکباری/رایش، اگر به شیوه‌ای که در بالا انجام دادیم تفسیر شوند، طرحی کمّی از دقیقاً همین فرایند هستند:

• دنباله‌های روان‌پریشی و خلق بسیار شدید هرس می‌شوند. امروزه هنوز اسکیزوفرنی و دوقطبی را می‌بینید، اما با کسری از نرخ‌های اوایل هولوسن. اگر حالت‌های شکست فاجعه‌بارِ خود به‌شدت علیه انتخاب حذف شوند، انتظار همین است.
• هم‌زمان، هوش، مداومت تحصیلی، و صفات مرتبط با درآمد به سمت بالا رانده می‌شوند. این‌ها جانشین‌هایی برای انتزاع باثبات و هدایت نهادی‌اند—همان چیزهایی که یک خودِ کاملاً خودآگاه در آن‌ها ممتاز است.
• توزیع مشترک از «پیامبران ناپایدار بسیار، دیوان‌سالاران ملال‌آور اندک» به «پیامبران اندک، دیوان‌سالاران ملال‌آور بسیار» جابه‌جا می‌شود.

گلوگاه کروموزوم Y در حدود ۵–۷ هزار سال پیش ــ زمانی که تنوع دودمانیِ مردانه در بسیاری از مناطق حدود ۹۰٪ فروپاشید ــ لایهٔ دیگری به این تصویر می‌افزاید: چیزی دودمان‌های مردانه را به‌شدت هرس کرد؛ احتمالاً این امر با موفقیت در ساختارهای اجتماعیِ به‌شدت رقابتی و پدرتبار پیوند داشت. ⁶ اگر EToC تقریباً درست باشد، مردانی که می‌توانستند هنگام به‌کارگیری سطوح جدیدی از خشونت راهبردی، قانون و اسطوره‌شناسی، ذهن خود را دست‌نخورده حفظ کنند، به‌طور نامتناسبی پسران بیشتری به‌جا گذاشتند.

بر اساس این خوانش:

خدایان صرفاً با پیش‌روی عرفی‌شدن «نَمُردند»؛ بلکه مغزهایی که در ذهن خود به خدایان نیاز داشتند، در برابر مغزهایی که می‌توانستند یک «خود» را به‌صورت محلی اجرا کنند، عقب نشستند.

۱۱. روان‌پزشکی مدرن به‌مثابهٔ باستان‌شناسی#

اگر اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبیِ امروزی بقایای تضعیف‌شدهٔ معماری‌هایی باشند که زمانی رایج بودند، چند پیامد در پی خواهد داشت:

• اختلال‌های روان‌پزشکی فسیل‌های تکاملی‌اند. آن‌ها صرفاً «بیماری» نیستند، بلکه پنجره‌هایی به این موضوع‌اند که ذهن‌ها در گذشته، زمانی که صداهای درونی و الهام‌های مانیایی غالباً بیش از آن‌که ناسازگار باشند، سازگارانه بودند، چگونه سیم‌کشی شده بودند.
• دین همچنان حفره‌ای به‌شکل روان‌پریشی را حفظ کرده است. روایت‌های کتاب مقدس از نبوت، تسخیر و مکاشفه، کمتر شبیه خیال‌پردازی و بیشتر شبیه توصیف‌های سبک‌پردازی‌شده‌ای از ذهن‌هایی به نظر می‌رسند که به میانگین هولوسن نزدیک‌تر بودند.
• «بحران سلامت روان» تا حدی مسئلهٔ ناهمخوانی است. ما اکنون در محیط‌هایی بیش‌ازحد نمادین و پُهنای‌باند بالا زندگی می‌کنیم که مستلزم خودپایشگریِ پیوسته و باثبات‌اند. افرادی که از نظر استعداد ابتلا به روان‌پریشی به میانگین تاریخی نزدیک‌اند ــ چه رسد به افراد بالاتر از آن ــ تحت فشار مزمن قرار دارند.

برای EToC، پیامد اخلاقی ساده است:

ما انسان‌های پیش‌فرض نیستیم. ما بازماندگانِ یک شیب انتخابیِ طولانی و خونین هستیم که ذهن‌هایی را ترجیح می‌داد که می‌توانند بدون درهم‌شکستن، به آینه خیره شوند.

پرسش‌های متداول#

Q1. آیا ادعا می‌کنید مردم باستان «دیوانه» و «احمق» بودند؟
A. خیر. ادعا این است که، به‌طور میانگین، اوراسیایی‌های غربیِ اوایل هولوسن خطر بالاتری برای روان‌پریشی و اختلال‌های خلقی داشتند و در تکلیف‌های شناختیِ به‌سبک مدرن امتیازهای پایین‌تری کسب می‌کردند. آن‌ها در شرایطی دشوارتر، با میان‌افزار قدیمی‌تری کار می‌کردند؛ کسانی که می‌توانستند آگاهی را تثبیت کنند، جهان را از نو ساختند.

Q2. اندازه‌های این اثر تا چه حد استوارند؟
A. جهت‌گیری‌ها ــ کاهش روان‌پریشی و افزایش شناخت/EA/درآمد ــ در داده‌های Akbari/Reich و نیز در پژوهش‌های مکمل در اوراسیای شرقی، استوارند. ¹ ضرایب دقیق به انتخاب‌های مدل‌سازی وابسته‌اند؛ بهتر است اعداد اینجا را کران‌های بالای گویا، نه همه‌گیرشناسیِ دقیق، در نظر گرفت.

Q3. آیا فرهنگ مهم‌تر از ژن‌ها نیست؟
A. فرهنگ اهمیت بسیار زیادی دارد، اما Akbari و همکاران به‌صراحت تغییرات فراوانیِ آللی‌ای را شناسایی می‌کنند که با رانش سازگار نیستند؛ و این یعنی انتخاب ژنتیکی. فرهنگ محیطی است که تفاوت‌های برازندگی را ایجاد می‌کند؛ ژنوم جایی است که این تفاوت‌ها در آن ثبت می‌شوند.

Q4. چه چیزی این تصویر را ابطال خواهد کرد؟
A. اگر نمونه‌برداری متراکم‌تر از بقایای باستانی پیش از 10k BP هیچ افزایش بیشتری را در PGS روان‌پریشی نشان ندهد، یا اگر دودمان‌های غیراروپایی روندهای متعامدی نشان دهند، خوانش به‌سبک EToC تضعیف خواهد شد. همچنین اگر GWASهای آینده برآوردهای مربوط به نگاشت‌های PGS–استعداد ابتلا را به‌طور بنیادی تغییر دهند.

Q5. چرا این را به نظریهٔ حوا پیوند می‌دهید، نه به «هم‌تکاملی ژن–فرهنگ» به‌طور کلی؟
A. مجبور نیستید چنین کنید. EToC صرفاً روایتی دقیق‌تر فراهم می‌کند: این‌که صفتِ تحت انتخاب، «هوش» به‌صورت انتزاعی نیست، بلکه خودمندی است ــ تواناییِ اجرای سوژه‌ای پیوسته، بازگشتی‌آگاه و خودزندگی‌نامه‌ای، بدون لغزیدن به قلمرو خدایان یا جنون.

منابع#

1. Akbari, A., et al. “Pervasive findings of directional selection realize the promise of ancient DNA to elucidate human adaptation.” bioRxiv (2024). ¹
2. Saha, S., et al. “A Systematic Review of the Prevalence of Schizophrenia.” PLoS Medicine 2(5) (2005): e141. ⁸
3. Merikangas, K. R., et al. “Prevalence and Correlates of Bipolar Spectrum Disorder in the World Mental Health Survey Initiative.” Archives of General Psychiatry 68(3) (2011): 241–251. ⁴
4. Savage, J. E., et al. “Genome-wide association meta-analysis in 269,867 individuals identifies new genetic and functional links to intelligence.” Nature Genetics 50(7) (2018): 912–919. ⁹
5. Lee, J. J., et al. “Gene discovery and polygenic prediction from a genome-wide association study of educational attainment in 1.1 million individuals.” Nature Genetics 50(8) (2018): 1112–1121. ⁵
6. Hill, W. D., et al. “Molecular genetic contributions to social deprivation and household income in UK Biobank.” Nature Human Behaviour 3 (2019): 610–625. ⁶
7. Rahman, T., et al. “Schizophrenia: An Overview.” HSMHA Health Reports (2016). ¹⁰
8. Oxley, F. A. R., et al. “DNA and IQ: Big deal or much ado about nothing?” Intelligence 100 (2024): 101768. ¹¹
9. Piffer, D. “Directional Selection and Evolution of Polygenic Traits in Eastern Eurasia: Insights from Ancient DNA.” (2025). ⁶
10. Cutler, A. “Holocene Selection on Human Intelligence.” Snake Cult of Consciousness (2025). ¹²